DİM-in qəbul imtahanında belə tapşırıq olur: «VII əsrin 40-cı illərindən fərqli olaraq, 50-ci illər Albaniya üçün səciyyəvi idi…». Bunu həll etmək üçün bir tarixi əzbərləmək azdır — Cavanşirin hakimiyyətini onillik-onillik görmək lazımdır. Bu dərsdə III əsrdən VII əsrin sonuna qədərki dövrü belə bir «zaman xəritəsi» kimi quracağıq: əvvəl Sasanilər və feodalizm, sonra Albaniyanın Sasanilərlə münasibətləri, sonda Mehranilər və Cavanşir.
Atropatena və Albaniyanın yaranmasını «İlk dövlətlər: Manna və Atropatena» və «Qafqaz Albaniyası» dərslərində öyrəndin. Ərəb işğalı, xilafətin vergi və torpaq sistemi isə xilafət dövrünə həsr olunmuş növbəti dərsin mövzusudur.
Sasanilər və feodal münasibətləri
Sasanilər nəslindən olan Ərdəşir Babəkan Parfiya dövlətinə son qoydu və 226-cı ildə özünü «şahənşah» (şahlar şahı) elan etdi. 227-ci ildən Atropatena Sasani dövlətinin tərkibinə qatıldı. Sasanilər tabe etdikləri torpaqlarda mərkəzdən idarə olunan əyalətlər yaradırdılar; asılı vilayətləri Sasani canişini — mərzban idarə edirdi.
III əsrdən Azərbaycanda feodal münasibətləri yaranmağa başladı. Hökmdarlar dövlət torpaqlarını xidmət müqabilində hərbçilərə və saray əyanlarına verirdilər. Vilayət hakimləri bu torpaqları tədricən varislərinə ötürür, beləcə irsi torpaq sahibliyi — feod (mülk), onun sahibi isə feodal (mülkədar) yaranırdı. Kəndlilər feodalın torpağını becərir, məhsulun çox hissəsini ona verir və müxtəlif mükəlləfiyyətlər daşıyırdılar.
FeodalizmTərif
Torpağın feodalların əlində toplandığı, kəndlilərin isə həmin torpaqdan istifadə etdiyi üçün feodaldan asılı olub ona vergi verdiyi və mükəlləfiyyətlər daşıdığı ictimai quruluş.
| Termin | Mənası | Nə ilə qarışdırılır |
|---|---|---|
| dastakert | əyanlara məxsus irsi (ailəvi) torpaq | xostak ilə |
| xostak | xidmət müqabilində verilən şərti torpaq | xilafət dövrünün torpaq formaları ilə |
| xaraq | torpaq (məhsul) vergisi | xilafətin xərac vergisi ilə |
| gezit | can vergisi | xilafətin cizyə vergisi ilə |
| mərzban | Sasani canişini | Əhəməni satrapı ilə |
| dehqan | xırda və orta feodal (əvvəllər «azad icmaçı») | kəndli ilə |
Sasani cəmiyyəti dörd təbəqəyə bölünürdü: kahinlər, döyüşçülər, məmurlar və vergi verənlər. Kəndlilər, sənətkarlar və tacirlər vergi verənlərə aid idi və həm can vergisi, həm də torpaq vergisi ödəyirdilər. Şah I Xosrov Ənuşirəvan (531–579) vergi islahatı keçirdi: torpaqlar ölçüldü, vergi məhsulun həcminə görə deyil, torpağın sahəsinə görə təyin edildi və ildə üç dəfə yığılmağa başladı. Quraqlıq illərində bu qayda kəndlilərin vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Atropatena Sasanilərin tərkibində. Məzdəkilər hərəkatı
Atropatena Sasanilər üçün çox dəyərli idi: Çinə və Hindistana gedən ticarət yolları buradan keçirdi, ərazi Roma ilə müharibələr üçün əlverişli strateji meydan idi. Sasanilərin dövlət dini olan zərdüştilik burada xüsusilə güclü idi: paytaxt Qazaka zərdüştiliyin əsas mərkəzlərindən biri sayılırdı, məbədlərin geniş torpaqları vardı. Ərdəbil, Təbriz, Marağa kimi şəhərlər ticarət və sənətkarlıq mərkəzlərinə çevrilirdi.
