Ekim 1813'te Karabağ'ın küçük Gülistan köyünde iki diplomat Kafkasya haritasını değiştiren bir antlaşma imzaladı. On beş yıl sonra Türkmençay köyünde imzalanan ikinci antlaşma işi tamamladı. İkisinin arasında iki savaş, saldırıyla alınan kaleler ve birbiri ardınca düşen hanlıklar vardır.
İlerleyişin başlaması (1801–1806)
1801'de Kartli-Kaheti'yi ilhak eden Rusya, Azerbaycan topraklarına yöneldi. 1803'te Car-Balaken cemaatleri boyun eğdirildi. Ocak 1804'te general Pavel Tsitsianov Gence Kalesi'ne saldırdı; kaleyi savunan Cavad Han hayatını kaybetti ve şehrin adı Yelizavetpol olarak değiştirildi. Aynı yıl birinci Rus–İran savaşı (1804–1813) başladı.
1805'te Karabağ hanı İbrahim Halil Han (Kürekçay Antlaşması) ile Şeki hanı, yıl sonunda da Şirvan hanı antlaşmayla Rusya'nın üstünlüğünü kabul etti. Şubat 1806'da Tsitsianov, şehrin anahtarlarını teslim almaya geldiği Bakü kapıları önünde öldürüldü. Aynı yılın sonbaharında Rus birlikleri Bakü'yü ve Kuba'yı işgal etti.
Kürekçay AntlaşmasıTanım
14 Mayıs 1805'te Karabağ hanı ile Rusya arasında yapılan antlaşma: han Rusya'nın üstünlüğünü tanıyor ve yıllık vergi ödüyor, iç yönetimi elinde tutuyordu; Şuşa'ya ise bir Rus garnizonu yerleştiriliyordu.
Birinci savaş ve Gülistan Antlaşması
Savaş yıllarca sürdü. Belirleyici muharebeler sona doğru yaşandı: Ekim 1812'de general Pyotr Kotlyarevski, Aras kıyısındaki Aslanduz'da Abbas Mirza'nın ordusunu yendi, Ocak 1813'te de Lenkeran Kalesi'ni saldırıyla aldı. İran barışa razı oldu.
Gülistan Antlaşması 12 (24) Ekim 1813'te imzalandı. İran; Karabağ, Gence, Şeki, Şirvan, Derbent, Kuba, Bakü ve Talış hanlıkları üzerinde Rusya'nın hâkimiyetini tanıdı. Hazar Denizi'nde savaş donanması bulundurma hakkı yalnızca Rusya'ya verildi.
İkinci savaş ve Türkmençay Antlaşması
Temmuz 1826'da kaybedilen toprakları geri almak isteyen Abbas Mirza'nın ordusu sınırı geçti; kuşatılan Şuşa teslim olmadı. Eylülde Rus birlikleri Şemkir ve Gence yakınlarında zafer kazandı. 1827'de general İvan Paskeviç Nahçıvan'ı, Abbasabad'ı ve İrevan'ı aldı, ekimde ise Tebriz bile işgal edildi.
Türkmençay Antlaşması 10 (22) Şubat 1828'de imzalandı: İrevan ve Nahçıvan hanlıkları Rusya'ya geçti, sınır Aras Nehri boyunca, Talış bölgesinde ise Astara Çayı boyunca çizildi. İran 20 milyon ruble tazminat ödedi ve Rusya'nın Hazar'da donanma bulundurma konusundaki tek hakkını onayladı. Göçe izin veren madde, İran'dan ve 1829'dan sonra Osmanlı Devleti'nden Ermenilerin Güney Kafkasya'ya toplu olarak yerleştirilmesinin yolunu açtı. Azerbaycan toprakları Aras boyunca iki imparatorluk arasında bölündü.
| Hanlık | Yıl | Rusya'ya nasıl geçti |
|---|---|---|
| Gence | 1804 | Saldırıyla alındı; Cavad Han öldü |
| Karabağ | 1805 | Kürekçay Antlaşması |
| Şeki, Şirvan | 1805 | Antlaşmayla |
| Bakü, Kuba | 1806 | Rus birliklerince işgal edildi |
| Talış | 1813 | Lenkeran saldırıyla alındı; Gülistan Antlaşması |
| İrevan, Nahçıvan | 1827–1828 | İşgal edildi; Türkmençay Antlaşması |
Etkileşimli
| Gülistan | Türkmençay | |
|---|---|---|
| Tarih | 12 (24) Ekim 1813 | 10 (22) Şubat 1828 |
| Bitirdiği savaş | 1804–1813 | 1826–1828 |
| Rusya'ya geçen hanlıklar | Karabağ, Gence, Şeki, Şirvan, Derbent, Kuba, Bakü, Talış | İrevan, Nahçıvan |
| Hazar | Savaş donanması yalnızca Rusya'da | Bu hak teyit edilir |
| Diğer | Aras sınırı; 20 milyon ruble tazminat; göç maddesi |
Yeni yönetim ve yeni bölünme
Hanlıklar birer birer kaldırıldı ve yerlerine Rus askerî komutanlarının yönettiği vilayetler kuruldu; buna komendant sistemi denir. Keyfî yönetim ve ağır vergiler isyanlara yol açtı: 1830 Car-Balaken isyanı ve 1837 Kuba isyanı bunlardandır.
1840 reformu sivil yönetimi getirdi: kuzey Azerbaycan topraklarının çoğu, merkezi Şamahı olan Hazar Oblastı'na katıldı. 1846'da Şamahı ve Derbent guberniyaları, 1849'da ise Nahçıvan ve Ordubad kazalarını da kapsayan İrevan guberniyası kuruldu. 1859 Şamahı depreminden sonra guberniya merkezi Bakü'ye taşındı (Bakü Guberniyası), 1868'de de Yelizavetpol Guberniyası oluşturuldu. Bu bölünme 1917'ye kadar sürdü.
- 1801
Kartli-Kaheti'nin ilhakı
- 1804
Gence'nin saldırıyla alınması
- 1805
Kürekçay Antlaşması
- 1806
Bakü ve Kuba işgal ediliyor
- 1812–1813
Aslanduz ve Lenkeran
- 1813
Gülistan Antlaşması
- 1826
İkinci savaş başlıyor
- 1828
Türkmençay Antlaşması
- 1840
Hazar Oblastı
- 1846
Şamahı ve Derbent guberniyaları
- 1859
Bakü Guberniyası
- 1868
Yelizavetpol Guberniyası
- 1.1804'te Gence'nin adı olarak değiştirildi.
- 2.Gülistan Antlaşması yılında imzalandı.
- 3.Türkmençay Antlaşması'na göre sınır Nehri boyunca geçti.
- 4.Türkmençay Antlaşması ile İrevan ve hanlıkları Rusya'ya geçti.
- 5.1859 depreminden sonra guberniya merkezi Şamahı'dan şehrine taşındı.
Unutma
- 1804'te Gence saldırıyla alındı ve Cavad Han öldü; birinci Rus–İran savaşı başladı.
- Gülistan Antlaşması (1813) sekiz hanlığı Rusya'ya verdi ve Hazar'da donanmayı yalnızca Rusya'ya bıraktı.
- Türkmençay Antlaşması (1828) İrevan ve Nahçıvan'ı Rusya'ya verdi ve sınırı Aras boyunca belirledi.
- Azerbaycan halkı iki imparatorluk arasında bölündü: kuzey Rusya'ya, güney Kaçar İran'ına kaldı.
- İdari bölünme: 1840 Hazar Oblastı, 1846 Şamahı, 1859 Bakü, 1868 Yelizavetpol guberniyaları.