- III–VII. yüzyıllardaki feodal ilişkilerin özelliklerini ve Sasani dönemi toprak ve vergi terimlerini açıklamak
- Albanya–Sasani ilişkilerinin temel tarihlerini (260, 313, 371, 387, 462, 487–488, 510) kronolojik sıraya koymak
- Mazdek hareketinin nedenini, ana fikrini ve sonucunu söylemek
- Cavanşir’in siyasetini on yıllara göre ayırt etmek ve «X’ten farklı olarak Y…» türündeki DİM sorularını çözmek
DİM giriş sınavında şöyle sorular çıkar: «VII. yüzyılın 40’lı yıllarından farklı olarak 50’li yıllar Albanya için karakteristikti…». Bunu çözmek için tek bir tarihi ezberlemek yetmez; Cavanşir’in hükümdarlığını on yıl on yıl görmek gerekir. Bu derste III. yüzyıldan VII. yüzyılın sonuna kadar böyle bir «zaman haritası» kuracağız: önce Sasaniler ve feodalizm, sonra Albanya’nın Sasanilerle ilişkileri, en sonda Mihranîler ve Cavanşir.
Atropatena ve Albanya’nın ortaya çıkışını «İlk devletler: Manna ve Atropatena» ile «Kafkas Albanyası» derslerinde öğrendin. Arap fethi ile Hilafet’in vergi ve toprak düzeni ise Hilafet dönemine ayrılan sonraki dersin konusudur.
Sasaniler ve feodal ilişkiler
Sasani soyundan Erdeşir Babekan Part devletine son verdi ve 226’da kendini «şehinşah» (şahlar şahı) ilan etti. 227’den itibaren Atropatena Sasani devletinin bir parçası oldu. Sasaniler fethettikleri toprakları merkezden yönetilen eyaletlere dönüştürdü; bağımlı bir bölgeyi Sasani valisi, yani merzban yönetiyordu.
III. yüzyıldan itibaren Azerbaycan’da feodal ilişkiler oluşmaya başladı. Hükümdarlar devlet topraklarını hizmet karşılığında askerlere ve saray ileri gelenlerine veriyordu. Bölge yöneticileri bu toprakları zamanla mirasçılarına devretti; böylece kalıtsal toprak mülkiyeti, yani feod (mülk) ve onun sahibi feodal (mülk sahibi) doğdu. Köylüler feodalın toprağını işliyor, ürünün çoğunu ona veriyor ve çeşitli yükümlülükler taşıyordu.
Toprağın feodalların elinde toplandığı, bu toprağı kullanan köylülerin ise feodala bağımlı olup ona vergi verdiği ve yükümlülükler taşıdığı toplum düzeni.
| Terim | Anlamı | Neyle karıştırılır |
|---|---|---|
| dastakert | soyluların kalıtsal (aile) toprağı | xostak ile |
| xostak | hizmet karşılığı verilen şartlı toprak | Hilafet dönemi toprak türleriyle |
| xaraq | toprak (ürün) vergisi | Hilafet’in haraç vergisiyle |
| gezit | baş vergisi | Hilafet’in cizye vergisiyle |
| merzban | Sasani valisi | Ahameniş satrabıyla |
| dehqan | küçük ve orta feodal (önceden «özgür köy topluluğu üyesi») | köylüyle |
Sasani toplumu dört zümreye ayrılıyordu: rahipler, savaşçılar, memurlar ve vergi verenler. Köylüler, zanaatkârlar ve tüccarlar vergi verenlerdendi; hem baş vergisi hem de toprak vergisi ödüyorlardı. I. Hüsrev Nuşirevan (531–579) vergi reformu yaptı: topraklar ölçüldü, vergi ürünün miktarına göre değil tarlanın alanına göre belirlendi ve yılda üç kez toplanmaya başlandı. Kuraklık yıllarında bu kural köylülerin durumunu daha da ağırlaştırdı.
Sasani İmparatorluğu içinde Atropatena. Mazdek hareketi
Atropatena Sasaniler için çok değerliydi: Çin’e ve Hindistan’a giden ticaret yolları buradan geçiyor, bölge Roma ile savaşlar için elverişli bir stratejik üs oluyordu. Sasanilerin devlet dini olan Zerdüştlük burada özellikle güçlüydü: başkent Gazaka bu dinin başlıca merkezlerinden biri sayılıyor, tapınaklar geniş topraklara sahip oluyordu. Erdebil, Tebriz ve Merağa gibi şehirler ticaret ve zanaat merkezlerine dönüştü.
Ağır vergiler ve köy topluluklarının dağılması halkın hoşnutsuzluğunu artırıyordu. 481–529 yıllarında Atropatena ve Albanya da dahil olmak üzere Sasani devletinde Mazdek hareketi yaşandı; hareket, önderi Mazdek’in adını taşır. Mazdek öğretisinin ana fikri adil bir toplum kurmak ve insanlar arasında mülkiyet eşitliği sağlamaktı. I. Kubad büyük soylulara karşı mücadelesinde bir süre Mazdekçilere dayandı, sonra onlardan yüz çevirdi: 529’da Mazdek idam edildi ve hareket bastırıldı. Hareket yenilse de fikirleri halk arasında uzun süre yaşadı. Mazdek’in görüşlerini de III. yüzyılda ortaya çıkan Maniheizm etkilemişti.