Ağır vergilər və kənd icmalarının dağılması xalqın narazılığını artırırdı. 481–529-cu illərdə Sasani dövlətində, o cümlədən Atropatenada və Albaniyada Məzdəkilər hərəkatı baş verdi; hərəkat ona başçılıq edən Məzdəkin adı ilə adlanır. Məzdək təliminin əsas ideyası ədalətli cəmiyyət qurmaq, insanlar arasında əmlak bərabərliyi yaratmaq idi. Şah I Qubad iri əyanlara qarşı mübarizədə bir müddət məzdəkilərə arxalandı, sonra isə onlardan üz döndərdi: 529-cu ildə Məzdək edam edildi, hərəkat yatırıldı. Hərəkat məğlub olsa da, onun ideyaları xalq arasında uzun müddət yaşadı. Ondan əvvəl, III əsrdə yaranmış maniçilik təlimi də Məzdəkin baxışlarına təsir etmişdi.
Albaniya və Sasanilər: 260–629
260-cı ildə Sasani şahı I Şapur Roma ordusunu məğlub etdi və qonşulardan itaət tələb etdi. Alban hökmdarı I Vaçe tabe olmaq istəmədi, lakin Albaniya Sasanilərdən asılı vəziyyətə düşdü və onlara hərbi dəstələr verməli oldu. I Şapurun 262-ci ildə həkk etdirdiyi kitabədə Sasanilərə tabe olan ölkələr arasında Atropatena və Albaniyanın da adı çəkilir.
IV əsrdə Albaniya Roma–Sasani müharibələrinin meydanına çevrildi. Dərsliyə görə hökmdar Urnayr 313-cü ildə xristianlığı dövlət dini elan etdi. 359-cu ildə albanlar II Şapurun ordusunda Amid döyüşündə iştirak etdilər. 371-ci ildə Roma ilə Sasanilər arasında baş verən Dzirav döyüşündən sonra Albaniya Uti, Sakasen, Girdiman və Kolt vilayətlərini itirdi, 387-ci il Roma–Sasani sülhündən sonra isə bu vilayətləri geri aldı.
V əsrin birinci yarısında hökmdar Asuagenin dövründə yeni alban əlifbası yaradıldı və dini kitablar alban dilinə tərcümə olundu. 444-cü ildə hakimiyyətə II Vaçe gəldi. O, Şah Firuzun şərəfinə Firuzabad (indiki Bərdə yaxınlığında) şəhərini saldırdı və V əsrin ortalarında paytaxt Qəbələdən bura köçdü. Sasanilərin tələbi ilə zərdüştiliyi qəbul etmiş II Vaçe sonra ondan imtina edib Sasanilərə qarşı çıxdı. Firuz ona qarşı hunları qaldırdı: 462-ci ildə hunlar Albaniyaya soxuldu, bir il davam edən müharibə II Vaçenin hakimiyyətdən əl çəkməsi ilə bitdi.
487-ci ildə Arşakilər nəslindən olan III Vaçaqan (Mömin) hakimiyyətə gəldi. O, xristianlığı yaymağa çalışır, məktəblər açdırır, məbədlər tikdirirdi. 488-ci ildə çağırılan Ağuen məclisində kilsə və cəmiyyət həyatına dair qanunlar qəbul edildi. III Vaçaqan Albaniyanın son Arşaki hökmdarı oldu: 510-cu ildə Sasanilər yerli sülalənin hakimiyyətinə son qoydular və 510–629-cu illərdə ölkəni Sasani mərzbanları idarə etdi.
