- Sesin titreşimlerden doğduğunu ve havada nasıl yayıldığını açıklamak
- Sesin dört özelliğini ayırt etmek ve fiziksel temellerini bilmek
- Dinamik işaretlerini (pp, p, mf, f, ff) okumak
Telefon çalıyor; karşıdaki kişi daha adını söylemeden sen biliyorsun: arayan ninen. Nasıl? Her sesin kendine özgü bir “parmak izi” vardır. Müzisyenler sesi dört özellikle tanımlar ve bunları bilmek müziği anlamanın ilk adımıdır.
Ses nedir?
Ses titreşimden doğar. Tarın teli, nağara davulunun derisi ya da ses tellerin titreşince çevredeki havayı sıkıştırıp seyreltir ve bu dalga kulağımıza ulaşır. 20 °C'de ses havada saniyede yaklaşık 343 metre yol alır. Havasız ortamda ses yayılmaz: uzaydaki bir patlama sessizdir. Düzenli titreşimler belirli yükseklikte bir ses, yani müzikal ses verir; düzensiz titreşimler ise gürültü yaratır (örneğin hışırtı).
Sesin dört özelliği
| Özellik | Neye bağlıdır | Örnek |
|---|---|---|
| Yükseklik (ince — kalın) | titreşim frekansından — saniyedeki titreşim sayısından (hertz, Hz) | kuş cıvıltısı ince, büyük davul kalın |
| Süre | titreşimin ne kadar sürdüğünden | uzun bir balaban sesi, kısa bir def vuruşu |
| Gürlük (dinamik) | genlikten — ne kadar güçlü titreştiğinden (desibel, dB) | fısıltı ≈ 30 dB, bağırış 80 dB'den fazla |
| Tını (ses “rengi”) | temel sesin üzerine binen armoniklerin karışımından | aynı “la” notası tarda ve piyanoda farklı duyulur |
Müzisyenler süreyi notaların biçimleriyle yazar; bunları sonraki derslerde öğreneceksin. Tınının sırrı ise armoniklerdedir: bir tel bütün uzunluğuyla titreşirken aynı anda yarıları, üçte birleri ve daha küçük parçalarıyla da titreşir. Bu ek zayıf sesler temel sesin üzerine biner ve her çalgıda karışımları farklıdır.
Dinamik: müziğin gürlük işaretleri
| İşaret | İtalyanca | Anlamı |
|---|---|---|
| pp | pianissimo | çok hafif |
| p | piano | hafif |
| mp | mezzo piano | orta hafif |
| mf | mezzo forte | orta gür |
| f | forte | gür |
| ff | fortissimo | çok gür |
| cresc. (<) | crescendo | giderek gürleşerek |
| dim. (>) | diminuendo | giderek hafifleyerek |
Ne kadarını duyarız?
Genç bir insanın kulağı yaklaşık 20 Hz ile 20.000 Hz arasındaki sesleri duyar; yaş ilerledikçe üst sınır düşer. Müzisyenler çalgılarını uluslararası bir standarda göre akort eder: orta do'nun üstündeki la = 440 Hz. Piyanonun en kalın notası yaklaşık 27,5 Hz, en incesi ise yaklaşık 4186 Hz'dir.
20.000 Hz'in üstündeki seslere ultrases denir: yarasalar yollarını onunla bulur, doktorlar da ultrason muayenesinde onu kullanır. 20 Hz'in altındaki sesler infrasestir: filler kısmen bu tür seslerle “konuşur”, depremler de infrases üretir.
Murad şimşeğin parıltısını gördü ve 3 saniye sonra gök gürültüsünü duydu. Sesin havadaki hızı 343 m/s'dir. Şimşek yaklaşık ne kadar uzaktaydı?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Uzaklık = hız × zaman = 343 m/s × 3 s = 1029 m ≈ 1 km.
Kısa yol: saniyeleri 3'e böl, yaklaşık kaç kilometre olduğunu bulursun.
- 1Dinle: Hayvanlar Karnavalı
Camille Saint-Saëns'ın Hayvanlar Karnavalı (1886) süitinden “Fil”, “Kuşhane” ve “Kuğu” bölümlerini dinle.
- 2Yüksekliği karşılaştır
“Fil”i kontrbas kalın seslerle, “Kuşhane”yi flüt ince seslerle çalar. Besteci hayvanın büyüklüğünü ses yüksekliğiyle nasıl gösteriyor?
- 3Tınıyı anlat
“Kuğu”da viyolonselin tınısını üç sözcükle anlat (örneğin sıcak, yumuşak, şarkı söyler gibi) ve dinamiğin nerede değiştiğini not et.
Önemli noktalar
- Ses titreşimden doğar ve havada yaklaşık 343 m/s hızla yayılır; boşlukta yayılmaz.
- Sesin dört özelliği: yükseklik (frekans), süre, gürlük (genlik) ve tını (armonikler).
- Gür bir ses mutlaka ince değildir: gürlük ve yükseklik farklı özelliklerdir.
- Dinamik: pp, p, mp, mf, f, ff; crescendo gürleşme, diminuendo hafifleme.
- İnsan yaklaşık 20–20.000 Hz duyar; akort standardı la = 440 Hz'dir.
Kendini test et
10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.