Bir gün Ay ince bir hilaldir, bir hafta sonra yarım daire, iki hafta sonra ise parlak, tam bir disk olur. Bazen onu gündüz bile görebilirsin. Ay gerçekten şeklini mi değiştiriyor? Hayır; bu, Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirine göre konumlarının bir oyunudur.
Dünya’nın doğal uydusu
Ay, Dünya’nın tek doğal uydusudur. Ortalama uzaklığı yaklaşık 384 000 km, çapı ise yaklaşık 3475 km’dir; yani Dünya’nınkinin dörtte biri kadardır. Ay’da neredeyse hiç atmosfer yoktur, yüzeyi kraterlerle kaplıdır ve yer çekimi Dünya’dakinden yaklaşık 6 kat zayıftır.
Ay, Dünya’nın çevresindeki bir turunu yaklaşık 27,3 günde tamamlar ve kendi ekseni etrafında da tam bu sürede bir kez döner. Bu yüzden bize hep aynı yüzünü gösterir; arka yüzü ilk kez ancak uzay araçları tarafından fotoğraflanabildi.
Ay’ın evreleri
Ay kendi ışığını üretmez, Güneş ışığını yansıtır. Yarısı her zaman Güneş tarafından aydınlatılır, ama Ay Dünya’nın çevresinde dolandıkça bu aydınlık yarının bazen az, bazen çok kısmını görürüz. Ay’ın evreleri yaklaşık her 29,5 günde bir tekrarlanır; buna kameri ay denir.
- Yeni Ay — Ay, Güneş ile Dünya arasındadır ve görünmez.
- Büyüyen hilal — akşam batıda ince bir hilal.
- İlk dördün — diskin sağ yarısı aydınlıktır (yaklaşık 7. gün).
- Büyüyen şişkin Ay — yarısından fazlası aydınlıktır.
- Dolunay — Ay, Dünya’nın Güneş’e göre öbür tarafındadır; tüm disk aydınlıktır (yaklaşık 15. gün).
- Küçülen şişkin Ay, son dördün (sol yarı aydınlık) ve küçülen hilal — ardından döngü yeniden başlar.
Etkileşimli
Örnek problem
Problem
a) Evreler her 29,5 günde bir tekrarlanır. Bir yılda (365 gün) kaç dolunay olabilir?
b) Işık Ay’dan Dünya’ya ne kadar sürede ulaşır? (Uzaklık 384 000 km, ışık hızı 300 000 km/s.)
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) t = 384 000 km ÷ 300 000 km/s ≈ 1,3 s. Ay’ı 1,3 saniye önceki hâliyle görürüz.
Gel-git
Ay’ın çekimi, Dünya’nın kendisine yakın tarafındaki suyu daha güçlü, uzak tarafındakini daha zayıf çeker. Böylece okyanusta iki su “kabarıklığı” oluşur: biri Ay’a dönük, diğeri tam karşı tarafta. Dünya döndükçe kıyı bu iki kabarıklığın içinden geçer; bu yüzden yaklaşık her 24 saat 50 dakikada iki kabarma (met) ve iki alçalma (cezir) olur.
Güneş de gel-git oluşturur, ama etkisi Ay’ınkinin yaklaşık yarısı kadardır. Yeni Ay ve dolunayda Güneş, Dünya ve Ay aynı doğru üzerindedir; etkiler toplanır ve en güçlü gel-gitler oluşur. İlk ve son dördünde ise etkiler birbirini kısmen zayıflatır.
Güneş ve Ay tutulmaları
Güneş tutulması, Ay Güneş ile Dünya’nın arasına girdiğinde, yani yalnızca Yeni Ay’da olur. Güneş’in çapı Ay’ınkinin yaklaşık 400 katıdır, ama Güneş yaklaşık 400 kat daha uzaktadır; bu yüzden gökyüzünde ikisi aynı büyüklükte görünür ve Ay Güneş’i tamamen örtebilir. Ay Dünya’dan biraz uzaktayken Güneş’i tamamen örtemez ve halkalı tutulma olur.
Ay tutulması, Dünya Güneş ile Ay’ın arasına girdiğinde, yalnızca dolunayda olur. Tam tutulmada Ay kaybolmaz, bakır kırmızısı bir renk alır: Dünya’nın atmosferinden geçerken kırılan kırmızı Güneş ışınları onu aydınlatır. Tutulmalar her ay olmaz, çünkü Ay’ın yörüngesi Dünya’nın yörüngesine göre yaklaşık 5° eğiktir ve Ay çoğu zaman gölgenin biraz üstünden ya da altından geçer.
| Özellik | Güneş tutulması | Ay tutulması |
|---|---|---|
| Ortadaki cisim | Ay | Dünya |
| Ay’ın evresi | Yeni Ay | Dolunay |
| Nereden görülür? | Dünya’nın dar bir şeridinde (tam evre) | Dünya’nın gece olan bütün yarısından |
| Tam evrenin süresi | Birkaç dakika | Bir saatten uzun sürebilir |
| Nasıl gözlemlenir? | Yalnızca özel filtreyle! | Çıplak gözle güvenlidir |
Unutma
- Ay, Dünya’nın tek doğal uydusudur ve yaklaşık 384 000 km uzaktadır.
- Evreler, Ay’ın aydınlık yarısını farklı açılardan gördüğümüz için değişir; döngü 29,5 gün sürer.
- Gel-giti esas olarak Ay’ın çekimi oluşturur; en güçlü gel-gitler Yeni Ay ve dolunayda olur.
- Güneş tutulması yalnızca Yeni Ay’da, Ay tutulması yalnızca dolunayda olabilir.