Formüller ve kolay yollar
Astronomi33 formül14 kolay yol
Bu kurstaki tüm formüller ve onları hatırlamanın kolay yolları tek sayfada.
Güneş ve gezegenler
BaşlangıçAstronomi nedir? Kısa bir tarihçe
Derse gitGüneş — bize en yakın yıldız
Derse gitBurada
- t
- ışığın yolda geçirdiği süre, saniye (s)
- s
- uzaklık, km
- c
- ışık hızı ≈ 300 000 km/s
Burada
- E
- açığa çıkan enerji, joule (J)
- m
- enerjiye dönüşen kütle, kg
- c
- ışık hızı, 3 · 10⁸ m/s
c² çok büyük bir sayı olduğu için küçük bir kütle bile muazzam enerji verir.
Güneş Sistemi’nin gezegenleri
Derse gitAy ve küçük gök cisimleri
OrtaAy: evreler, gel-git ve tutulmalar
Derse gitCüce gezegenler, asteroitler, kuyruklu yıldızlar ve meteorlar
Derse gitYıldızlar, galaksiler ve uzay araştırmaları
İleriYıldızlar: parlaklık, renk ve yaşam döngüsü
Derse gitBurada
- t
- Celsius derecesi (°C) cinsinden sıcaklık
- T
- kelvin (K) cinsinden mutlak sıcaklık
Galaksiler ve Evren
Derse gitBurada
- c
- ışık hızı ≈ 300 000 km/s
- t
- saniye cinsinden 1 yıl ≈ 31 557 600 s (365,25 gün)
ı.y. — ışık yılı
Uzay araştırmaları
Derse gitAstrofizik (üniversite düzeyi)
ÜniversiteGök mekaniği: Kepler yasaları ve kozmik hızlar
Derse gitBurada
- r
- gezegenden Güneş’e (odağa) uzaklık, m
- a
- büyük yarı eksen, m (veya AB)
- e
- dışmerkezlik, 0 ≤ e < 1 (birimsiz)
- θ
- gerçek anomali — günberiden ölçülen açı
Burada
- rₚ
- günberi uzaklığı (Güneş’e en yakın nokta), θ = 0°
- rₐ
- günöte uzaklığı (en uzak nokta), θ = 180°
Dünya için a ≈ 149,6 milyon km, e ≈ 0,0167: rₚ ≈ 147,1 milyon km (ocak başı), rₐ ≈ 152,1 milyon km (temmuz başı).
Burada
- dA/dtdA/dt
- alansal hız, m²/s
- L
- açısal momentum, kg·m²/s
- vₚ, vₐ
- günberi ve günötedeki hızlar, m/s
Burada
- T
- dolanma süresi, s
- a
- büyük yarı eksen, m
- G
- kütle çekim sabiti, 6,674 · 10⁻¹¹ N·m²/kg²
- M, m
- merkezî cismin ve dolanan cismin kütleleri, kg (genellikle m ≪ M)
Burada
- F
- kütle çekim kuvveti, N
- m₁, m₂
- cisimlerin kütleleri, kg
- r
- cisimlerin merkezleri arasındaki uzaklık, m
Burada
- E
- toplam mekanik enerji, J; E < 0 — kapalı yörünge, E ≥ 0 — cisim kaçar
Burada
- v₁
- çembersel yörünge (birinci kozmik) hızı, m/s
- v₂
- kaçış (ikinci kozmik) hızı, m/s
- GM
- Dünya için 3,986 · 10¹⁴ m³/s²
Burada
- v
- yörüngede r uzaklığındaki hız, m/s
- a
- yörüngenin büyük yarı ekseni, m (çember için a = r)
Vis-viva denklemi: a = r için v₁, a → ∞ için v₂ elde edilir.
Teleskoplar ve spektroskopi
Derse gitBurada
- P
- toplanan ışık miktarı (ışık toplama gücü)
- D
- objektifin (aynanın) çapı, m
Toplanan ışık objektifin alanıyla, yani D² ile orantılıdır.
Burada
- θ
- ayırma sınırı, radyan (1 rad = 206 265″)
- λ
- dalga boyu, m
- D
- objektif çapı, m
Burada
- M
- büyütme (açısal)
- F
- objektifin odak uzaklığı, mm
- f
- göz merceğinin odak uzaklığı, mm
Örneğin F = 1000 mm, f = 25 mm → M = 40×.
