20. yüzyılın başında dünyada çıkarılan petrolün yarısından fazlası Bakü'den geliyordu. Hazar kıyısındaki bu şehir nasıl dünyanın petrol başkenti oldu? Peki o dönemde Kuzey Azerbaycan neden Rus İmparatorluğu'nun parçasıydı? Bu derste her iki sorunun cevabını bulacaksın.
İşgal ve Azerbaycan'ın bölünmesi
19. yüzyılın başında Rus İmparatorluğu Güney Kafkasya'ya doğru ilerledi. 1804'te Rus birlikleri Gence Kalesi'ni saldırıyla aldı; kaleyi savunan Cevad Han hayatını kaybetti. Gence'nin adı Yelizavetpol olarak değiştirildi. 1805'te Karabağ ve Şeki hanları Kürekçay Antlaşması'yla Rusya'nın himayesini kabul etti.
1804–1813 Rus-İran Savaşı Gülistan Antlaşması'yla (Ekim 1813) sona erdi: Karabağ, Gence, Şeki, Şirvan, Kuba, Bakü, Derbent ve Talış hanlıkları Rusya'ya geçti. 1826–1828'deki yeni savaştan sonra imzalanan Türkmençay Antlaşması'yla (Şubat 1828) İrevan ve Nahçıvan hanlıkları da Rusya'ya verildi. Sınır Aras Irmağı boyunca çizildi ve Azerbaycan halkı ikiye bölündü: kuzey Rus İmparatorluğu'nda, güney ise Kaçar İran'ında kaldı.
Türkmençay Antlaşması'ndan sonra İrevan ve Nahçıvan hanlıklarının topraklarında “Ermeni Vilayeti” kuruldu. İran'dan ve Osmanlı Devleti'nden pek çok Ermeni ailesi Güney Kafkasya'ya, bu arada Karabağ'a yerleştirildi; bu durum bölgenin etnik yapısını önemli ölçüde değiştirdi. Hanlıklar kaldırıldı, yerlerine Rus guberniyaları kuruldu; 1859 Şamahı depreminden sonra guberniya merkezi Bakü'ye taşındı.
Guberniya (vilayet)Tanım
Rus İmparatorluğu'nun en büyük idari birimi; çarın atadığı bir vali tarafından yönetilirdi. Kuzey Azerbaycan, Bakü ve Yelizavetpol guberniyalarına ayrılmıştı.
Bakü petrol patlaması
Abşeron'un petrolü eski çağlardan beri biliniyor ve elle kazılmış kuyulardan çıkarılıyordu. 1840'larda Bibiheybet'te dünyanın ilk sondaj petrol kuyularından biri açıldı. 1872'de iltizam sistemi kaldırıldı: petrollü araziler açık artırmayla kiraya verilmeye başlandı. Bu, girişimcileri ve sermayeyi Bakü'ye çekti ve gerçek bir petrol patlaması başladı.
1879'da Nobel Kardeşler şirketi kuruldu; bir yıl önce, 1878'de, dünyanın ilk petrol tankerlerinden biri olan Zoroastr Hazar'da sefere başlamıştı. Şehrin kenarında petrol rafinerilerinin toplandığı “Kara Şehir” semti oluştu. Azerbaycanlı girişimciler Hacı Zeynelabidin Tağıyev, Musa Nağıyev, Şemsi Esedullayev ve Murtuza Muhtarov aynı zamanda hayırseverdi. Tağıyev 1901'de Bakü'de, Rus İmparatorluğu'nda Müslüman kızlar için açılan ilk laik okullardan birini kurdu.
Aydınlanma ve millî uyanış
| Kişi | Katkısı |
|---|---|
| Abbaskulu Ağa Bakıhanov | Şirvan ve Dağıstan tarihini anlatan Gülistan-ı İrem'i yazdı (1841). |
| Mirza Feth Ali Ahundzade | Azerbaycan tiyatro yazarlığının kurucusu; altı komedinin yazarı, alfabe reformu fikrini ortaya attı. |
| Hasan Bey Zerdabi | 1875'te Azerbaycan dilindeki ilk gazete olan Ekinci'yi yayımladı. |
| Celil Memmedkuluzade | 1906'da hiciv dergisi Molla Nasreddin'i kurdu. |
| Üzeyir Hacıbeyli | 1908'de Müslüman Doğu'nun ilk operası Leyli ve Mecnun'u besteledi. |
10 Mart 1873'te Bakü'de Ahundzade'nin Lenkeran Hanının Veziri komedisi sahnelendi; bu gün millî tiyatronun doğum günü sayılır. 22 Temmuz 1875'te ise Ekinci'nin ilk sayısı çıktı; bu tarih bugün Azerbaycan'da Millî Basın Günü olarak kutlanır. Aydınlanmacılar halkı bilime, eğitime ve ana dilinde okumaya çağırıyordu.
- 1804
Gence'nin işgali, Cevad Han'ın ölümü
- 1813
Gülistan Antlaşması
- 1828
Türkmençay Antlaşması
Sınır Aras boyunca çiziliyor.
- 1840'lar
Bibiheybet'te sondaj petrol kuyusu
- 1872
İltizam sisteminin kaldırılması
- 1873
Millî tiyatronun doğuşu
- 1875
Ekinci gazetesi
- 1879
Nobel Kardeşler şirketi
- 1901
Tağıyev'in kız okulu
- 1908
Leyli ve Mecnun operası
Unutma
- Gülistan (1813) ve Türkmençay (1828) antlaşmaları Azerbaycan'ı Aras boyunca ikiye böldü.
- 1872'de iltizam sisteminin kaldırılması Bakü petrol patlamasının yolunu açtı.
- 20. yüzyılın başında Bakü dünya petrolünün yarısından fazlasını üretiyordu.
- M. F. Ahundzade millî tiyatro yazarlığının, H. Zerdabi ise millî basının (Ekinci, 1875) kurucusudur.