Şah İsmail Hatayi ve âşık şiiri

Hükümdar şair Hatayi'nin eserlerini, âşık sanatının kurallarını ve Âşık Alesker'in ustalığını öğren; koşma, semai (gerayli), tecnis, divani ve dudakdeğmezi birbirinden ayır.

  • 8 ve 9. sınıflar
  • 16 dk
  • 10 soru
  • Ders 12 / 27

Bu derste öğreneceklerin

  • Hatayi'nin hayatını ve başlıca eserlerini anlatmak
  • Âşık sanatının yapısını açıklamak: ustanâme, hikâye, atışma
  • Âşık şiiri biçimlerini hece sayısına ve kafiyeye göre tanımak

Düğünde âşık sazını bağrına basar, meclisi ustanâmeyle açar, sonra saatlerce hikâye anlatır. Bu sanatın kökleri eski ozanlara uzanır. İlginçtir ki XVI. yüzyılda koşma ve semai gibi halk şiiri biçimlerini yazılı edebiyata getirenlerden biri bir hükümdardı: Safevi devletinin kurucusu Şah İsmail, şiirdeki adıyla Hatayi.

Hükümdar şair Hatayi

Şah İsmail 1487'de Erdebil'de doğdu. 1501'de, henüz 14 yaşındayken Tebriz'de tahta çıktı ve Safevi devletini kurdu. Şiirlerini Hatayi mahlasıyla, çoğunlukla Azerbaycan Türkçesiyle yazdı. 1514'te Çaldıran Savaşı'nda Osmanlı padişahı I. Selim'e yenildi; 1524'te öldü ve Erdebil'de Şeyh Safi türbesine gömüldü.

  • Dehname (1506) — “On Mektup”: âşık ile sevgilinin birbirine yazdığı on mektup üzerine kurulu bir mesnevi.
  • Nasihatname — öğüt veren bir manzume.
  • Divan — gazeller, koşmalar, semailer, bayatılar, varsağılar.

Hatayi'nin en büyük yeniliği, divanına aruzla yazılmış gazellerin yanında hece ölçülü koşma, semai ve bayatılar da koymasıdır. Böylece halk şiirinin biçimleri yazılı edebiyatta “vatandaşlık” kazandı. İki yüzyıl sonra Molla Penah Vâkıf bu yolu daha da genişletecekti.

  1. 1487

    Şah İsmail Erdebil'de doğar

  2. 1501

    Tebriz'de tahta çıkar

    Safevi devleti kurulur.

  3. 1506

    Dehname

  4. 1514

    Çaldıran Savaşı

  5. 1524

    Hatayi ölür

    Erdebil'de Şeyh Safi türbesine gömülür.

  6. 1821

    Âşık Alesker doğar

    Göyçe mahalının Ağkilise köyünde.

  7. 1926

    Âşık Alesker ölür

  8. 2009

    Âşıklık sanatı UNESCO listesinde

    Azerbaycan âşıklık sanatı somut olmayan kültürel miras listesine alınır.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Âşıklık sanatı: saz, söz, meclis

Âşık aynı anda şair, şarkıcı ve bestecidir: kendi şiirini sazla söyler. Geleneksel âşık meclisi dinleyiciye öğüt veren bir şiir olan ustanâmeyle açılır, ardından hikâye (destan) anlatılır: düzyazı bölümler anlatılır, şiir bölümleri söylenir. Sonunda meclisi kapatan duvakkapma gelir. İki âşığın söz yarışına deyişme (atışma) denir; yenilen âşık bazen sazını kazanana verirdi. XVI. yüzyılda Kurbani, XVI–XVII. yüzyıllarda Abbas Tufarkanlı, XVIII. yüzyılda Hasta Kasım, XIX–XX. yüzyıllarda ise Âşık Alesker bu sanatın zirveleridir.

Âşık Alesker (1821–1926) Göyçe mahalının Ağkilise köyünde doğdu ve yaklaşık yüz yıl yaşadı. Koşma, semai, tecnis, divani ve ustanâmenin eşsiz ustasıdır: dili yalın ve akıcı, kafiyeleri zengindir; özellikle tecnisleri ünlüdür. Şiirlerinde edep, irfan, helal emek, güzellik ve doğa yüceltilir.

