- Dört piyasa yapısını temel özelliklerine göre karşılaştırmak
- Rekabetçi firmanın üretimi durdurma kuralını uygulamak
- Tekelcinin fiyatını, kârını ve ölü ağırlık kaybını hesaplamak
- HHI ile piyasa yoğunlaşmasını ölçmek ve basit bir oyunda Nash dengesini bulmak
Pazarda domates satan yüzlerce çiftçi fiyatı tek başına değiştiremez, ama bir şehrin tek su sağlayıcısı değiştirebilir. Birkaç mobil operatör ise birbirinin her adımını dikkatle izler. Aynı MR = MC kuralı bu piyasalarda çok farklı sonuçlar verir. Nedeni piyasa yapısıdır: satıcı sayısı, ürünün farklılaşma derecesi ve piyasaya girişin zorluğu.
| Özellik | Tam rekabet | Tekelci rekabet | Oligopol | Tekel |
|---|---|---|---|---|
| Firma sayısı | Çok sayıda | Çok | Birkaç büyük firma | Bir |
| Ürün | Tıpatıp aynı | Farklılaştırılmış | Aynı ya da farklı | Yakın ikamesi yok |
| Piyasaya giriş | Serbest | Kolay | Zor | Kapalı |
| Fiyat üzerinde güç | Yok (P = MR) | Az | Büyük, rakiplere bağlı | Çok büyük |
| Örnek | Tarım ürünleri pazarı | Kafeler, kuaförler | Mobil iletişim, havayolları | Su ve elektrik şebekeleri |
Tam rekabet
Tam rekabette firma fiyat alıcıdır: piyasa fiyatından pahalıya satarsa alıcılar yandaki satıcıya gider. Bu yüzden MR = P'dir ve en iyi üretim P = MC koşuluyla bulunur. Kısa dönemde firma kâr da zarar da edebilir. Zarar ederken bile üretime devam etmek mantıklı olabilir, çünkü sabit maliyetler her durumda ödenir. Uzun dönemde kâr yeni firmaları çeker, arz artar ve fiyat minimum ortalama maliyete iner: ekonomik kâr sıfır olur.
- Ppiyasa fiyatı, ₼
- AVC, ATCortalama değişken ve ortalama toplam maliyet, ₼/birim
- MCmarjinal maliyet, ₼
Bir atölyenin sabit maliyetleri günde 20 ₼. 1, 2, 3, 4 birim için toplam maliyetler: 30, 38, 50, 68 ₼ (MC: 10, 8, 12, 18; min AVC = 9 ₼). Piyasa fiyatı 14 ₼'a düştü. Firma üretmeli mi? Fiyat 8 ₼ olursa?
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Sonuç: 14 · 3 − 50 = −8 ₼. Kapansaydı zarar sabit maliyetlere eşit olurdu: −20 ₼. Çalışmak zararı azaltır, çünkü P = 14 > min AVC = 9.
3) P = 8 ₼ < min AVC = 9 ₼: hiçbir birim kendi değişken maliyetini bile karşılamıyor; üretim durdurulmalı, zarar 20 ₼ ile sınırlı kalır.
Tekel
Tekelci bütün piyasa talebiyle karşı karşıyadır: daha çok satmak için fiyatı tüm birimlerde düşürmek zorundadır. Bu yüzden MR < P'dir. Doğrusal talep P = a − bQ için TR = aQ − bQ²; türev alınca MR = a − 2bQ bulunur: MR doğrusu talep doğrusuyla aynı noktadan başlar ama iki kat dik iner. Tekelci üretimi MR = MC koşuluyla seçer, fiyatı ise talep eğrisinden okur. Rekabetle karşılaştırıldığında daha az üretir, daha pahalı satar; toplum bir ölü ağırlık kaybı yaşar.
- a, bdoğrusal talebin parametreleri (a ₼, b ₼/birim)
- MRmarjinal hasılat, ₼
- LLerner endeksi — piyasa gücünün ölçüsü (0 ile 1 arası)
- Edoptimum noktada talebin fiyat esnekliği
Talep P = 100 − 2Q, marjinal maliyet sabit: MC = 20 ₼ (sabit maliyet yok). Tekelcinin üretimini, fiyatını ve kârını bul. Tam rekabetle karşılaştır ve ölü ağırlık kaybını hesapla.
