Düğünde âşık sazını bağrına basar, meclisi ustanâmeyle açar, sonra saatlerce hikâye anlatır. Bu sanatın kökleri eski ozanlara uzanır. İlginçtir ki XVI. yüzyılda koşma ve semai gibi halk şiiri biçimlerini yazılı edebiyata getirenlerden biri bir hükümdardı: Safevi devletinin kurucusu Şah İsmail, şiirdeki adıyla Hatayi.
Hükümdar şair Hatayi
Şah İsmail 1487'de Erdebil'de doğdu. 1501'de, henüz 14 yaşındayken Tebriz'de tahta çıktı ve Safevi devletini kurdu. Şiirlerini Hatayi mahlasıyla, çoğunlukla Azerbaycan Türkçesiyle yazdı. 1514'te Çaldıran Savaşı'nda Osmanlı padişahı I. Selim'e yenildi; 1524'te öldü ve Erdebil'de Şeyh Safi türbesine gömüldü.
- Dehname (1506) — “On Mektup”: âşık ile sevgilinin birbirine yazdığı on mektup üzerine kurulu bir mesnevi.
- Nasihatname — öğüt veren bir manzume.
- Divan — gazeller, koşmalar, semailer, bayatılar, varsağılar.
Hatayi'nin en büyük yeniliği, divanına aruzla yazılmış gazellerin yanında hece ölçülü koşma, semai ve bayatılar da koymasıdır. Böylece halk şiirinin biçimleri yazılı edebiyatta “vatandaşlık” kazandı. İki yüzyıl sonra Molla Penah Vâkıf bu yolu daha da genişletecekti.
- 1487
Şah İsmail Erdebil'de doğar
- 1501
Tebriz'de tahta çıkar
Safevi devleti kurulur.
- 1506
Dehname
- 1514
Çaldıran Savaşı
- 1524
Hatayi ölür
Erdebil'de Şeyh Safi türbesine gömülür.
- 1821
Âşık Alesker doğar
Göyçe mahalının Ağkilise köyünde.
- 1926
Âşık Alesker ölür
- 2009
Âşıklık sanatı UNESCO listesinde
Azerbaycan âşıklık sanatı somut olmayan kültürel miras listesine alınır.
Âşıklık sanatı: saz, söz, meclis
Âşık aynı anda şair, şarkıcı ve bestecidir: kendi şiirini sazla söyler. Geleneksel âşık meclisi dinleyiciye öğüt veren bir şiir olan ustanâmeyle açılır, ardından hikâye (destan) anlatılır: düzyazı bölümler anlatılır, şiir bölümleri söylenir. Sonunda meclisi kapatan duvakkapma gelir. İki âşığın söz yarışına deyişme (atışma) denir; yenilen âşık bazen sazını kazanana verirdi. XVI. yüzyılda Kurbani, XVI–XVII. yüzyıllarda Abbas Tufarkanlı, XVIII. yüzyılda Hasta Kasım, XIX–XX. yüzyıllarda ise Âşık Alesker bu sanatın zirveleridir.
Âşık Alesker (1821–1926) Göyçe mahalının Ağkilise köyünde doğdu ve yaklaşık yüz yıl yaşadı. Koşma, semai, tecnis, divani ve ustanâmenin eşsiz ustasıdır: dili yalın ve akıcı, kafiyeleri zengindir; özellikle tecnisleri ünlüdür. Şiirlerinde edep, irfan, helal emek, güzellik ve doğa yüceltilir.
Aşıq olub tərki-vətən olanın,
Əvvəl başdan pür kamalı gərəkdir.
Âşık şiirinin biçimleri
| Biçim | Hece | Yapı | Ayırt edici özellik |
|---|---|---|---|
| Bayatı | 7 | 4 dize, aaba | çoğu zaman “Ezizim”, “Men aşık” diye başlar |
| Semai (gerayli) | 8 | 3–5 dörtlük; abcb, dddb… | hafif, şarkı gibi |
| Koşma | 11 | 3–5 dörtlük; abcb, dddb… | son dörtlükte âşık adını söyler |
| Tecnis | genellikle 7; 8 ve 11 de olur | dörtlükler | kafiyeler cinaslı sözlerdir |
| Divani | 15 | dörtlükler | ağır, vakur, felsefi |
| Ustanâme | genellikle 11 | koşma yapısı | öğüt; meclisi açar |
| Dudakdeğmez | değişir | dörtlükler | b, p, m, f, v dudak ünsüzleri kullanılmaz |
Tecnis: sözün iki yüzü
Cinas, aynı sesli ama farklı anlamlı sözcüklerin karşılaştırılmasıdır: yaz (mevsim) — yaz (yazmak fiili), gül (çiçek) — gül (gülmek fiili). Kafiyeleri bu tür sözcüklerden kurulan şiire tecnis denir. Dinleyici her dizenin sonunda “aynı” sözü duyar ama her seferinde başka bir anlam bulur; âşığın ustalığı da buradadır. Dörtlüklerine kısa ek dizeler (cığa) eklenen tecnise cığalı tecnis denir.
Tecnisi tanı
Problem
Bu ders için Azerbaycan Türkçesiyle yazılmış iki dizeye bak:
Bahar gəldi, açıldı yaz,
Yar, dərdimi kağıza yaz.
(Bahar geldi, yaz mevsimi açıldı; / sevgili, derdimi kâğıda yaz.)
Heceleri say, kafiye sözcüklerini bul ve sanatın adını söyle.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Kafiye sözcükleri: yaz (mevsim, isim) — yaz (emir kipi, fiil). Yazılışı aynı, anlamı farklı → cinas.
3) Kafiyeleri cinaslı olan şiir tecnistir; burada 8 heceli bir tecnis örneği vardır.
- 1.Şah İsmail şiirlerini mahlasıyla yazardı.
- 2.*Dehname* “on ” demektir.
- 3.Koşmanın her dizesinde hece bulunur.
- 4.Kafiyeleri cinaslı sözcüklerden kurulan âşık şiirine denir.
- 5.Âşık Alesker mahalında doğmuştur.
Unutma
- Şah İsmail Hatayi (1487–1524) Safevi devletinin kurucusu ve Azerbaycan Türkçesiyle yazan büyük bir şairdir.
- Hatayi hece ölçülü koşma, semai ve bayatıları divan edebiyatına getirdi; Dehname (1506) onun mesnevisidir.
- Âşık meclisi ustanâmeyle açılır, hikâyeyle sürer, duvakkapmayla kapanır; deyişme âşıkların söz yarışıdır.
- Âşık Alesker (1821–1926) âşık şiirinin zirvesidir; özellikle tecnisleriyle ünlüdür.
- Hece sayısı: bayatı 7, semai 8, koşma 11, divani 15; tecnisin kafiyeleri cinaslıdır.