Burada
- E
- foton enerjisi, J (1 eV = 1,602 · 10⁻¹⁹ J)
- h
- Planck sabiti, 6,626 · 10⁻³⁴ J·s
- f
- frekans, Hz
- c
- ışık hızı, 3,00 · 10⁸ m/s
Burada
- R
- Rydberg sabiti, ≈ 1,097 · 10⁷ m⁻¹
- n₁, n₂
- hidrojen atomunun alt ve üst düzeyleri (n₂ > n₁); n₁ = 2 görünür Balmer serisidir
Burada
- Δλ
- kayma: λ(gözlenen) − λ₀, nm
- λ₀
- laboratuvardaki (durgun) dalga boyu, nm
- vᵣ
- dikine hız, km/s; vᵣ > 0 uzaklaşıyor demektir
Yıldız astrofiziği: ışınım gücü, kadirler ve Hertzsprung–Russell diyagramı
Derse gitBurada
- λₘₐₓ
- en yüksek ışımanın dalga boyu, m
- b
- Wien sabiti, 2,898 · 10⁻³ m·K
- T
- yüzey sıcaklığı, K
Burada
- L
- ışınım gücü — yıldızın tüm yüzeyinden yayılan güç, W (Güneş: L☉ = 3,828 · 10²⁶ W)
- R
- yıldızın yarıçapı, m (Güneş: R☉ = 6,957 · 10⁸ m)
- σ
- Stefan–Boltzmann sabiti, 5,670 · 10⁻⁸ W/(m²·K⁴)
- T
- etkin yüzey sıcaklığı, K (Güneş: 5772 K)
σT⁴, yüzeyin 1 m²’sinden yayılan güçtür; 4πR² kürenin yüzey alanıdır.
Burada
- F
- gözlemciye ulaşan akı, W/m²
- d
- yıldıza uzaklık, m
Ters kare yasası: Uzaklık iki katına çıkınca akı 4 kat azalır.
Burada
- m
- görünür kadir (küçük sayı = daha parlak)
- F
- gözlenen akı, W/m²
Pogson formülü: 5 kadir = 100 kat, 1 kadir = 100^(1/5) ≈ 2,512 kat.
Burada
- p
- yıllık paralaks, yay saniyesi (″)
- d
- uzaklık, parsek
Burada
- m − M
- uzaklık modülü (yıldızlararası sönükleşme ihmal edilir)
- M
- mutlak kadir
Ters çevrilmiş hâli: d = 10^((m − M + 5) / 5) pc.
Burada
- M
- yıldızın kütlesi (M☉ = 1,989 · 10³⁰ kg)
- t
- ana koldaki ömür (Güneş için ≈ 10 milyar yıl)
Yaklaşık bir kuraldır; üs, kütle aralığına göre biraz değişir.
Kozmoloji: kırmızıya kayma, Hubble yasası, karanlık madde ve karanlık enerji
Derse gitBurada
- z
- kırmızıya kayma (birimsiz)
- λ
- dalga boyu: Dünya’da gözlenen ve kaynakta yayılan, nm
Burada
- a
- Evren’in ölçek çarpanı (bugün 1)
- c
- ışık hızı ≈ 300 000 km/s
Burada
- v
- galaksinin uzaklaşma hızı, km/s
- H₀
- Hubble sabiti ≈ 70 km/s/Mpc
- d
- uzaklık, Mpc (1 Mpc ≈ 3,26 milyon ışık yılı ≈ 3,086 · 10¹⁹ km)
Farklı yöntemler H₀ için yaklaşık 67–73 km/s/Mpc verir; bu uyuşmazlığa “Hubble gerilimi” denir ve yoğun biçimde araştırılır.
Burada
- t(H)
- Hubble zamanı, s (sonra yıla çevrilir)
Burada
- H
- Hubble parametresi H = ȧ / a, s⁻¹
- ρ
- madde ve ışınımın yoğunluğu, kg/m³
- k
- uzayın eğriliği (+1, 0, −1)
- Λ
- kozmolojik sabit (karanlık enerjinin en basit modeli), m⁻²
Burada
- ρ(kr)
- kritik yoğunluk, kg/m³ (Λ = 0, k = 0 durumundan)
Burada
- T₀
- arka plan ışımasının bugünkü sıcaklığı, 2,725 K
- T(z)
- kırmızıya kayması z olan dönemdeki sıcaklık, K
Burada
- M(r)
- r yarıçapı içindeki kütle, kg
- v
- r uzaklığındaki dönme hızı, m/s