Şah İsmayıl Xətai və aşıq poeziyası

Hökmdar-şair Xətainin yaradıcılığını, aşıq sənətinin qaydalarını və Aşıq Ələsgərin ustalığını öyrən; qoşma, gəraylı, təcnis, divani və dodaqdəyməzi bir-birindən ayır.

  • 8 və 9-cu siniflər
  • 16 dəq
  • 10 sual
  • 27 dərsdən 12-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Xətainin həyatı və əsas əsərləri haqqında danışmaq
  • Aşıq sənətinin quruluşunu — ustadnamə, dastan, deyişmə — izah etmək
  • Aşıq şeirinin şəkillərini heca sayına və qafiyəyə görə tanımaq

Toyda aşıq sazı sinəsinə basır, məclisi ustadnamə ilə açır, sonra saatlarla dastan danışır. Bu sənətin kökü qədim ozanlara gedir. Maraqlıdır ki, XVI əsrdə xalq şeirinin qoşma və gəraylı kimi formalarını yazılı ədəbiyyata gətirənlərdən biri bir hökmdar idi — Səfəvi dövlətinin banisi Şah İsmayıl, şeirdə isə Xətai.

Hökmdar-şair Xətai

Şah İsmayıl 1487-ci ildə Ərdəbildə doğulmuşdur. 1501-ci ildə, cəmi 14 yaşında Təbrizdə taxta çıxmış və Səfəvi dövlətinin əsasını qoymuşdur. O, şeirlərini Xətai təxəllüsü ilə, əsasən Azərbaycan türkcəsində yazmışdır. 1514-cü ildə Çaldıran döyüşündə Osmanlı sultanı I Səlimə məğlub olmuş, 1524-cü ildə vəfat etmiş və Ərdəbildə, Şeyx Səfi türbəsində dəfn olunmuşdur.

  • «Dəhnamə» (1506) — «On məktub» deməkdir: aşiq və məşuqun bir-birinə yazdığı on məktub əsasında qurulmuş məsnəvi.
  • «Nəsihətnamə» — öyüd-nəsihət xarakterli poema.
  • Divan — qəzəllər, qoşmalar, gəraylılar, bayatılar, varsağılar.

Xətainin ən böyük yeniliyi odur ki, o, divanına əruzlu qəzəllərlə yanaşı heca vəznli qoşma, gəraylı və bayatılar da daxil etmişdir. Beləliklə, xalq şeirinin formaları yazılı ədəbiyyatda «vətəndaşlıq» qazandı. İki əsr sonra Molla Pənah Vaqif bu yolu daha da genişləndirəcəkdi.

  1. 1487

    Şah İsmayıl Ərdəbildə doğulur

  2. 1501

    Təbrizdə taxta çıxır

    Səfəvi dövləti yaranır.

  3. 1506

    «Dəhnamə»

  4. 1514

    Çaldıran döyüşü

  5. 1524

    Xətai vəfat edir

    Ərdəbildə, Şeyx Səfi türbəsində dəfn olunur.

  6. 1821

    Aşıq Ələsgər doğulur

    Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində.

  7. 1926

    Aşıq Ələsgər vəfat edir

  8. 2009

    Aşıq sənəti UNESCO siyahısında

    Azərbaycan aşıq sənəti qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilir.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Aşıq sənəti: saz, söz, məclis

Aşıq eyni zamanda şair, müğənni və bəstəkardır: öz şeirini sazla oxuyur. Ənənəvi aşıq məclisi ustadnamə — dinləyiciyə öyüd verən şeirlə başlayır, sonra dastan danışılır: nəsr hissələr nağıl edilir, şeir hissələri oxunur. Sonda məclisi bağlayan duvaqqapma gəlir. İki aşığın söz yarışına deyişmə deyilir; məğlub olan aşıq bəzən sazını qalibə verirdi. XVI əsrdə Qurbani, XVI–XVII əsrlərdə Abbas Tufarqanlı, XVIII əsrdə Xəstə Qasım, XIX–XX əsrlərdə isə Aşıq Ələsgər bu sənətin zirvələridir.

