Akşam gökyüzünde bazen çok parlak ve titreşmeyen bir “yıldız” görürsün; çoğu zaman bu Venüs ya da Jüpiter’dir. Gezegenler yıldızlar gibi kendi ışığını üretmez, Güneş ışığını yansıtır. Dünya, Güneş’in çevresinde dolanan sekiz gezegenden biridir. Haydi komşularımızla tanışalım!
Gezegen nedir?
GezegenTanım
Güneş’in çevresinde kendi yörüngesinde dolanan, küre biçimini alacak kadar kütleli olan ve yörüngesinin çevresini diğer cisimlerden “temizlemiş” gök cismi.
Güneş’ten uzaklık sırasıyla gezegenler şunlardır: Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün. Hepsi Güneş’in çevresinde neredeyse aynı düzlemde ve aynı yönde dolanır. Bir gezegen Güneş’e ne kadar yakınsa yörüngesini o kadar çabuk tamamlar.
Etkileşimli
Karasal gezegenler
Güneş’e en yakın dört gezegen, yani Merkür, Venüs, Dünya ve Mars, karasal gezegenlerdir. Görece küçüktürler, katı ve kayalık yüzeyleri vardır, yoğunlukları büyüktür. Uyduları ya yoktur ya da azdır: Dünya’nın bir (Ay), Mars’ın iki (Phobos ve Deimos) uydusu vardır; hiçbirinin halkası yoktur.
- Merkür — en küçük gezegen; neredeyse atmosferi olmadığı için gündüz yaklaşık 430 °C, gece −180 °C olur.
- Venüs — kalın karbondioksit atmosferi ısıyı hapsettiği için en sıcak gezegendir (450 °C’nin üstünde).
- Dünya — yüzeyinde sıvı su ve yaşam olduğu bilinen tek gezegen.
- Mars — “Kızıl Gezegen”: Toprağındaki demir oksit ona kırmızı rengini verir; Güneş Sistemi’nin en büyük yanardağı Olympus Mons buradadır.
Dev gezegenler
Jüpiter ve Satürn gaz devleridir: Çoğunlukla hidrojen ve helyumdan oluşurlar, katı yüzeyleri yoktur. Uranüs ve Neptün’e buz devleri denir, çünkü su, amonyak ve metan buzları bakımından zengindirler. Dört dev gezegenin hepsinin halkaları ve çok sayıda uydusu vardır; yeni uydular hâlâ keşfedilmektedir.
- Jüpiter — en büyük gezegen; kütlesi diğer tüm gezegenlerin toplamının iki katından fazladır. Büyük Kırmızı Leke, Dünya’dan büyük dev bir fırtınadır.
- Satürn — buz ve kaya parçalarından oluşan güzel halkalarıyla ünlüdür; ortalama yoğunluğu sudan azdır.
- Uranüs — “yan yatmış” hâlde döner: Ekseni yaklaşık 98° eğiktir. 1781’de William Herschel tarafından keşfedildi.
- Neptün — en uzak gezegen; Güneş Sistemi’nin en güçlü rüzgârları burada eser. 1846’da önce matematiksel hesapla “bulundu”, sonra teleskopla görüldü.
| Gezegen | Güneş’e uzaklık, milyon km | Çap, km | Bir yıl (dolanma süresi) |
|---|---|---|---|
| Merkür | 58 | 4880 | 88 gün |
| Venüs | 108 | 12 100 | 225 gün |
| Dünya | 150 | 12 760 | 365 gün |
| Mars | 228 | 6790 | 687 gün |
| Jüpiter | 778 | 143 000 | 11,9 yıl |
| Satürn | 1430 | 120 500 | 29,5 yıl |
| Uranüs | 2870 | 51 100 | 84 yıl |
| Neptün | 4500 | 49 500 | 165 yıl |
Örnek problem: Neptün’e radyo sinyali
Problem
Bir radyo sinyali ışık hızıyla (300 000 km/s) yayılır. Güneş’ten yaklaşık 4500 milyon km uzaktaki Neptün’e ne kadar sürede ulaşır? (Kolaylık için uzaklığı Güneş’ten alalım.)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
t = 4 500 000 000 km ÷ 300 000 km/s = 15 000 s.
15 000 s ÷ 3600 ≈ 4,17 saat ≈ 4 saat 10 dakika.
Işık Dünya’ya 8 dakikada ulaşırken Neptün’e 4 saatten uzun sürede ulaşır!
Örnek: Mars’ta kaç yaşında olurdun?
Problem
Elvin 12 yaşında. Mars’ta bir yıl 687 Dünya günü sürer. Elvin kaç “Mars yılı” yaşındadır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
4380 ÷ 687 ≈ 6,4.
Mars’ta Elvin yalnızca 6 yaşında olurdu.
Unutma
- Güneş Sistemi’nde 8 gezegen vardır: Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün.
- Karasal gezegenler küçük, kayalık ve yoğundur; dev gezegenler büyüktür, halkaları ve çok sayıda uydusu vardır.
- Jüpiter en büyük, Merkür en küçük, Venüs ise en sıcak gezegendir.
- Bir gezegen Güneş’ten ne kadar uzaksa yılı o kadar uzundur.