Piyasa yapıları: rekabetten tekele

Tam rekabet, tekel, oligopol ve tekelci rekabet piyasalarında firmaların fiyat ve miktar kararlarını, ölü ağırlık kaybını, Lerner ve Herfindahl–Hirschman endekslerini ve oyun teorisinin temellerini öğren.

  • Üniversite
  • 25 dk
  • 10 soru
  • Ders 10 / 12

Bu derste öğreneceklerin

  • Dört piyasa yapısını temel özelliklerine göre karşılaştırmak
  • Rekabetçi firmanın üretimi durdurma kuralını uygulamak
  • Tekelcinin fiyatını, kârını ve ölü ağırlık kaybını hesaplamak
  • HHI ile piyasa yoğunlaşmasını ölçmek ve basit bir oyunda Nash dengesini bulmak

Pazarda domates satan yüzlerce çiftçi fiyatı tek başına değiştiremez, ama bir şehrin tek su sağlayıcısı değiştirebilir. Birkaç mobil operatör ise birbirinin her adımını dikkatle izler. Aynı MR = MC kuralı bu piyasalarda çok farklı sonuçlar verir. Nedeni piyasa yapısıdır: satıcı sayısı, ürünün farklılaşma derecesi ve piyasaya girişin zorluğu.

ÖzellikTam rekabetTekelci rekabetOligopolTekel
Firma sayısıÇok sayıdaÇokBirkaç büyük firmaBir
ÜrünTıpatıp aynıFarklılaştırılmışAynı ya da farklıYakın ikamesi yok
Piyasaya girişSerbestKolayZorKapalı
Fiyat üzerinde güçYok (P = MR)AzBüyük, rakiplere bağlıÇok büyük
ÖrnekTarım ürünleri pazarıKafeler, kuaförlerMobil iletişim, havayollarıSu ve elektrik şebekeleri

Tam rekabet

Tam rekabette firma fiyat alıcıdır: piyasa fiyatından pahalıya satarsa alıcılar yandaki satıcıya gider. Bu yüzden MR = P'dir ve en iyi üretim P = MC koşuluyla bulunur. Kısa dönemde firma kâr da zarar da edebilir. Zarar ederken bile üretime devam etmek mantıklı olabilir, çünkü sabit maliyetler her durumda ödenir. Uzun dönemde kâr yeni firmaları çeker, arz artar ve fiyat minimum ortalama maliyete iner: ekonomik kâr sıfır olur.

Kısa dönem: P < min AVC ise üretimi durduruzun dönem: P = MC = min ATC

Burada

P
piyasa fiyatı, ₼
AVC, ATC
ortalama değişken ve ortalama toplam maliyet, ₼/birim
MC
marjinal maliyet, ₼

Örnek 1: zararına çalışmak mı, kapanmak mı?

Problem

Bir atölyenin sabit maliyetleri günde 20 ₼. 1, 2, 3, 4 birim için toplam maliyetler: 30, 38, 50, 68 ₼ (MC: 10, 8, 12, 18; min AVC = 9 ₼). Piyasa fiyatı 14 ₼'a düştü. Firma üretmeli mi? Fiyat 8 ₼ olursa?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) P = 14 ₼: MC ≤ 14 olduğu sürece üret → Q = 3 (4. birimde MC = 18 > 14).
2) Sonuç: 14 · 3 − 50 = −8 ₼. Kapansaydı zarar sabit maliyetlere eşit olurdu: −20 ₼. Çalışmak zararı azaltır, çünkü P = 14 > min AVC = 9.
3) P = 8 ₼ < min AVC = 9 ₼: hiçbir birim kendi değişken maliyetini bile karşılamıyor; üretim durdurulmalı, zarar 20 ₼ ile sınırlı kalır.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Tekel

Tekelci bütün piyasa talebiyle karşı karşıyadır: daha çok satmak için fiyatı tüm birimlerde düşürmek zorundadır. Bu yüzden MR < P'dir. Doğrusal talep P = a − bQ için TR = aQ − bQ²; türev alınca MR = a − 2bQ bulunur: MR doğrusu talep doğrusuyla aynı noktadan başlar ama iki kat dik iner. Tekelci üretimi MR = MC koşuluyla seçer, fiyatı ise talep eğrisinden okur. Rekabetle karşılaştırıldığında daha az üretir, daha pahalı satar; toplum bir ölü ağırlık kaybı yaşar.

P = a − bQ ⇒ MR = a − 2bQL = (P − MC) / P = −1 / EdP = a − bQ ⇒ MR = a − 2bQL = (P − MC) / P = −1 / Ed

Burada

a, b
doğrusal talebin parametreleri (a ₼, b ₼/birim)
MR
marjinal hasılat, ₼
L
Lerner endeksi — piyasa gücünün ölçüsü (0 ile 1 arası)
Ed
optimum noktada talebin fiyat esnekliği

