Rust nədir? İlk proqram və Cargo

Təsəvvür et ki, C++ qədər sürətli işləyən, amma yaddaşla bağlı səhv etməyə imkan verməyən bir dil var: səhvi proqram çökməzdən əvvəl kompilyatorun özü tapır. Microsoft və Google mühəndisləri bildirib ki, onların məhsullarındakı ciddi təhlükəsizlik boşluqlarının təxminən 70%-i məhz yaddaş xətalarından yaranır. Rust bu problemi həll etmək üçün yaradılıb və bu gün ən çox sevilən proqramlaşdırma dillərindən biridir.

Qısaca Rust haqqında

Rust sistem proqramlaşdırma dilidir: kod birbaşa maşın koduna kompilyasiya olunur, virtual maşın və ya interpretator lazım olmur. Onun üç əsas vədi var: sürət (C və C++ səviyyəsində), yaddaş təhlükəsizliyi (asılı qalmış göstəricilər, yaddaşın iki dəfə azad edilməsi və verilənlər yarışı kompilyasiya zamanı tutulur) və məhsuldarlıq (Cargo aləti, aydın xəta mesajları və güclü tip sistemi).

1. 2006
   Şəxsi layihə kimi başlanğıc

   Mozilla əməkdaşı Graydon Hoare Rust üzərində öz şəxsi layihəsi kimi işləməyə başlayır.

2. 2009
   Mozilla-nın dəstəyi

   Mozilla layihəni rəsmi olaraq maliyyələşdirməyə başlayır və onu brauzer texnologiyaları üçün inkişaf etdirir.

3. 2015
   Rust 1.0

   May ayında ilk stabil versiya çıxır. O vaxtdan bəri hər 6 həftədən bir yeni versiya buraxılır.

4. 2021
   Rust Foundation

   AWS, Google, Huawei, Microsoft və Mozilla dilin inkişafını dəstəkləyən müstəqil fondu yaradır.

5. 2022
   Linux nüvəsində

   Linux 6.1 versiyasına Rust dilində drayver yazmaq üçün ilkin dəstək əlavə olunur.

Rust harada istifadə olunur?

• Əməliyyat sistemləri — Linux nüvəsinin drayverləri, Windows-un bəzi komponentləri və Android-in yeni hissələri.
• Brauzerlər — Firefox-un bir sıra hissələri, məsələn, CSS üslublarını hesablayan Stylo mühərriki.
• WebAssembly — Rust kodu WebAssembly-yə kompilyasiya olunur və brauzerdə demək olar ki, maşın kodu sürətilə işləyir.
• Komanda sətri alətləri — ripgrep, fd, bat kimi sürətli alətlər; VS Code redaktorunda axtarışı məhz ripgrep edir.
• Serverlər və bulud — AWS-in Firecracker virtual maşınları, Cloudflare və Discord-un yüksək yüklü xidmətləri.

Zibil yığıcı olmadan yaddaş təhlükəsizliyi

Hər proqram işləyərkən yaddaş ayırır və sonra onu geri qaytarmalıdır. C və C++ dillərində bunu proqramçı əl ilə edir, səhv etsə, proqram çökür və ya təhlükəsizlik boşluğu yaranır. Java, Python və Go-da zibil yığıcı (garbage collector) istifadə olunmayan yaddaşı arxa planda təmizləyir, amma bunun üçün əlavə yaddaş və vaxt sərf olunur. Rust üçüncü yolu seçib: sahiblik qaydaları. Kompilyator hər dəyərin kimə məxsus olduğunu izləyir və yaddaşı lazım olan anda özü azad edir.

rustup ilə quraşdırma

1. 1
   Quraşdırıcını yüklə

   Windows-da rustup.rs saytından rustup-init.exe faylını yüklə və işə sal. macOS və Linux-da terminalda aşağıdakı curl əmrini icra et.

2. 2
   Windows-da C++ alətləri

   Windows-da Rust-a Microsoft-un Visual Studio C++ Build Tools paketi lazımdır. Quraşdırıcı onu özü təklif edir — standart seçimləri qəbul et.

3. 3
   Quraşdırmanı yoxla

   Yeni terminal aç və rustc --version və cargo --version yaz. Hər ikisi versiya nömrəsini göstərməlidir.

4. 4
   Vaxtaşırı yenilə

   rustup update əmri Rust-ı ən son stabil versiyaya yeniləyir.

# macOS / Linux
curl --proto '=https' --tlsv1.2 -sSf https://sh.rustup.rs | sh

# any OS: check the tools
rustc --version
cargo --version

Cargo ilə ilk layihə

Cargo Rust-ın rəsmi qurma alətidir və paket meneceridir: layihə yaradır, kodu kompilyasiya edir, proqramı işə salır, testləri icra edir və kitabxanaları yükləyir. Yeni layihəni cargo new əmri yaradır:

cargo new hello
cd hello
cargo run

hello/
├── Cargo.toml
├── .gitignore
└── src/
    └── main.rs

[package]
name = "hello"
version = "0.1.0"
edition = "2024"

[dependencies]

fn main() {
    println!("Hello, world!");
}

Hello, world!

• fn main() — proqramın giriş nöqtəsi; icra məhz buradan başlayır.
• println! funksiya deyil, makrosdur — Rust-da makroslar adın sonundakı ! işarəsi ilə tanınır.
• Mətn ikiqat dırnaqlarda yazılır, təlimat isə ; ilə bitir. Girinti üçün 4 boşluq istifadə olunur.

$ cargo run
   Compiling hello v0.1.0 (/home/aysel/hello)
    Finished `dev` profile [unoptimized + debuginfo] target(s) in 0.61s
     Running `target/debug/hello`
Hello, world!

Dəyişənləri çap etmək

println! mətnindəki {} yer tutucusudur: onun yerinə vergüldən sonra verilən qiymət qoyulur. Dəyişənin adını birbaşa mötərizənin içinə də yazmaq olar: {name}. Dəyişən let açar sözü ilə yaradılır — bu barədə növbəti dərsdə ətraflı danışacağıq.

fn main() {
    let name = "Aysel";
    let year = 2015;
    println!("Hello, {name}!");
    println!("Rust 1.0 was released in {}.", year);
    println!("{} + {} = {}", 2, 3, 2 + 3);
}

Hello, Aysel!
Rust 1.0 was released in 2015.
2 + 3 = 5

fn main() {
    let name = 'Aysel';
    println("Hello, {name}!");
}

fn main() {
    let name = "Aysel";
    println!("Hello, {name}!");
}