Bu dövrdə şimaldan türk axınları gücləndi: hunlar, savirlər (sabirlər), xəzərlər Albaniyaya gəlir, bir hissəsi burada məskunlaşıb yerli dil baxımından qohum etnoslarla qaynayıb-qarışırdı. Sasani şahları şimal keçidlərini bağlamaq üçün müdafiə sistemi yaratdılar: Dərbənd istehkamları, V əsrin ikinci yarısına aid Çıraqqala və dağlardan dənizə uzanan «uzun sədlər» bu sistemin hissələri idi.
Mehranilər və Cavanşir
VII əsrin əvvəlində Albaniyanın Girdiman vilayətində Mehranilər sülaləsi möhkəmləndi. 630-cu ildə bu sülalədən olan Varaz Qriqor bütün Albaniyanın hökmdarı oldu və mərzbanların hakimiyyəti başa çatdı. Bu illərdə Bizans–Sasani müharibəsi gedirdi: 620-ci illərdə Bizans imperatoru İrakli Albaniya ərazisindən keçərək Sasanilərə qarşı vuruşdu, onun müttəfiqləri olan xəzərlər isə Albaniyaya dağıdıcı yürüşlər etdi və 627-ci ildə Dərbəndi tutdu.
Varaz Qriqorun oğlu Cavanşir Mehranilərin ən görkəmli hökmdarıdır; paytaxtı Bərdə idi. Gəncliyində o, Sasani ordusunda ərəblərə qarşı vuruşmuşdu. Onun hakimiyyəti illərində Albaniya üç böyük qüvvənin — Bizansın, Ərəb xilafətinin və Xəzər xaqanlığının — arasında qalmışdı. Cavanşir ölkəni qorumaq üçün ittifaqları vəziyyətə görə dəyişirdi. Onun siyasətini onilliklər üzrə yadda saxlamaq ən etibarlı yoldur:
| Dövr | Albaniyada nə baş verdi |
|---|---|
| 630-cu illər | Mehranilər bütün Albaniyanın hakimi olur (630); Cavanşir Sasani ordusunda ərəblərə qarşı vuruşur |
| 640-cı illər | ərəblərin Azərbaycana yürüşləri; Azərbaycanın cənubunda ərəblərə qarşı üsyan |
| 650-ci illər | Sasani dövlətinin süqutu (651); Bizans imperatoru II Konstantla xilafətə qarşı ittifaq (654) |
| 660-cı illər | xəzər basqınları və Xəzər xaqanlığı ilə müqavilə |
| 667–670 | xəlifə I Müaviyə ilə görüşlər (667 və 670): xilafətə verilən vergilər üçdə bir azaldılır, Albaniya daxili müstəqilliyini saxlayır |
| 681 | Cavanşir sui-qəsd nəticəsində öldürülür |
| 705 (VIII əsrin əvvəli) | ərəblər Mehranilərin hakimiyyətinə son qoyur; Albaniyanın daxili müstəqilliyi ləğv edilir |
- 226–227
Sasanilər dövləti; Atropatena onun tərkibində
- 260–262
I Şapur Romanı məğlub edir; Albaniya Sasanilərdən asılı olur
- 313
Urnayr xristianlığı dövlət dini elan edir
- 371 / 387
Dzirav döyüşü; vilayətlərin geri qaytarılması
- 462–463
Hunların yürüşü; II Vaçe hakimiyyətdən əl çəkir
- 481–529
Məzdəkilər hərəkatı
- 487–488
III Vaçaqan; Ağuen məclisi
- 510
Arşakilərin hakimiyyətinə son; mərzbanlar dövrü (510–629)
- 630
Mehranilər bütün Albaniyada hakimiyyətdə
- 654
Cavanşirin Bizansla ittifaqı
- 667–670
Xəlifə ilə görüşlər; vergilər üçdə bir azaldılır
- 681 / 705
Cavanşirin ölümü; daxili müstəqilliyin ləğvi
DİM tipli tapşırıqlar addım-addım
1. Onilliklərin müqayisəsi (qapalı, 5 variant)
Məsələ
VII əsrin 50-ci illərindən fərqli olaraq, 60-cı illər Albaniya üçün səciyyəvi idi:
A) Bizans imperatoru ilə ittifaqın yaradılması
B) Sasani dövlətinin süqutu
C) Xəzər xaqanlığı ilə müqavilənin bağlanması
D) Ağuen məclisinin çağırılması
E) daxili müstəqilliyin ləğv edilməsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Şərt: hadisə 60-cı illərə aid olmalı, 50-ci illərə isə aid olmamalıdır.