Örnek 2: tekelcinin kararı ve ölü ağırlık kaybı

Problem

Talep P = 100 − 2Q, marjinal maliyet sabit: MC = 20 ₼ (sabit maliyet yok). Tekelcinin üretimini, fiyatını ve kârını bul. Tam rekabetle karşılaştır ve ölü ağırlık kaybını hesapla.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) MR = 100 − 4Q. MR = MC: 100 − 4Q = 20 → Q = 20.
2) Fiyat talepten: P = 100 − 2 · 20 = 60 ₼.
3) Kâr: (60 − 20) · 20 = 800 ₼.
4) Tam rekabette P = MC: 100 − 2Q = 20 → Q = 40, P = 20 ₼.
5) Ölü ağırlık kaybı, üçgenin alanı: ½ · (60 − 20) · (40 − 20) = 400 ₼.
6) Lerner: L = (60 − 20)/60 ≈ 0,67. Kontrol: Q = 50 − P/2, Ed = −0,5 · 60/20 = −1,5, −1/Ed ≈ 0,67 ✓.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
MR doğrusu talepten iki kat dik iner. Tekelci MR = MC noktasında (Q = 20) üretir, fiyatı ise talep doğrusundan okur: P = 60 ₼. Tam rekabette talep, MC ile Q = 40, P = 20 ₼ noktasında kesişirdi.

Oligopol ve oyun teorisi

Oligopolde birkaç büyük firma birbirine bağımlıdır: birinin fiyatı diğerlerinin kârını etkiler. Bu stratejik etkileşimi oyun teorisi inceler. Firmalar fiyatları yüksek tutmak için gizlice anlaşmaya (kartel) çalışabilir; ancak bu, Azerbaycan dahil çoğu ülkede rekabet hukukuyla yasaktır. Dünya petrol piyasasında ise devletler açıkça koordinasyon yapar: aralarında Azerbaycan'ın da bulunduğu OPEC ve ortakları (OPEC+) üretim miktarlarında uzlaşır.

A firması \ B firmasıB: yüksek fiyatB: düşük fiyat
A: yüksek fiyat(10; 10)(2; 14)
A: düşük fiyat(14; 2)(5; 5)
Kârlar bin manat cinsinden (A; B). Bu, “mahkûm ikilemi” denen klasik oyundur.

Örnek 3: Nash dengesi

Problem

Tablodaki oyunda her firmanın baskın stratejisini ve Nash dengesini bul. Sonuç neden iki firma için de “kötüdür”?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) A için: B yüksek fiyat koyarsa A düşük fiyatla daha çok kazanır (14 > 10); B düşük fiyat koyarsa A yine düşük fiyatla daha çok kazanır (5 > 2). Yani “düşük fiyat” A'nın baskın stratejisidir. Oyun simetrik olduğundan aynısı B için de geçerlidir.
2) Nash dengesi: (düşük; düşük) → (5; 5). Hiçbir firma tek başına stratejisini değiştirerek kazanç sağlayamaz.
3) Oysa (yüksek; yüksek) ikisine de 10 verirdi. Bireysel olarak rasyonel seçimler toplu olarak daha kötü bir sonuca götürür; kartellerin istikrarsız olmasının nedeni budur.

Bir piyasanın ne kadar yoğunlaştığını ölçmek için rekabet kurumları Herfindahl–Hirschman endeksini (HHI) kullanır: tüm firmaların pazar paylarının (yüzde olarak) kareleri toplanır. Saf tekelde HHI = 100² = 10.000'dir; çok sayıda küçük firmanın olduğu piyasada sıfıra yakındır.

HHI = s₁² + s₂² + … + sₙ² = ∑ sᵢ²

Burada

sᵢ
i. firmanın pazar payı, % (ör. %40 → 40)
n
piyasadaki firma sayısı

Örnek 4: birleşme yoğunlaşmayı nasıl değiştirir?

Problem

Piyasadaki dört firmanın payları %40, %30, %20 ve %10. HHI'yi bul. %20 ve %10 paylı firmalar birleşirse HHI ne kadar artar?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) HHI = 40² + 30² + 20² + 10² = 1600 + 900 + 400 + 100 = 3000.
2) Birleşmeden sonra paylar 40, 30, 30 → HHI = 1600 + 900 + 900 = 3400.
3) Artış: 400. Kısa yol: ΔHHI = 2 · s₁ · s₂ = 2 · 20 · 10 = 400.

Tekelci rekabet

Kafeler, giyim mağazaları ve kuaförler çoktur ve piyasaya giriş kolaydır; ama her birinin ürünü biraz farklıdır: konum, lezzet, marka, hizmet. Bu fark firmaya küçük bir piyasa gücü verir, bu yüzden P > MC. Kısa dönemde kâr mümkündür; ancak yeni rakipler geldikçe her firmanın talebi azalır ve uzun dönemde P = ATC olur, ekonomik kâr sıfırdır. Firmalar minimum ortalama maliyetli miktardan az üretir (atıl kapasite); bu, çeşitlilik için ödenen “bedeldir”.

Unutma

  • Tam rekabette P = MR = MC; uzun dönemde P = min ATC ve ekonomik kâr sıfırdır.
  • Kısa dönemde P < min AVC ise firma üretimi durdurmalıdır.
  • Tekelci miktarı MR = MC ile seçer, fiyatı talepten alır: daha az üretim, daha yüksek fiyat ve ölü ağırlık kaybı.
  • Oligopolde firmalar birbirine bağımlıdır; mahkûm ikilemi kartellerin neden dağıldığını açıklar.
  • HHI = ∑ sᵢ²; birleşme HHI'yi 2 · s₁ · s₂ kadar artırır.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. Tekelcinin talebi P = 120 − 2Q, MC = 40 ₼. En iyi üretim miktarı ve fiyat nedir?