Kafkas Albanyası

Albanya devletinin kuruluşu, toprakları, halkı ve başkentleri, yönetim ve ekonomi, Pompeius’un seferi ve amacı, Roma ve Alanlarla ilişkiler, Arşaklılar, din ve yazı — DİM’in «amaç» ve kronoloji sorularıyla.

  • 6 ve 10. sınıflar
  • 22 dk
  • 12 soru
  • Ders 6 / 72

Bu derste öğreneceklerin

  • Albanya’nın kuruluş dönemini, topraklarını, halkını ve başkentlerini göstermek
  • Albanya’nın yönetimini, ekonomisini, dinini ve yazısını anlatmak
  • Pompeius’un seferinin gidişatını ve amacını açıklamak, tarih tuzaklarını (Karrhai, Alanlar, Selevkoslar) ayırt etmek
  • Amaç/neden, kronoloji ve kaynak türündeki DİM sorularını adım adım çözmek

MÖ 65’te Ganıh (Alazan) Nehri yakınında iki komutan karşı karşıya geldi: Romalı komutan Pompeius ve Alban hükümdarı Oroys’un kardeşi Kozis. Kozis’in mızrağı Pompeius’un zırhına çarpıp yere düştü, Pompeius’un mızrağı ise Kozis’i ölümcül yaraladı. Roma neden Hazar Denizi kıyılarına kadar gelmişti? DİM bu soruyu 2026’da iki grupta da sordu. Cevabı bulmak için Albanya’yı bütünüyle tanımak gerekir.

Bu ders «İlk devletler: Manna ve Atropatena» dersinin devamıdır: orada Azerbaycan’ın güneyindeki devletleri, burada ise kuzeydeki Albanya’yı öğreniyoruz. III. yüzyıldan sonraki olaylar — Sasanilere bağımlılık, Hristiyanlık, Mihranîler — «III–VII. yüzyıllarda Azerbaycan: Sasaniler, Mihranîler ve Cavanşir» dersindedir.

Devletin kuruluşu, toprakları ve halkı

Büyük İskender’in imparatorluğu dağıldıktan sonra kurulan bağımsız devletlerden biri Albanya idi. Ders kitabına göre MÖ IV. yüzyılın sonu – III. yüzyılın başında kurulmuştu. Albanlar İberya ile Hazar Denizi arasında yaşıyordu: ülke kuzeyde Büyük Kafkas Dağları’yla, güneyde Atropatena ile sınırdaştı. Alazan (Ganıh) vadisi ve Dağıstan’ın güney bölgeleri de Albanya’ya dahildi.

Albanya birçok kabilenin birliğiydi. Kaynaklar burada farklı diller konuşan 26 kabilenin yaşadığını bildirir: Albanlardan başka Legler, Kadusiler, Kaspiler, Utiler, Gargarlar ve diğerleri. Azerbaycan ders kitapları halkın Türk dilli ve Kafkas dilli kabilelerden oluştuğunu yazar. Bugün Kabala ilçesinin Nic köyünde yaşayan Udinler, Albanların torunları sayılır.

Şimdi bütün kabileleri tek bir kral yönetiyor... Onların yirmi altı dili var.

Strabon, Coğrafya

Albanya’nın ilk başkenti Kabala idi; Romalı yazar Plinius ona Kabalaka diyordu. V. yüzyılın ortalarında başkent Berde’ye taşındı. Ptolemaios Albanya’nın 29 şehrini ve büyük yerleşimini sayar; bunların arasında Kabala ve Şamahı da vardır. Kabala, Şamahı, Mingeçevir, Torpakkala ve başka yerlerdeki kazılar Alban şehir kültürünü tanımamızı sağladı.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Yönetim, toplum ve ekonomi

Strabon’a göre eskiden her kabileyi kendi hükümdarı yönetiyordu, sonra bütün kabileler tek bir hükümdarın yönetiminde birleşti. Üst tabakada kral, ordu komutanları, yargıçlar ve rahipler vardı. Kraldan sonra en saygın kişi Ay tapınağının baş rahibi sayılıyordu. Çiftçiler, zanaatkârlar ve tüccarlar çoğunlukla özgür insanlardı. Kralın ve soyluların topraklarında köle emeği kullanılsa da kölelik Doğu devletlerindeki düzeye ulaşmamıştı.