3) A və B 50-ci illərdir, D V əsrə, E VIII əsrin əvvəlinə aiddir.
Cavab: C.
2. Uyğunluq (kodlaşdırılan)
Məsələ
Uyğunluğu müəyyən edin.
1 — Azərbaycan Sasani imperiyasının tərkibində
2 — Azərbaycan Ərəb xilafətinin tərkibində
a — xostak; b — cizyə; c — gezit; d — xərac; e — satrap
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Xilafət dövrü: cizyə — can vergisi, xərac — torpaq vergisi → 2 — b, d.
3) Satrap Əhəmənilər dövrünün canişinidir — heç birinə aid deyil.
Cavab: 1 — a, c; 2 — b, d.
3. Xronoloji ardıcıllıq (kodlaşdırılan)
Məsələ
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. Ağuen məclisinin çağırılması
2. Dzirav döyüşü
3. Mehranilərin bütün Albaniyada hakimiyyətə gəlməsi
4. hunların II Vaçeyə qarşı yürüşü
5. xristianlığın dövlət dini elan edilməsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Kiçikdən böyüyə düzürük: 313 → 371 → 462 → 488 → 630.
Cavab: 5, 2, 4, 1, 3.
4. «Hansı dövrə aiddir» (qapalı)
Məsələ
Məzdəkilər hərəkatının baş verdiyi illərə aiddir:
A) Urnayrın xristianlığı dövlət dini elan etməsi
B) Ağuen məclisinin çağırılması
C) Cavanşirin xəlifə ilə görüşü
D) Dzirav döyüşü
E) I Şapurun Roma ordusunu məğlub etməsi
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Variantlar: A — 313, B — 488, C — 667, D — 371, E — 260.
3) Yalnız 488 bu aralığa düşür.
Cavab: B.
5. «Hansılar doğrudur» (kombinasiya)
Məsələ
Cavanşirə aid olanları müəyyən edin:
1. Bizans imperatoru ilə ittifaq bağlamışdı
2. Ağuen məclisini çağırmışdı
3. xəlifə ilə görüşləri nəticəsində vergilər azaldılmışdı
4. Sasani dövləti ilə sülh müqaviləsi imzalamışdı
5. Xəzər xaqanlığı ilə müqavilə bağlamışdı
A) 1, 2, 3 B) 1, 3, 5 C) 2, 4, 5 D) 1, 4, 5 E) 3, 4
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Səhv: 2 — III Vaçaqana aiddir (488); 4 — belə müqavilə olmayıb, Sasani dövləti 651-də süqut edib.
3) 1, 3, 5 birləşməsini axtarırıq.
Cavab: B.
Yadda saxla
- 226-cı ildə Sasanilər dövləti yarandı; Atropatena 227-ci ildən onun tərkibində idi, Albaniya isə 260-cı ildən sonra Sasanilərdən asılı oldu.
- III əsrdən feodal münasibətləri yarandı: dastakert — irsi, xostak — şərti torpaq; xaraq — torpaq vergisi, gezit — can vergisi.
- Məzdəkilər hərəkatı (481–529) əmlak bərabərliyi ideyası ilə çıxış etdi, 529-da Məzdəkin edamı ilə yatırıldı.
- Albaniya: 313 — xristianlıq, 371 — Dzirav, 387 — vilayətlərin qaytarılması, 462 — hunlar, 487–488 — III Vaçaqan və Ağuen, 510 — Arşakilərin sonu.
- Mehranilər 630-dan hakimiyyətdə idi; Cavanşir: 654 — Bizans, 660-cı illər — xəzərlər, 667–670 — xəlifə və vergilərin üçdə bir azalması; 681 — ölüm; 705 — daxili müstəqilliyin ləğvi.