Veritabanları ve tablolar

Bir okulda 1000 öğrenci, onlarca ders ve binlerce not var. Bunların hepsini bir defterde, hatta tek bir Excel dosyasında tutmak zamanla eziyete dönüşür: veriler tekrarlanır, hatalar oluşur, aranan bilgiyi bulmak saatler sürer. Bankalar, çevrim içi mağazalar, sosyal ağlar ve e-okul sistemleri bu sorunu veritabanı ile çözer. Onunla konuşmak için de özel bir dil vardır: SQL.

Veritabanı nedir?

Veritabanı, kolayca aranabilen, değiştirilebilen ve korunabilen düzenli bir veri topluluğudur. Veritabanı dosyalarıyla doğrudan biz uğraşmayız; bu işi bizim yerimize özel bir program yapar. Bu program verileri diskte saklar, sorgularımızı çalıştırır, yüzlerce kullanıcının aynı anda çalışmasına izin verir ve yetkisi olmayanları içeri almaz.

Bu kursta ilişkisel veritabanlarını öğreneceğiz. Bunlarda tüm veriler tablolarda tutulur ve tablolar birbirine bağlanır. Bu fikri 1970'te IBM araştırmacısı Edgar F. Codd ortaya attı ve bugün hâlâ en yaygın yaklaşım budur.

Tablo: satırlar ve sütunlar

Bir tablo tek bir tür nesne hakkında bilgi tutar: öğrenciler, dersler, ürünler. Bu kurstaki tüm örnekler aynı alıştırma veritabanını kullanır. Şimdi courses (dersler) tablosuna bakalım. Aşağıdaki sorguyu çalıştır: SELECT * “tüm sütunları al”, FROM courses “courses tablosundan”, ORDER BY id ise “id'ye göre sırala” demektir.

SELECT *
FROM courses
ORDER BY id;

id | title | subject | teacher | credits
1 | Algebra | Math | Ramin Səfərov | 4
2 | Geometry | Math | Ramin Səfərov | 3
3 | Mechanics | Physics | Ülviyyə Axundova | 4
4 | Organic Chemistry | Chemistry | Samir Hacıyev | 3
5 | World History | History | Nərmin Vəliyeva | 2
6 | Python Basics | Informatics | Elnur Qasımov | 3
7 | English B1 | English | Sara Mitchell | 2

• Sütun (alan) tek bir özelliktir: title (ad), teacher (öğretmen), credits (kredi). Her sütunun bir adı ve veri tipi vardır: metin, tam sayı, ondalıklı sayı, tarih.
• Satır (kayıt), tek bir nesneye ait tüm bilgidir. Örneğin 3. satır Mechanics dersini anlatır.
• Hücre, bir satırla bir sütunun kesiştiği yerdeki tek değerdir; örneğin Mechanics dersinin kredisi: 4.
• Tablodaki satırların kendiliğinden bir sırası yoktur. Sonucun belirli bir sırayla gelmesini istiyorsak ORDER BY yazarız.

Anahtarlar: tablolar nasıl bağlanır

enrollments (derse kayıtlar) tablosunda öğrenci adları yoktur, yalnızca numaraları vardır. Aşağıdaki sorgu 1 numaralı öğrencinin, yani Aysel'in kayıtlı olduğu dersleri gösterir: course_id 1 Algebra, 6 ise Python Basics dersidir. Böylece öğrencinin adı ve şehri tek bir yerde, students tablosunda tutulur ve hiçbir yerde tekrarlanmaz.

SELECT *
FROM enrollments
WHERE student_id = 1
ORDER BY id;

id | student_id | course_id | score | enrolled_on
1 | 1 | 1 | 92 | 2025-09-15
2 | 1 | 6 | 88 | 2025-09-15

SQL ve lehçeleri

SQL (Structured Query Language — yapılandırılmış sorgu dili), veritabanlarıyla konuşmak için kullanılan standart dildir. Bildirimsel bir dildir: sonucun nasıl bulunacağını değil, ne istediğini yazarsın; en iyi yolu VTYS kendisi seçer. SQL anahtar kelimeleri büyük-küçük harfe duyarlı değildir, ancak onları büyük harfle yazmak yaygın bir alışkanlıktır. Her komut genellikle noktalı virgülle (;) biter.

SQL bir standarttır, ancak her VTYS ona kendi eklerini yapmıştır. Bu türevlere lehçe (dialect) denir. Temel komutlar (SELECT, WHERE, JOIN vb.) hepsinde aynıdır; farklar küçük ayrıntılardadır. Bu kursta örnekler SQLite'ta çalışır, önemli farkları ise yeri geldikçe belirteceğiz.

-- show every column of the customers table, sorted by id

id | name | city | country | joined_on
1 | Anar Mustafayev | Bakı | Azerbaijan | 2024-01-10
2 | Lalə Əhmədova | Gəncə | Azerbaijan | 2024-03-22
3 | Emre Yılmaz | İstanbul | Türkiye | 2024-05-05
4 | Olga Ivanova | Moscow | Russia | 2024-06-18
5 | John Carter | London | United Kingdom | 2024-08-30
6 | Zəhra Hüseynli | Bakı | Azerbaijan | 2025-02-14
7 | Mehmet Kaya | Ankara | Türkiye | 2025-04-01

SELECT *
FROM enrollments
-- keep only course 3 and sort by id

id | student_id | course_id | score | enrolled_on
4 | 2 | 3 | 81 | 2025-09-16
7 | 4 | 3 | 68 | 2025-09-18
12 | 6 | 3 | 77 | 2025-09-20
19 | 11 | 3 | 94 | 2025-09-23