Aşıq Ələsgər (1821–1926) Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində doğulmuş, təxminən yüz il ömür sürmüşdür. O, qoşma, gəraylı, təcnis, divani və ustadnamələrin misilsiz ustadıdır: dili sadə və axıcı, qafiyələri zəngindir, xüsusilə təcnisləri məşhurdur. Şeirlərində ədəb, mərifət, halal zəhmət, gözəllik və təbiət tərənnüm olunur.

Aşıq Ələsgər, ustadnamədən

Aşıq olub tərki-vətən olanın,
Əvvəl başdan pür kamalı gərəkdir.

Sadə dildə (Educora): «Aşıq olub doğma yurdunu tərk edən, el-el gəzən sənətkarın hər şeydən əvvəl kamil biliyi olmalıdır.» Hecaları say: hər misrada 11 heca — qoşma ölçüsü.

Aşıq şeirinin şəkilləri

ŞəkilHecaQuruluşAçar əlamət
Bayatı74 misra, aabaçox vaxt «Əzizim», «Mən aşiq» ilə başlayır
Gəraylı83–5 bənd; abcb, dddb…yüngül, nəğməvari
Qoşma113–5 bənd; abcb, dddb…son bənddə aşığın adı çəkilir
Təcnisadətən 7; 8 və 11 də olurbəndlərqafiyələr cinas sözlərdir
Divani15bəndlərağır, təmkinli, fəlsəfi ruhlu
Ustadnaməadətən 11qoşma quruluşuöyüd-nəsihət; məclisin başlanğıcı
Dodaqdəyməzmüxtəlifbəndlərb, p, m, f, v dodaq samitləri işlənmir

Təcnis: sözün iki üzü

Cinas — eyni cür səslənən, lakin mənası fərqli sözlərdir: yaz (fəsil) — yaz (yazmaq feili), gül (çiçək) — gül (gülmək feili). Qafiyələri cinas sözlərdən qurulan şeirə təcnis deyilir. Dinləyici hər misranın sonunda «eyni» sözü eşidir, amma hər dəfə başqa məna tapır — aşığın ustalığı da buradadır. Bəndlərə qısa əlavə misralar (cığalar) artırılan təcnisə cığalı təcnis deyilir.

Təcnisi tanı

Məsələ

Bu dərs üçün yazılmış iki misraya bax:
«Bahar gəldi, açıldı yaz,
Yar, dərdimi kağıza yaz.»
Hecaları say, qafiyə sözlərini tap və üsulu müəyyən et.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Ba-har-gəl-di-a-çıl-dı-yaz = 8 heca; Yar-dər-di-mi-ka-ğı-za-yaz = 8 heca — gəraylı ölçüsü.
2) Qafiyə sözləri: yaz (fəsil, isim) — yaz (əmr forması, feil). Yazılışı eyni, mənası fərqli → cinas.
3) Qafiyələri cinas olan şeir təcnisdir; burada 8 hecalı təcnis nümunəsi alınır.
1 / 8
Boşluqları doldur
  1. 1.Şah İsmayıl şeirlərini təxəllüsü ilə yazırdı.
  2. 2.«Dəhnamə» «on » deməkdir.
  3. 3.Qoşmanın hər misrasında heca olur.
  4. 4.Qafiyələri cinas sözlərdən qurulan aşıq şeiri adlanır.
  5. 5.Aşıq Ələsgər mahalında doğulmuşdur.

Yadda saxla

  • Şah İsmayıl Xətai (1487–1524) Səfəvi dövlətinin banisi və Azərbaycan türkcəsində yazan böyük şairdir.
  • Xətai heca vəznli qoşma, gəraylı və bayatıları divan ədəbiyyatına gətirmişdir; «Dəhnamə» (1506) onun məsnəvisidir.
  • Aşıq məclisi ustadnamə ilə açılır, dastanla davam edir, duvaqqapma ilə bağlanır; deyişmə aşıqların söz yarışıdır.
  • Aşıq Ələsgər (1821–1926) aşıq şeirinin zirvəsidir; xüsusilə təcnisləri ilə məşhurdur.
  • Heca sayı: bayatı 7, gəraylı 8, qoşma 11, divani 15; təcnisin qafiyələri cinasdır.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Səfəvi dövlətinin banisi Şah İsmayıl şeirlərində hansı təxəllüsü işlədirdi?