C++ kadar hızlı çalışan ama bellek hatası yapmana izin vermeyen bir dil düşün: hatayı, program çökmeden önce derleyicinin kendisi bulur. Microsoft ve Google mühendisleri, ürünlerindeki ciddi güvenlik açıklarının yaklaşık %70'inin bellek hatalarından kaynaklandığını bildirmiştir. Rust tam da bu sorunu çözmek için yaratıldı ve bugün en sevilen programlama dillerinden biridir.
Kısaca Rust
Rust bir sistem programlama dilidir: kod doğrudan makine koduna derlenir, sanal makine ya da yorumlayıcı gerekmez. Üç temel vaadi vardır: hız (C ve C++ düzeyinde), bellek güvenliği (sarkan işaretçiler, belleğin iki kez serbest bırakılması ve veri yarışları derleme sırasında yakalanır) ve verimlilik (Cargo aracı, anlaşılır hata mesajları ve güçlü bir tür sistemi).
- 2006
Kişisel bir proje
Mozilla çalışanı Graydon Hoare, Rust üzerinde kişisel bir proje olarak çalışmaya başlar.
- 2009
Mozilla'nın desteği
Mozilla projeyi resmî olarak desteklemeye başlar ve onu tarayıcı teknolojileri için geliştirir.
- 2015
Rust 1.0
Mayıs ayında ilk kararlı sürüm çıkar. O zamandan beri her 6 haftada bir yeni sürüm yayımlanır.
- 2021
Rust Foundation
AWS, Google, Huawei, Microsoft ve Mozilla, dili desteklemek için bağımsız bir vakıf kurar.
- 2022
Linux çekirdeğinde
Linux 6.1 sürümüne Rust ile sürücü yazmak için ilk destek eklenir.
Rust nerelerde kullanılır?
- İşletim sistemleri — Linux çekirdek sürücüleri, bazı Windows bileşenleri ve Android'in yeni kısımları.
- Tarayıcılar — Firefox'un birçok parçası, örneğin CSS stillerini hesaplayan Stylo motoru.
- WebAssembly — Rust kodu WebAssembly'ye derlenir ve tarayıcıda neredeyse makine kodu hızında çalışır.
- Komut satırı araçları —
ripgrep,fdvebatgibi hızlı araçlar; VS Code düzenleyicisindeki aramaripgrepile çalışır. - Sunucular ve bulut — AWS Firecracker sanal makineleri, Cloudflare ve Discord'un yüksek yüklü hizmetleri.
Çöp toplayıcı olmadan bellek güvenliği
Her program çalışırken bellek ayırır ve daha sonra onu geri vermelidir. C ve C++'ta bunu programcı elle yapar; bir hata programı çökertir ya da güvenlik açığı oluşturur. Java, Python ve Go'da çöp toplayıcı (garbage collector) kullanılmayan belleği arka planda temizler, ancak bu ek bellek ve zaman gerektirir. Rust üçüncü yolu seçti: sahiplik kuralları. Derleyici her değerin kime ait olduğunu izler ve belleği tam gereken anda kendisi serbest bırakır.
| Yaklaşım | Diller | Artısı | Eksisi |
|---|---|---|---|
| Elle yönetim | C, C++ | en yüksek hız ve kontrol | sızıntılar, sarkan işaretçiler |
| Çöp toplayıcı | Java, C#, Python, Go | rahat ve güvenli | duraklamalar, ek bellek |
| Sahiplik ve ödünç denetleyicisi | Rust | hem hız hem güvenlik | başta öğrenmesi zordur |
rustup ile kurulum
Kurulum aracını indir
Windows'ta
rustup.rssitesindenrustup-init.exedosyasını indirip çalıştır. macOS ve Linux'ta aşağıdakicurlkomutunu terminalde çalıştır.Windows'ta C++ araçları
Windows'ta Rust, Microsoft'un Visual Studio C++ Build Tools paketine ihtiyaç duyar. Kurulum aracı bunu kendisi önerir; varsayılan seçenekleri kabul et.