Albanya ve Sasaniler: 260–629
260’ta Sasani şahı I. Şapur bir Roma ordusunu yendi ve komşularından itaat istedi. Albanya hükümdarı I. Vaçe boyun eğmek istemedi, ama Albanya yine de Sasanilere bağımlı hâle geldi ve onlara askerî birlikler vermek zorunda kaldı. I. Şapur’un 262’de kazıttığı yazıtta Sasanilere bağlı ülkeler arasında Atropatena ile Albanya’nın da adı geçer.
IV. yüzyılda Albanya, Roma–Sasani savaşlarının alanına dönüştü. Ders kitabına göre hükümdar Urnayr 313’te Hristiyanlığı devlet dini ilan etti. 359’da Albanlar II. Şapur’un ordusunda Amid Savaşı’na katıldı. Roma ile Sasaniler arasında 371’de yapılan Dzirav Savaşı’ndan sonra Albanya Uti, Sakasen, Girdiman ve Kolt bölgelerini kaybetti; 387 Roma–Sasani barışından sonra ise bu bölgeleri geri aldı.
V. yüzyılın ilk yarısında hükümdar Asuagen döneminde yeni bir Alban alfabesi oluşturuldu ve dinî kitaplar Albancaya çevrildi. 444’te II. Vaçe tahta geçti. Şah Firuz’un onuruna Firuzabad şehrini (bugünkü Berde yakınında) kurdurdu ve V. yüzyılın ortalarında başkent Kabala’dan buraya taşındı. Sasanilerin isteğiyle Zerdüştlüğü kabul etmiş olan II. Vaçe daha sonra bundan vazgeçip Sasanilere karşı çıktı. Firuz onun üzerine Hunları kışkırttı: 462’de Hunlar Albanya’ya girdi ve bir yıl süren savaş II. Vaçe’nin tahttan çekilmesiyle bitti.
487’de Arşaklı soyundan III. Vaçagan (Mümin) tahta çıktı. Hristiyanlığı yaymaya çalıştı, okullar açtırdı, kiliseler yaptırdı. 488’de toplanan Ağuen Meclisi kilise ve toplum hayatına dair yasalar kabul etti. III. Vaçagan Albanya’nın son Arşaklı hükümdarı oldu: 510’da Sasaniler yerel hanedana son verdi ve 510–629 yıllarında ülkeyi Sasani merzbanları yönetti.
Bu dönemde kuzeyden gelen Türk göçleri güçlendi: Hunlar, Sabirler ve Hazarlar Albanya’ya geliyor, bir kısmı burada yerleşip akraba yerel topluluklarla kaynaşıyordu. Sasani şahları kuzey geçitlerini kapatmak için bir savunma sistemi kurdu: Derbent tahkimatı, V. yüzyılın ikinci yarısına ait Çırakkala ve dağlardan denize uzanan «uzun surlar» bu sistemin parçalarıydı.
Mihranîler ve Cavanşir
VII. yüzyılın başında Albanya’nın Girdiman bölgesinde Mihranî hanedanı güçlendi. 630’da bu hanedandan Varaz Grigor bütün Albanya’nın hükümdarı oldu ve merzbanların yönetimi sona erdi. O yıllarda Bizans–Sasani savaşı sürüyordu: 620’lerde Bizans imparatoru Herakleios Albanya topraklarından geçerek Sasanilere karşı savaştı; müttefikleri Hazarlar ise Albanya’ya yıkıcı akınlar yaptı ve 627’de Derbent’i aldı.