Albanlar tarım, bahçecilik, bağcılık ve hayvancılıkla uğraşıyor, arpa, buğday ve darı yetiştiriyordu. Tahılı demir orakla biçiyor, yedeği büyük toprak küplerde saklıyorlardı; MS ilk yüzyıllardan itibaren su değirmenleri kullanılıyordu. Çok sayıda at sürüsü vardı; binek atları savaşta yaygın olarak kullanılıyordu. Şehirlerde çömlekçilik, metal işçiliği, dokumacılık ve camcılık gelişmişti; devlet kurulduktan sonra yüzük biçiminde mühürler ortaya çıktı. Albanya’da bulunan en eski sikkeler Büyük İskender adına basılmış gümüş sikkelerdir; MÖ III. yüzyılın ilk yarısından itibaren onlara benzeyen yerel sikkeler de basıldı.

ÖzellikAlbanya
KuruluşMÖ IV. yüzyılın sonu – III. yüzyılın başı
BaşkentKabala (Kabalaka); V. yüzyılın ortalarından itibaren Berde
Topraklarİberya ile Hazar arası; Büyük Kafkasya’dan Atropatena’ya kadar
Kraldan sonraAy tapınağının baş rahibi
HanedanMS I. yüzyıldan 510’a kadar Arşaklılar
Başlıca düşmanlarRoma (MÖ 66–65), Alanlar (I–III. yüzyıllar), III. yüzyıldan itibaren Sasaniler
Bir bakışta Albanya.

Pompeius’un seferi ve amacı

MÖ I. yüzyılda Roma doğuya doğru genişliyordu. Romalılar Hindistan’ı Karadeniz kıyılarına bağlayan ticaret yollarını ele geçirmek istiyordu; bu yolların bir kolu da Albanya’dan geçiyordu. Bu yüzden Romalı komutan Pompeius Kafkasya’ya sefer yaptı. Olaylar şöyle gelişti:

  1. MÖ 66 yılının aralık ayı

    Alban kralı Oroys üç Roma ordugâhına aynı anda saldırmaya karar verdi. Kür kıyısındaki savaşta 40 bin kişilik Alban ordusu çarpıştı, ama Romalılar kazandı.

  2. MÖ 65

    Pompeius Albanlara karşı yeniden sefere çıktı. Albanlar Romalıları Ganıh (Alazan) Nehri yakınında karşıladı; orduya Oroys’un kardeşi Kozis komuta ediyordu. Pompeius Kozis’i mızrağıyla ölümcül yaraladı ve Romalılar kazandı. Ders kitabı Alban kadınlarının cesaretinin Romalıları hayrete düşürdüğünü de belirtir.

  3. Barış

    Oroys, Pompeius’un yanına gitmedi; ama ona mektup ve armağanlar göndererek barış önerdi. Pompeius bu öneriyi kabul etti.

Strabon’a göre Albanlar Pompeius’a karşı 22 bin süvari çıkarmıştı, Plutarkhos ise 12 bin süvariden söz eder. Antik yazarlar sayılarda sık sık ayrılır; kaynak sorularında böyle bir çelişkiyi fark etmek de bir beceridir. Roma ile ilişkiler sonra da sürdü: MÖ 36’da Marcus Antonius’un komutanı Canidius, İber ve Alban krallarını yendi (Plutarkhos). MS I. yüzyılın sonunda, imparator Domitianus döneminde, bir Roma lejyonunun askerleri Gobustan’da Böyükdaş Dağı’nın eteğine Latince bir yazıt kazıdı. İmparator Hadrianus, Alban krallarıyla dostça ilişkiler sürdürdü. Albanya’nın Roma ile ilişkileri III. yüzyılın ortalarına kadar devam etti.