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Fiyat talepten: P = 100 − 2 · 20 = 60 ₼.
3) Kâr: (60 − 20) · 20 = 800 ₼.
4) Tam rekabette P = MC: 100 − 2Q = 20 → Q = 40, P = 20 ₼.
5) Ölü ağırlık kaybı, üçgenin alanı: ½ · (60 − 20) · (40 − 20) = 400 ₼.
6) Lerner: L = (60 − 20)/60 ≈ 0,67. Kontrol: Q = 50 − P/2, Ed = −0,5 · 60/20 = −1,5, −1/Ed ≈ 0,67 ✓.
Oligopol ve oyun teorisi
Oligopolde birkaç büyük firma birbirine bağımlıdır: birinin fiyatı diğerlerinin kârını etkiler. Bu stratejik etkileşimi oyun teorisi inceler. Firmalar fiyatları yüksek tutmak için gizlice anlaşmaya (kartel) çalışabilir; ancak bu, Azerbaycan dahil çoğu ülkede rekabet hukukuyla yasaktır. Dünya petrol piyasasında ise devletler açıkça koordinasyon yapar: aralarında Azerbaycan'ın da bulunduğu OPEC ve ortakları (OPEC+) üretim miktarlarında uzlaşır.
| A firması \ B firması | B: yüksek fiyat | B: düşük fiyat |
|---|---|---|
| A: yüksek fiyat | (10; 10) | (2; 14) |
| A: düşük fiyat | (14; 2) | (5; 5) |
Tablodaki oyunda her firmanın baskın stratejisini ve Nash dengesini bul. Sonuç neden iki firma için de “kötüdür”?
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Nash dengesi: (düşük; düşük) → (5; 5). Hiçbir firma tek başına stratejisini değiştirerek kazanç sağlayamaz.
3) Oysa (yüksek; yüksek) ikisine de 10 verirdi. Bireysel olarak rasyonel seçimler toplu olarak daha kötü bir sonuca götürür; kartellerin istikrarsız olmasının nedeni budur.
Bir piyasanın ne kadar yoğunlaştığını ölçmek için rekabet kurumları Herfindahl–Hirschman endeksini (HHI) kullanır: tüm firmaların pazar paylarının (yüzde olarak) kareleri toplanır. Saf tekelde HHI = 100² = 10.000'dir; çok sayıda küçük firmanın olduğu piyasada sıfıra yakındır.
- sᵢi. firmanın pazar payı, % (ör. %40 → 40)
- npiyasadaki firma sayısı
Piyasadaki dört firmanın payları %40, %30, %20 ve %10. HHI'yi bul. %20 ve %10 paylı firmalar birleşirse HHI ne kadar artar?
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Birleşmeden sonra paylar 40, 30, 30 → HHI = 1600 + 900 + 900 = 3400.
3) Artış: 400. Kısa yol: ΔHHI = 2 · s₁ · s₂ = 2 · 20 · 10 = 400.
Tekelci rekabet
Kafeler, giyim mağazaları ve kuaförler çoktur ve piyasaya giriş kolaydır; ama her birinin ürünü biraz farklıdır: konum, lezzet, marka, hizmet. Bu fark firmaya küçük bir piyasa gücü verir, bu yüzden P > MC. Kısa dönemde kâr mümkündür; ancak yeni rakipler geldikçe her firmanın talebi azalır ve uzun dönemde P = ATC olur, ekonomik kâr sıfırdır. Firmalar minimum ortalama maliyetli miktardan az üretir (atıl kapasite); bu, çeşitlilik için ödenen “bedeldir”.
Önemli noktalar
- Tam rekabette P = MR = MC; uzun dönemde P = min ATC ve ekonomik kâr sıfırdır.
- Kısa dönemde P < min AVC ise firma üretimi durdurmalıdır.
- Tekelci miktarı MR = MC ile seçer, fiyatı talepten alır: daha az üretim, daha yüksek fiyat ve ölü ağırlık kaybı.
- Oligopolde firmalar birbirine bağımlıdır; mahkûm ikilemi kartellerin neden dağıldığını açıklar.
- HHI = ∑ sᵢ²; birleşme HHI'yi 2 · s₁ · s₂ kadar artırır.
Kendini test et
10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.