Âşık Alesker, bir ustanâmeden (Azerbaycan Türkçesi aslı)

Aşıq olub tərki-vətən olanın,
Əvvəl başdan pür kamalı gərəkdir.

Çevirimiz: “Âşık olup yurdunu bırakan, diyar diyar gezen kişinin her şeyden önce kemal sahibi, bilgili olması gerekir.” Heceleri say: her dizede 11 hece var, yani koşma ölçüsü.

Âşık şiirinin biçimleri

BiçimHeceYapıAyırt edici özellik
Bayatı74 dize, aabaçoğu zaman “Ezizim”, “Men aşık” diye başlar
Semai (gerayli)83–5 dörtlük; abcb, dddb…hafif, şarkı gibi
Koşma113–5 dörtlük; abcb, dddb…son dörtlükte âşık adını söyler
Tecnisgenellikle 7; 8 ve 11 de olurdörtlüklerkafiyeler cinaslı sözlerdir
Divani15dörtlüklerağır, vakur, felsefi
Ustanâmegenellikle 11koşma yapısıöğüt; meclisi açar
Dudakdeğmezdeğişirdörtlüklerb, p, m, f, v dudak ünsüzleri kullanılmaz

Tecnis: sözün iki yüzü

Cinas, aynı sesli ama farklı anlamlı sözcüklerin karşılaştırılmasıdır: yaz (mevsim) — yaz (yazmak fiili), gül (çiçek) — gül (gülmek fiili). Kafiyeleri bu tür sözcüklerden kurulan şiire tecnis denir. Dinleyici her dizenin sonunda “aynı” sözü duyar ama her seferinde başka bir anlam bulur; âşığın ustalığı da buradadır. Dörtlüklerine kısa ek dizeler (cığa) eklenen tecnise cığalı tecnis denir.

Tecnisi tanı

Problem

Bu ders için Azerbaycan Türkçesiyle yazılmış iki dizeye bak:
Bahar gəldi, açıldı yaz,
Yar, dərdimi kağıza yaz.
(Bahar geldi, yaz mevsimi açıldı; / sevgili, derdimi kâğıda yaz.)
Heceleri say, kafiye sözcüklerini bul ve sanatın adını söyle.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Ba-har-gəl-di-a-çıl-dı-yaz = 8 hece; Yar-dər-di-mi-ka-ğı-za-yaz = 8 hece — semai ölçüsü.
2) Kafiye sözcükleri: yaz (mevsim, isim) — yaz (emir kipi, fiil). Yazılışı aynı, anlamı farklı → cinas.
3) Kafiyeleri cinaslı olan şiir tecnistir; burada 8 heceli bir tecnis örneği vardır.
1 / 8
Boşlukları doldur
  1. 1.Şah İsmail şiirlerini mahlasıyla yazardı.
  2. 2.*Dehname* “on ” demektir.
  3. 3.Koşmanın her dizesinde hece bulunur.
  4. 4.Kafiyeleri cinaslı sözcüklerden kurulan âşık şiirine denir.
  5. 5.Âşık Alesker mahalında doğmuştur.

Unutma

  • Şah İsmail Hatayi (1487–1524) Safevi devletinin kurucusu ve Azerbaycan Türkçesiyle yazan büyük bir şairdir.
  • Hatayi hece ölçülü koşma, semai ve bayatıları divan edebiyatına getirdi; Dehname (1506) onun mesnevisidir.
  • Âşık meclisi ustanâmeyle açılır, hikâyeyle sürer, duvakkapmayla kapanır; deyişme âşıkların söz yarışıdır.
  • Âşık Alesker (1821–1926) âşık şiirinin zirvesidir; özellikle tecnisleriyle ünlüdür.
  • Hece sayısı: bayatı 7, semai 8, koşma 11, divani 15; tecnisin kafiyeleri cinaslıdır.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. Safevi devletinin kurucusu Şah İsmail şiirlerinde hangi mahlası kullanırdı?