Alanlar, Arşaklılar, din ve yazı

Albanya’nın kuzeyinde Alan kabileleri yaşıyordu. MS I–III. yüzyıllarda Alanlar Albanya’ya ve Atropatena’ya sık sık yağma akınları yaptı; en yıkıcılarından biri 72–74 yıllarındaydı. MS I. yüzyılda Albanya’da Arşaklı hanedanı iktidara geldi ve 510’a kadar hüküm sürdü. 260’tan sonra Albanya Sasanilere bağımlı hâle geldi; bu dönem sonraki dersin konusudur.

Eski Albanlar putperestti ve gök cisimlerine tapıyordu. Strabon’a göre Zeus’a (Gök), Helios’a (Güneş) ve Selene’ye (Ay) tapıyorlardı; Ay tapınağının büyük itibarı da bundan gelir. Yerleşim yerlerinde ve mezarlarda taş heykeller bulunmuştur. Albanya’da Hristiyanlık I. yüzyıldan yayılmaya başladı, IV. yüzyılın başında devlet dini oldu. Yazı da eskiydi: Şeki ilçesinin Böyük Dehne köyünde II. yüzyıla ait Yunanca bir taş yazıt bulundu; V. yüzyılda ise Albanların 52 harfli bir alfabesi vardı.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Albanya’nın önemli şehirleri. Turuncu nokta, Gobustan’da Böyükdaş Dağı eteğindeki Latince yazıttır (MS I. yüzyılın sonu). Pompeius ile savaşlar Kür kıyısında ve Ganıh (Alazan) Nehri yakınında olmuştu.
  1. MÖ IV. yy sonu – III. yy başı

    Albanya devleti kurulur

  2. MÖ III. yy ilk yarısı

    Yerel sikkeler basılır

  3. MÖ 66

    Oroys’un Kür kıyısında Romalılarla savaşı

  4. MÖ 65

    Ganıh yakınında savaş; Kozis’in ölümü; barış

  5. MÖ 36

    Canidius İber ve Alban krallarını yener

  6. MS I. yy

    Albanya’da Arşaklı hanedanı

  7. 72–74

    Alanların yıkıcı akını

  8. MS I. yy sonu

    Gobustan’da Roma lejyonu yazıtı

  9. V. yy ortası

    Başkent Kabala’dan Berde’ye taşınır

Adım adım DİM tarzı sorular

1. Nedeni tarihle sına (kapalı, 5 seçenek)

Problem

MÖ 66–65’te Roma ordularının Albanya seferinin nedeni olarak hangi görüş tarihî gerçeklere uyar?
A) Alanların 72–74 akınını önlemek
B) Albanya’yı Sasani egemenliğinden kurtarmak
C) Canidius’un İber ve Alban kralları üzerindeki zaferini pekiştirmek
D) Doğu ticaret yollarını, yani Hindistan’ı Karadeniz kıyısına bağlayan yolu denetlemek
E) Gobustan’da bir lejyon kampı için yer hazırlamak

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Her seçeneğin tarihini yazıyoruz: A — MS 72–74, B — III. yüzyıldan Sasaniler, C — MÖ 36, E — MS I. yüzyılın sonu.
2) Neden olaydan önce gelmelidir; A, B, C ve E ise MÖ 66–65’ten sonradır.
3) Geriye D kalır: Romalıların Doğu ticaret yollarına ilgisi.
Cevap: D.

2. «Ait değildir» (kapalı)

Problem

Albanya devletine ait değildir:
A) başkenti önce Kabala, sonra Berde idi
B) kraldan sonra en saygın kişi Ay tapınağının baş rahibiydi
C) başkenti Gazaka idi, petrole «Med yağı» deniyordu
D) MS I. yüzyılda Arşaklı hanedanı iktidara geldi
E) MÖ III. yüzyılın ilk yarısından yerel sikkeler basılıyordu

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) A, B, D, E Albanya’nın özellikleridir (başkentler, Ay tapınağı, Arşaklılar, sikkeler).
2) Gazaka ve «Med yağı» Atropatena’ya aittir.
Cevap: C.

