Toyda aşıq sazı sinəsinə basır, məclisi ustadnamə ilə açır, sonra saatlarla dastan danışır. Bu sənətin kökü qədim ozanlara gedir. Maraqlıdır ki, XVI əsrdə xalq şeirinin qoşma və gəraylı kimi formalarını yazılı ədəbiyyata gətirənlərdən biri bir hökmdar idi — Səfəvi dövlətinin banisi Şah İsmayıl, şeirdə isə Xətai.
Hökmdar-şair Xətai
Şah İsmayıl 1487-ci ildə Ərdəbildə doğulmuşdur. 1501-ci ildə, cəmi 14 yaşında Təbrizdə taxta çıxmış və Səfəvi dövlətinin əsasını qoymuşdur. O, şeirlərini Xətai təxəllüsü ilə, əsasən Azərbaycan türkcəsində yazmışdır. 1514-cü ildə Çaldıran döyüşündə Osmanlı sultanı I Səlimə məğlub olmuş, 1524-cü ildə vəfat etmiş və Ərdəbildə, Şeyx Səfi türbəsində dəfn olunmuşdur.
- «Dəhnamə» (1506) — «On məktub» deməkdir: aşiq və məşuqun bir-birinə yazdığı on məktub əsasında qurulmuş məsnəvi.
- «Nəsihətnamə» — öyüd-nəsihət xarakterli poema.
- Divan — qəzəllər, qoşmalar, gəraylılar, bayatılar, varsağılar.
Xətainin ən böyük yeniliyi odur ki, o, divanına əruzlu qəzəllərlə yanaşı heca vəznli qoşma, gəraylı və bayatılar da daxil etmişdir. Beləliklə, xalq şeirinin formaları yazılı ədəbiyyatda «vətəndaşlıq» qazandı. İki əsr sonra Molla Pənah Vaqif bu yolu daha da genişləndirəcəkdi.
- 1487
Şah İsmayıl Ərdəbildə doğulur
- 1501
Təbrizdə taxta çıxır
Səfəvi dövləti yaranır.
- 1506
«Dəhnamə»
- 1514
Çaldıran döyüşü
- 1524
Xətai vəfat edir
Ərdəbildə, Şeyx Səfi türbəsində dəfn olunur.
- 1821
Aşıq Ələsgər doğulur
Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində.
- 1926
Aşıq Ələsgər vəfat edir
- 2009
Aşıq sənəti UNESCO siyahısında
Azərbaycan aşıq sənəti qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilir.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Aşıq sənəti: saz, söz, məclis
Aşıq eyni zamanda şair, müğənni və bəstəkardır: öz şeirini sazla oxuyur. Ənənəvi aşıq məclisi ustadnamə — dinləyiciyə öyüd verən şeirlə başlayır, sonra dastan danışılır: nəsr hissələr nağıl edilir, şeir hissələri oxunur. Sonda məclisi bağlayan duvaqqapma gəlir. İki aşığın söz yarışına deyişmə deyilir; məğlub olan aşıq bəzən sazını qalibə verirdi. XVI əsrdə Qurbani, XVI–XVII əsrlərdə Abbas Tufarqanlı, XVIII əsrdə Xəstə Qasım, XIX–XX əsrlərdə isə Aşıq Ələsgər bu sənətin zirvələridir.
Aşıq Ələsgər (1821–1926) Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində doğulmuş, təxminən yüz il ömür sürmüşdür. O, qoşma, gəraylı, təcnis, divani və ustadnamələrin misilsiz ustadıdır: dili sadə və axıcı, qafiyələri zəngindir, xüsusilə təcnisləri məşhurdur. Şeirlərində ədəb, mərifət, halal zəhmət, gözəllik və təbiət tərənnüm olunur.
Aşıq olub tərki-vətən olanın,
Əvvəl başdan pür kamalı gərəkdir.
Aşıq şeirinin şəkilləri
| Şəkil | Heca | Quruluş | Açar əlamət |
|---|---|---|---|
| Bayatı | 7 | 4 misra, aaba | çox vaxt «Əzizim», «Mən aşiq» ilə başlayır |
| Gəraylı | 8 | 3–5 bənd; abcb, dddb… | yüngül, nəğməvari |
| Qoşma | 11 | 3–5 bənd; abcb, dddb… | son bənddə aşığın adı çəkilir |
| Təcnis | adətən 7; 8 və 11 də olur | bəndlər | qafiyələr cinas sözlərdir |
| Divani | 15 | bəndlər | ağır, təmkinli, fəlsəfi ruhlu |
| Ustadnamə | adətən 11 | qoşma quruluşu | öyüd-nəsihət; məclisin başlanğıcı |
| Dodaqdəyməz | müxtəlif | bəndlər | b, p, m, f, v dodaq samitləri işlənmir |
Təcnis: sözün iki üzü
Cinas — eyni cür səslənən, lakin mənası fərqli sözlərdir: yaz (fəsil) — yaz (yazmaq feili), gül (çiçək) — gül (gülmək feili). Qafiyələri cinas sözlərdən qurulan şeirə təcnis deyilir. Dinləyici hər misranın sonunda «eyni» sözü eşidir, amma hər dəfə başqa məna tapır — aşığın ustalığı da buradadır. Bəndlərə qısa əlavə misralar (cığalar) artırılan təcnisə cığalı təcnis deyilir.
Təcnisi tanı
Məsələ
Bu dərs üçün yazılmış iki misraya bax:
«Bahar gəldi, açıldı yaz,
Yar, dərdimi kağıza yaz.»
Hecaları say, qafiyə sözlərini tap və üsulu müəyyən et.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Qafiyə sözləri: yaz (fəsil, isim) — yaz (əmr forması, feil). Yazılışı eyni, mənası fərqli → cinas.
3) Qafiyələri cinas olan şeir təcnisdir; burada 8 hecalı təcnis nümunəsi alınır.
- 1.Şah İsmayıl şeirlərini təxəllüsü ilə yazırdı.
- 2.«Dəhnamə» «on » deməkdir.
- 3.Qoşmanın hər misrasında heca olur.
- 4.Qafiyələri cinas sözlərdən qurulan aşıq şeiri adlanır.
- 5.Aşıq Ələsgər mahalında doğulmuşdur.
Yadda saxla
- Şah İsmayıl Xətai (1487–1524) Səfəvi dövlətinin banisi və Azərbaycan türkcəsində yazan böyük şairdir.
- Xətai heca vəznli qoşma, gəraylı və bayatıları divan ədəbiyyatına gətirmişdir; «Dəhnamə» (1506) onun məsnəvisidir.
- Aşıq məclisi ustadnamə ilə açılır, dastanla davam edir, duvaqqapma ilə bağlanır; deyişmə aşıqların söz yarışıdır.
- Aşıq Ələsgər (1821–1926) aşıq şeirinin zirvəsidir; xüsusilə təcnisləri ilə məşhurdur.
- Heca sayı: bayatı 7, gəraylı 8, qoşma 11, divani 15; təcnisin qafiyələri cinasdır.