Aysel hafta sonu için 20 manat harçlık aldı. Yeni bir kitap almak, arkadaşlarıyla sinemaya gitmek ve pizza sipariş etmek istiyor ama para hepsine yetmiyor. Üstelik cumartesi yalnızca bir tane; yani zamanı da sınırlı. Ne seçmeli? Bu küçük ikilem ekonominin temel sorusunu özetler: istekler sınırsızdır, imkânlar ise sınırlı.
İhtiyaçlar ve istekler
İhtiyaç, insanın yaşaması ve normal hayatını sürdürmesi için gerekli olan şeydir: yiyecek, su, giyecek, barınak, sağlık, eğitim. İstek ise onsuz da yaşayabileceğimiz ama hayatı daha rahat ve eğlenceli kılan şeylerdir: yeni bir oyun konsolu, markalı spor ayakkabı, yurt dışı gezisi. İhtiyaç ve istekler mallar ve hizmetlerle karşılanır. Mal, dokunulabilen bir nesnedir (ekmek, telefon); hizmet ise birinin bizim için yaptığı iştir (ders, saç kesimi, taksi yolculuğu).
| İhtiyaç | İstek |
|---|---|
| Kış için sıcak bir mont | Son moda markalı bir mont |
| İçme suyu | Şekerli gazlı içecek |
| Okula gitmek için otobüs kartı | Her gün taksiyle gitmek |
| Ders için basit bir telefon veya bilgisayar | En pahalı yeni akıllı telefon |
Kıt kaynaklar ve kıtlık
Mal ve hizmet üretmek için kaynaklar gerekir. Ekonomistler bunları dört üretim faktörüne ayırır:
- Doğal kaynaklar (toprak) — tüm doğal zenginlikler: arazi, su, ormanlar, petrol ve doğal gaz.
- Emek — insanların bedensel ve zihinsel çalışması: doktorun, inşaat işçisinin, yazılımcının emeği.
- Sermaye — insanların yaptığı ve üretimde kullanılan araçlar: makineler, binalar, bilgisayarlar, traktörler.
- Girişimcilik — diğer faktörleri bir araya getirip iş kurma, risk alma ve karar verme yeteneği.
KıtlıkTanım
Kaynakların insanların tüm isteklerini karşılamaya yetmemesi durumu. Kıtlık yoksul ya da zengin her insan ve her ülke için geçerlidir: herkesin günü yalnızca 24 saattir.
EkonomiTanım
İnsanların, firmaların ve devletin, ihtiyaçlarını olabildiğince iyi karşılamak için kıt kaynakları nasıl kullandığını inceleyen bilim.
Seçim ve fırsat maliyeti
Kıtlık bizi seçim yapmaya zorlar. Bir şeyi seçtiğimizde başka bir şeyden vazgeçeriz. Ekonomistler vazgeçilen şeyin değerine fırsat maliyeti der. Onu görebilmek doğru kararın anahtarıdır: her şeyin, hatta “bedava” görünen şeylerin bile bir bedeli vardır.
Fırsat maliyetiTanım
Bir seçim yaparken vazgeçilen en iyi alternatifin değeri. Yalnızca parayı değil, zamanı, emeği ve diğer fırsatları da kapsar.
Örnek: satranç turnuvası
Problem
Elvin cumartesi günü ya dayısının dükkânında saati 6 ₼'dan 4 saat çalışabilir ya da katılım ücreti 10 ₼ olan bir satranç turnuvasına gidebilir. Turnuvaya gitmenin fırsat maliyeti nedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) O 4 saat çalışamaz; yani kazanabileceği paradan vazgeçer: 4 · 6 ₼ = 24 ₼.
3) Fırsat maliyeti: 10 ₼ + 24 ₼ = 34 ₼.
Bu, turnuvanın kötü bir seçim olduğu anlamına gelmez. Deneyim ve keyif Elvin için 34 manattan değerliyse doğru karar budur.
Ekonominin üç temel sorusu
Kıtlık yalnızca bireylerin değil, bütün toplumun sorunudur. Her ülke üç soruyu yanıtlamak zorundadır:
- Ne üretmeli? — hangi mal ve hizmetlerden ne kadar.
- Nasıl üretmeli? — hangi teknolojiyle, hangi kaynakları kullanarak.
- Kimin için üretmeli? — üretilen ürünler toplumda nasıl paylaşılmalı.
Ekonomi iki büyük dala ayrılır. Mikroekonomi, tek tek hane halklarının, firmaların ve piyasaların kararlarını inceler; örneğin ekmeğin fiyatının nasıl oluştuğunu. Makroekonomi ise bütün bir ülkenin ekonomisine bakar: toplam üretim, enflasyon, işsizlik, devlet bütçesi.
Unutma
- İhtiyaçlar yaşamak için gereklidir, istekler ise sınırsızdır.
- Kaynaklar — doğal kaynaklar, emek, sermaye ve girişimcilik — sınırlıdır; bu da kıtlık yaratır.
- Kıtlık seçim yapmaya zorlar ve her seçimin bir fırsat maliyeti vardır.
- Fırsat maliyeti, vazgeçilen en iyi alternatifin değeridir ve zamanı da kapsar.
- Her toplum ne, nasıl ve kimin için üreteceğine karar vermek zorundadır.