3. Kronolojik sıra (kodlanan cevap)

Problem

Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Ganıh Nehri yakınındaki savaş
2. Alanların en yıkıcı akınlarından biri
3. Albanya devletinin kuruluşu
4. Canidius’un İber ve Alban krallarına karşı zaferi
5. Oroys’un Kür kıyısında Romalılarla savaşı

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Tarihler: 3 — MÖ IV. yüzyıl sonu – III. yüzyıl başı; 5 — MÖ 66; 1 — MÖ 65; 4 — MÖ 36; 2 — MS 72–74.
2) MÖ tarihlerde büyük sayı daha eskidir: 66 → 65 → 36, sonra MS.
Cevap: 3, 5, 1, 4, 2.

4. Kaynağa dayalı yazılı soru

Problem

Kaynak (bu ders için yazılmıştır): «Kışın Romalılar üç ordugâhta dinleniyordu. Kral onlara ani bir baskın yapmaya karar verdi ve ordusunu üç birliğe ayırdı. Ama nehir kıyısındaki savaş Romalıların zaferiyle bitti. Ertesi yıl Roma ordusu yeniden sefere çıktı.»
a) Kaynakta hangi devletten ve hangi hükümdardan söz ediliyor?
b) Roma’nın bu seferdeki amacını yazın.
c) Kaynakta olmayan iki olgu yazın: ertesi yılın olayları.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) Üç ordugâha saldırı ve nehir kıyısındaki savaş MÖ 66’yı gösterir; devlet Albanya, hükümdar Oroys’tur.
b) Hindistan’ı Karadeniz kıyısına bağlayan ticaret yollarını ele geçirmek.
c) 1) MÖ 65’te Ganıh Nehri yakınındaki savaşta Pompeius, Oroys’un kardeşi Kozis’i öldürdü. 2) Oroys mektup ve armağanlar göndererek barış önerdi, Pompeius kabul etti.

5. Kaynakları karşılaştır

Problem

Strabon, Albanların Pompeius’a karşı 22 bin süvari çıkardığını yazar; Plutarkhos ise 12 binden söz eder. Bundan hangi sonuç çıkarılabilir, hangisi çıkarılamaz?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) İki yazar da Alban ordusunda süvarinin büyük rolünü doğrular; bu sonuç güvenilirdir.
2) Kesin sayıda kaynaklar ayrılır, bu yüzden «doğru sayı 22 bindir» denemez.
3) Böyle durumlarda cevapta iki kaynağı da adıyla belirtmek gerekir.

Unutma

  • Albanya MÖ IV. yüzyılın sonu – III. yüzyılın başında, İberya ile Hazar Denizi arasında, Büyük Kafkasya’dan Atropatena’ya uzanan bölgede kuruldu.
  • Başkent önce Kabala (Kabalaka), V. yüzyılın ortalarından itibaren Berde idi; Strabon 26 dilden söz eder.
  • Kraldan sonra en saygın kişi Ay tapınağının baş rahibiydi; Albanlar Gök, Güneş ve Ay tanrılarına tapıyordu.
  • Pompeius MÖ 66–65’te Albanya’ya sefer yaptı (Kür kıyısında ve Ganıh yakınında savaşlar, Kozis’in ölümü, Oroys’la barış); amacı Hindistan’ı Karadeniz kıyısına bağlayan ticaret yollarını ele geçirmekti.
  • Karrhai (MÖ 53) ve Alan akınları (I–III. yüzyıllar, 72–74) Pompeius’tan sonradır; Albanya Selevkoslara bağımlı olmadı.
  • MS I. yüzyıldan 510’a kadar Albanya’da Arşaklılar hüküm sürdü; 260’tan sonra ülke Sasanilere bağımlı oldu.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Kafkas Albanyası’nın ilk başkenti hangi şehirdi?