Kurulumu doğrula
Yeni bir terminal aç ve
rustc --versionilecargo --versionyaz. İkisi de bir sürüm numarası göstermelidir.Ara sıra güncelle
rustup updatekomutu Rust'ı en son kararlı sürüme günceller.
# macOS / Linux
curl --proto '=https' --tlsv1.2 -sSf https://sh.rustup.rs | sh
# any OS: check the tools
rustc --version
cargo --versionrustc), Cargo'yu, rustfmt biçimlendiricisini, clippy denetleyicisini ve standart kütüphane belgelerini kurar.Cargo ile ilk proje
Cargo, Rust'ın resmî derleme aracı ve paket yöneticisidir: proje oluşturur, kodu derler, programı çalıştırır, testleri yürütür ve kütüphaneleri indirir. Yeni bir projeyi cargo new komutu oluşturur:
cargo new hello
cd hello
cargo runhello/
├── Cargo.toml
├── .gitignore
└── src/
└── main.rsCargo.toml projenin adını, sürümünü ve bağımlılıklarını tutar; kod ise src/main.rs dosyasındadır. Cargo ayrıca bir git deposu da oluşturur.[package]
name = "hello"
version = "0.1.0"
edition = "2024"
[dependencies]edition, dilin sürüm dönemidir (2015, 2018, 2021, 2024). Yeni projeler en sonuncusunu alır; bu kurstaki kod hem 2021 hem de 2024 döneminde çalışır.fn main() {
println!("Hello, world!");
}Beklenen çıktı
Hello, world!
fn main()programın giriş noktasıdır; çalışma buradan başlar.println!bir fonksiyon değil, bir makrodur; Rust'ta makrolar adın sonundaki!işaretinden tanınır.- Metin çift tırnak içinde yazılır, deyim
;ile biter. Girinti için 4 boşluk kullanılır.
$ cargo run
Compiling hello v0.1.0 (/home/aysel/hello)
Finished `dev` profile [unoptimized + debuginfo] target(s) in 0.61s
Running `target/debug/hello`
Hello, world!cargo run önce kodu (target/debug klasörüne) derler, ardından programı çalıştırır. Süre her bilgisayarda farklı olacaktır.Değişkenleri yazdırmak
println! metnindeki {} bir yer tutucudur: yerine virgülden sonra verilen değer konur. Değişkenin adını doğrudan süslü parantezlerin içine de yazabilirsin: {name}. Değişkenler let anahtar kelimesiyle oluşturulur; bunu bir sonraki derste ayrıntılı göreceğiz.
fn main() {
let name = "Aysel";
let year = 2015;
println!("Hello, {name}!");
println!("Rust 1.0 was released in {}.", year);
println!("{} + {} = {}", 2, 3, 2 + 3);
}Beklenen çıktı
Hello, Aysel! Rust 1.0 was released in 2015. 2 + 3 = 5
| Komut | Ne yapar |
|---|---|
cargo new name | yeni bir proje oluşturur |
cargo run | derler ve çalıştırır |
cargo build | target/debug klasörüne derler |
cargo build --release | optimize edilmiş sürümü target/release klasörüne derler |
cargo check | dosya üretmeden yalnızca hataları denetler; en hızlısı |
cargo fmt | kodu resmî stile göre biçimlendirir |
cargo clippy | kodu inceler ve öneriler verir |
Derlenmez
fn main() {
let name = 'Aysel';
println("Hello, {name}!");
}Doğru
fn main() {
let name = "Aysel";
println!("Hello, {name}!");
}char) içindir; metin çift tırnakla yazılır. println sonunda ! olmadan çağrılınca derleyici E0423 hatası verir ve println! yazmanı önerir.Unutma
- Rust; hızı, bellek güvenliğini ve verimliliği birleştiren derlenen bir sistem dilidir.
- Rust'ta çöp toplayıcı yoktur: belleği, derleyicinin denetlediği sahiplik kuralları yönetir.
- rustup Rust'ı kurar ve günceller; Cargo proje oluşturur, derler, çalıştırır ve kütüphaneleri indirir.
println!bir makrodur;{}ya da{name}yer tutucuları değerleri metne yerleştirir.- Hız önemliyse
cargo build --releaseile optimize edilmiş sürümü derle.