Varaz Grigor’un oğlu Cavanşir, Mihranîlerin en ünlü hükümdarıdır; başkenti Berde idi. Gençliğinde Sasani ordusunda Araplara karşı savaşmıştı. Onun döneminde Albanya üç büyük gücün, yani Bizans’ın, Arap Hilafeti’nin ve Hazar Kağanlığı’nın arasında kalmıştı. Cavanşir ülkesini korumak için ittifaklarını duruma göre değiştirdi. Siyasetini on yıl on yıl hatırlamak en güvenilir yoldur:
| Dönem | Albanya’da ne oldu |
|---|---|
| 630’lar | Mihranîler bütün Albanya’nın hâkimi olur (630); Cavanşir Sasani ordusunda Araplara karşı savaşır |
| 640’lar | Arapların Azerbaycan seferleri; Güney Azerbaycan’da Araplara karşı ayaklanma |
| 650’ler | Sasani devletinin yıkılışı (651); Bizans imparatoru II. Konstans ile Hilafet’e karşı ittifak (654) |
| 660’lar | Hazar akınları ve Hazar Kağanlığı ile antlaşma |
| 667–670 | Halife I. Muaviye ile görüşmeler (667 ve 670): Hilafet’e ödenen vergiler üçte bir azaltılır, Albanya iç bağımsızlığını korur |
| 681 | Cavanşir bir suikast sonucu öldürülür |
| 705 (VIII. yüzyılın başı) | Araplar Mihranî yönetimine son verir; Albanya’nın iç bağımsızlığı kaldırılır |
- 226–227Sasani devleti; Atropatena onun içinde
- 260–262I. Şapur Roma’yı yener; Albanya Sasanilere bağımlı olur
- 313Urnayr Hristiyanlığı devlet dini ilan eder
- 371 / 387Dzirav Savaşı; bölgelerin geri verilmesi
- 462–463Hun akını; II. Vaçe tahttan çekilir
- 481–529Mazdek hareketi
- 487–488III. Vaçagan; Ağuen Meclisi
- 510Arşaklıların sonu; merzbanlar dönemi (510–629)
- 630Mihranîler bütün Albanya’da iktidarda
- 654Cavanşir’in Bizans ile ittifakı
- 667–670Halifeyle görüşmeler; vergiler üçte bir azaltılır
- 681 / 705Cavanşir’in ölümü; iç bağımsızlığın kaldırılması
Adım adım DİM tarzı sorular
VII. yüzyılın 50’li yıllarından farklı olarak 60’lı yıllar Albanya için karakteristikti:
A) Bizans imparatoruyla ittifak kurulması
B) Sasani devletinin yıkılışı
C) Hazar Kağanlığı ile antlaşma yapılması
D) Ağuen Meclisi’nin toplanması
E) iç bağımsızlığın kaldırılması
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Koşul: olay 60’lı yıllara ait olmalı, 50’li yıllara ait olmamalı.
3) A ve B 50’li yıllardır, D V. yüzyıla, E VIII. yüzyılın başına aittir.
Cevap: C.
Eşleştirin.
1 — Sasani İmparatorluğu içinde Azerbaycan
2 — Arap Hilafeti içinde Azerbaycan
a — xostak; b — cizye; c — gezit; d — haraç; e — satrap
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Hilafet dönemi: cizye — baş vergisi, haraç — toprak vergisi → 2 — b, d.
3) Satrap Ahameniş dönemi valisidir; hiçbirine uymaz.
Cevap: 1 — a, c; 2 — b, d.
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Ağuen Meclisi’nin toplanması
2. Dzirav Savaşı
3. Mihranîlerin bütün Albanya’da iktidara gelmesi
4. Hunların II. Vaçe’ye karşı seferi
5. Hristiyanlığın devlet dini ilan edilmesi
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Küçükten büyüğe sıralıyoruz: 313 → 371 → 462 → 488 → 630.
Cevap: 5, 2, 4, 1, 3.
Mazdek hareketinin yaşandığı yıllara aittir:
A) Urnayr’ın Hristiyanlığı devlet dini ilan etmesi
B) Ağuen Meclisi’nin toplanması
C) Cavanşir’in halifeyle görüşmesi
D) Dzirav Savaşı
E) I. Şapur’un bir Roma ordusunu yenmesi
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Seçenekler: A — 313, B — 488, C — 667, D — 371, E — 260.
3) Bu aralığa yalnızca 488 düşer.
Cevap: B.
Cavanşir’e ait olanları belirleyin:
1. Bizans imparatoruyla ittifak kurmuştu
2. Ağuen Meclisi’ni toplamıştı
3. halifeyle görüşmeleri sonucunda vergiler azaltılmıştı
4. Sasani devletiyle barış antlaşması imzalamıştı
5. Hazar Kağanlığı ile antlaşma yapmıştı
A) 1, 2, 3 B) 1, 3, 5 C) 2, 4, 5 D) 1, 4, 5 E) 3, 4
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Yanlış: 2 III. Vaçagan’a aittir (488); 4 böyle bir antlaşma yoktur, Sasani devleti 651’de yıkılmıştır.
3) 1, 3, 5 bileşimini arıyoruz.
Cevap: B.
Önemli noktalar
- Sasani devleti 226’da kuruldu; Atropatena 227’den itibaren onun parçasıydı, Albanya ise 260’tan sonra Sasanilere bağımlı oldu.
- III. yüzyıldan itibaren feodal ilişkiler doğdu: dastakert — kalıtsal, xostak — şartlı toprak; xaraq — toprak vergisi, gezit — baş vergisi.
- Mazdek hareketi (481–529) mülkiyet eşitliğini savundu ve 529’da Mazdek’in idamıyla bastırıldı.
- Albanya: 313 — Hristiyanlık, 371 — Dzirav, 387 — bölgelerin geri verilmesi, 462 — Hunlar, 487–488 — III. Vaçagan ve Ağuen, 510 — Arşaklıların sonu.
- Mihranîler 630’dan itibaren iktidardaydı; Cavanşir: 654 — Bizans, 660’lar — Hazarlar, 667–670 — halife ve vergilerde üçte bir indirim; 681 — ölüm; 705 — iç bağımsızlığın kaldırılması.
Kendini test et
12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.