“Diş hekimlerinin çoğu diş macunumuzu öneriyor; demek ki en iyisi o.” “Kursumuza yazılmazsan bütün sınavlardan kalırsın.” Her gün reklamlarda, haberlerde, sosyal medyada ve derste argümanlarla karşılaşırız. Mantık, bir sonucun gerçekten çıkıp çıkmadığını sınamak için araçlar verir.
Argüman nedir?
ArgümanTanım
Bir ya da birkaç önermenin (öncüller) başka bir önermeye (sonuca) gerekçe olarak sunulduğu akıl yürütme. Mantıkta argüman bir kavga değil, bir gerekçelendirmedir.
Çoğu zaman bir argümanın öncüllerinden biri söylenmez; bu bir örtük varsayımdır. “Aysel olimpiyatı kazandı, demek ki matematiği iyi biliyor” argümanında örtük öncül şudur: “Olimpiyat kazananlar matematiği iyi bilir.” Eleştirel düşünme, örtük varsayımları ortaya çıkarıp sınamakla başlar.
Tümdengelim ve tümevarım, geçerlilik ve sağlamlık
Tümdengelimli bir argümanda öncüller doğruysa sonuç kesinlikle doğru olmalıdır. Tümevarımlı bir argümanda öncüller sonucu yalnızca olası kılar: “Şimdiye kadar gördüğüm bütün kuğular beyazdı; demek ki bütün kuğular beyazdır.” Bir de abdüksiyon vardır, yani en iyi açıklamaya çıkarım: dedektif ipuçlarına bakıp en makul açıklamayı seçer.
Tümdengelimli bir argüman, öncüllerin doğru ve sonucun yanlış olması imkânsızsa geçerlidir. Geçerlilik, önermelerin doğruluğuna değil, argümanın biçimine bağlıdır. Bir argüman hem geçerli hem de bütün öncülleri doğruysa sağlamdır.
| Argüman | Geçerli mi? | Öncüller doğru mu? | Sağlam mı? |
|---|---|---|---|
| Bütün insanlar ölümlüdür. Sokrates insandır. O hâlde Sokrates ölümlüdür. | evet | evet | evet |
| Bütün balıklar uçabilir. Köpekbalığı bir balıktır. O hâlde köpekbalığı uçabilir. | evet | hayır (ilki) | hayır |
| Bütün kediler memelidir. Tom bir memelidir. O hâlde Tom bir kedidir. | hayır | olabilir | hayır |
Argüman biçimleri
P ve Q önermeler olsun; P → Q “eğer P ise Q” demektir, ¬P ise “P değil”. Modus ponens: P → Q; P; o hâlde Q. Modus tollens: P → Q; ¬Q; o hâlde ¬P. İkisi de geçerlidir. Onlara çok benzeyen iki biçim ise biçimsel safsatadır: sonucu onaylama ve öncülü reddetme.
| P | Q | P → Q |
|---|---|---|
| 1 | 1 | 1 |
| 1 | 0 | 0 |
| 0 | 1 | 1 |
| 0 | 0 | 1 |
Sonucu onaylama — geçersiz
P → Q
Q
∴ PModus ponens — geçerli
P → Q
P
∴ QÖncülü reddetme — geçersiz
P → Q
¬P
∴ ¬QModus tollens — geçerli
P → Q
¬Q
∴ ¬PBurada
- P → Q
- “P ise Q” (gerektirme)
- ¬Q → ¬P
- karşıt ters: “Q değilse P de değil”
- ≡
- denklik: iki önerme her zaman aynı doğruluk değerini taşır
Modus tollens tam da buna dayanır. Dikkat: Q → P (karşıt) ve ¬P → ¬Q (ters) başka önermelerdir.
Etkileşimli
Biçimsel olmayan safsatalar
| Safsata | Ne yapar | Örnek |
|---|---|---|
| Kişiye saldırı (ad hominem) | argümana değil, kişiye saldırır | “Sen ekolojiden bahsedemezsin, okula arabayla geliyorsun.” |
| Saman adam | karşı tarafın görüşünü çarpıtıp çarpıtılmış hâlini çürütür | “Daha az ödev mi istiyorsun? Demek ki hiç çalışmak istemiyorsun!” |
| Yanlış ikilem | daha fazlası varken yalnızca iki seçenek sunar | “Ya bizdensin ya da bize karşısın.” |
| Kaygan zemin | kanıtsız olarak küçük bir adımın felakete götüreceğini iddia eder | “Teneffüste telefona izin verirsek yakında kimse ders çalışmaz.” |
| Çoğunluğa başvurma | çok kişi inandığı için doğru sayar | “Milyonlarca insan bunu kullanıyor; demek ki doğru.” |
| Yetkisiz otoriteye başvurma | o alanda uzman olmayan ünlü birine dayanır | “Ünlü bir futbolcu bu ilacın işe yaradığını söylüyor.” |
| Aceleci genelleme | çok az durumdan genel bir sonuç çıkarır | “İki kaba sürücüye rastladım; bu şehirdeki bütün sürücüler kaba.” |
| Post hoc (ardından geldi, öyleyse ondandır) | zamandaki sıralamayı neden sanır | “Uğurlu gömleğimi giydim ve kazandık; gömlek sayesinde.” |
| Döngüsel akıl yürütme | sonuç zaten öncülde varsayılmıştır | “O güvenilir biri, çünkü dürüst olduğunu kendisi söylüyor.” |
Düşünce alıştırması: argümanı çözümle
Problem
Murad diyor ki: “Tanıdığım bütün başarılı insanlar sabah 5'te kalkar. Kuzenim de 5'te kalkıyor ve başarılı. O hâlde başarılı olmak istiyorsan sabah 5'te kalkmalısın.” Öncülleri, sonucu, akıl yürütmenin türünü ve safsataları bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Öncüller: tanıdığı başarılı insanlar 5'te kalkıyor; kuzeni de öyle.
3) Akıl yürütme tümevarımlıdır: birkaç durumdan genel bir kural çıkarılıyor.
4) Safsatalar: aceleci genelleme (küçük ve seçilmiş örnek); birlikte görülen şeyleri neden-sonuç saymak; “bazıları böyle”den “mutlaka gerekli”ye sıçramak.
5) Karşı örnekler: geç kalkan ama başarılı insanlar.
6) Daha güçlü bir hâli: “Bazı başarılı insanlar erken kalkar; düzenli bir uyku düzeni bazılarına yardımcı olabilir.”
- MÖ 4. yüzyıl
Aristoteles'in Organon'u: tasım kuramı
- MÖ 3. yüzyıl
Stoacılar (Khrysippos) önermeler mantığını geliştirir
- 11. yüzyıl
İbn Sina'nın Şifa kitabının mantık bölümleri İslam dünyasında yaygın biçimde okunur
- 1854
George Boole, Düşüncenin Yasaları — mantık cebire dönüşür
- 1879
Gottlob Frege modern biçimsel mantığın temellerini atar
- 1937
Claude Shannon, Boole mantığını elektrik devrelerine uygular
Bu fikir bilgisayarların temellerinden biri oldu.
- 1.Bir argümanda gerekçe olarak sunulan önermelere denir.
- 2.Öncüller doğruyken sonuç zorunlu olarak doğruysa argüman sayılır.
- 3.Bütün öncülleri doğru olan geçerli bir argüman sayılır.
- 4.“P ise Q; Q değil; o hâlde P değil” biçimine modus denir.
- 5.Argüman yerine kişiye saldırmaya kişiye denir.
- 6.Karşı tarafın görüşünü kolayca çürütmek için çarpıtmak adam safsatasıdır.
Unutma
- Argüman = öncüller + sonuç; gösterge sözcükler onları bulmaya yardım eder, örtük varsayımlar da sınanmalıdır.
- Tümdengelim (geçerliyse) sonucu garanti eder; tümevarım onu yalnızca olası kılar.
- Geçerlilik = doğru biçim; sağlamlık = geçerlilik + doğru öncüller.
- Modus ponens ve modus tollens geçerlidir; sonucu onaylama ve öncülü reddetme safsatadır; P → Q ≡ ¬Q → ¬P.
- Biçimsel olmayan safsatalar (kişiye saldırı, saman adam, yanlış ikilem, kaygan zemin vb.) sağlam gerekçe olmadan ikna etmeye çalışır.