Mantık ve eleştirel düşünme

Bir argümanın öncüllerini ve sonucunu bulmayı, geçerliliği sağlamlıktan ayırmayı, geçerli argüman biçimlerini tanımayı ve en yaygın safsataları fark etmeyi öğren.

  • 10 ve 11. sınıflar
  • 22 dk
  • 10 soru
  • Ders 2 / 8

Bu derste öğreneceklerin

  • Bir argümanda öncülleri, sonucu ve örtük varsayımları bulmak
  • Tümdengelimi tümevarımdan, geçerliliği sağlamlıktan ayırt etmek
  • Modus ponens, modus tollens ve onları taklit eden biçimsel safsataları tanımak
  • Yaygın biçimsel olmayan safsataları adlandırıp açıklamak

“Diş hekimlerinin çoğu diş macunumuzu öneriyor; demek ki en iyisi o.” “Kursumuza yazılmazsan bütün sınavlardan kalırsın.” Her gün reklamlarda, haberlerde, sosyal medyada ve derste argümanlarla karşılaşırız. Mantık, bir sonucun gerçekten çıkıp çıkmadığını sınamak için araçlar verir.

Argüman nedir?

ArgümanTanım

Bir ya da birkaç önermenin (öncüller) başka bir önermeye (sonuca) gerekçe olarak sunulduğu akıl yürütme. Mantıkta argüman bir kavga değil, bir gerekçelendirmedir.

Çoğu zaman bir argümanın öncüllerinden biri söylenmez; bu bir örtük varsayımdır. “Aysel olimpiyatı kazandı, demek ki matematiği iyi biliyor” argümanında örtük öncül şudur: “Olimpiyat kazananlar matematiği iyi bilir.” Eleştirel düşünme, örtük varsayımları ortaya çıkarıp sınamakla başlar.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Tümdengelim ve tümevarım, geçerlilik ve sağlamlık

Tümdengelimli bir argümanda öncüller doğruysa sonuç kesinlikle doğru olmalıdır. Tümevarımlı bir argümanda öncüller sonucu yalnızca olası kılar: “Şimdiye kadar gördüğüm bütün kuğular beyazdı; demek ki bütün kuğular beyazdır.” Bir de abdüksiyon vardır, yani en iyi açıklamaya çıkarım: dedektif ipuçlarına bakıp en makul açıklamayı seçer.

Tümdengelimli bir argüman, öncüllerin doğru ve sonucun yanlış olması imkânsızsa geçerlidir. Geçerlilik, önermelerin doğruluğuna değil, argümanın biçimine bağlıdır. Bir argüman hem geçerli hem de bütün öncülleri doğruysa sağlamdır.

ArgümanGeçerli mi?Öncüller doğru mu?Sağlam mı?
Bütün insanlar ölümlüdür. Sokrates insandır. O hâlde Sokrates ölümlüdür.evetevetevet
Bütün balıklar uçabilir. Köpekbalığı bir balıktır. O hâlde köpekbalığı uçabilir.evethayır (ilki)hayır
Bütün kediler memelidir. Tom bir memelidir. O hâlde Tom bir kedidir.hayırolabilirhayır

Argüman biçimleri

P ve Q önermeler olsun; P → Q “eğer P ise Q” demektir, ¬P ise “P değil”. Modus ponens: P → Q; P; o hâlde Q. Modus tollens: P → Q; ¬Q; o hâlde ¬P. İkisi de geçerlidir. Onlara çok benzeyen iki biçim ise biçimsel safsatadır: sonucu onaylama ve öncülü reddetme.

PQP → Q
111
100
011
001
1 = doğru, 0 = yanlış. “Eğer P ise Q” yalnızca tek bir durumda yanlıştır: P doğru, Q yanlış olduğunda.

Sonucu onaylama — geçersiz

P → Q
Q
∴ P

Modus ponens — geçerli

P → Q
P
∴ Q
“Yağmur yağarsa sokak ıslanır. Sokak ıslak. O hâlde yağmur yağdı mı?” — Hayır: bir arazöz geçmiş olabilir. Geçerli biçim: “Yağmur yağıyor; o hâlde sokak ıslanacak.”

Öncülü reddetme — geçersiz

P → Q
¬P
∴ ¬Q

Modus tollens — geçerli

P → Q
¬Q
∴ ¬P
“Leyla Bakü'de yaşıyorsa Azerbaycan'da yaşar. Leyla Bakü'de yaşamıyor. O hâlde Azerbaycan'da yaşamıyor mu?” — Hayır: Gence'de yaşıyor olabilir. Geçerli biçim: “Leyla Azerbaycan'da yaşamıyor; o hâlde Bakü'de de yaşamıyor.”
(P → Q) ≡ (¬Q → ¬P)

Burada

P → Q
“P ise Q” (gerektirme)
¬Q → ¬P
karşıt ters: “Q değilse P de değil”
≡
denklik: iki önerme her zaman aynı doğruluk değerini taşır

Modus tollens tam da buna dayanır. Dikkat: Q → P (karşıt) ve ¬P → ¬Q (ters) başka önermelerdir.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Mantık bağlaçları mantık kapıları gibi çalışır: “P ve Q” (P ∧ Q) yalnızca ikisi de doğruyken doğrudur. Girişleri değiştir ve doğruluk tablosunu kontrol et.

Biçimsel olmayan safsatalar

SafsataNe yaparÖrnek
Kişiye saldırı (ad hominem)argümana değil, kişiye saldırır“Sen ekolojiden bahsedemezsin, okula arabayla geliyorsun.”
Saman adamkarşı tarafın görüşünü çarpıtıp çarpıtılmış hâlini çürütür“Daha az ödev mi istiyorsun? Demek ki hiç çalışmak istemiyorsun!”
Yanlış ikilemdaha fazlası varken yalnızca iki seçenek sunar“Ya bizdensin ya da bize karşısın.”
Kaygan zeminkanıtsız olarak küçük bir adımın felakete götüreceğini iddia eder“Teneffüste telefona izin verirsek yakında kimse ders çalışmaz.”
Çoğunluğa başvurmaçok kişi inandığı için doğru sayar“Milyonlarca insan bunu kullanıyor; demek ki doğru.”
Yetkisiz otoriteye başvurmao alanda uzman olmayan ünlü birine dayanır“Ünlü bir futbolcu bu ilacın işe yaradığını söylüyor.”
Aceleci genellemeçok az durumdan genel bir sonuç çıkarır“İki kaba sürücüye rastladım; bu şehirdeki bütün sürücüler kaba.”
Post hoc (ardından geldi, öyleyse ondandır)zamandaki sıralamayı neden sanır“Uğurlu gömleğimi giydim ve kazandık; gömlek sayesinde.”
Döngüsel akıl yürütmesonuç zaten öncülde varsayılmıştır“O güvenilir biri, çünkü dürüst olduğunu kendisi söylüyor.”

Düşünce alıştırması: argümanı çözümle

Problem

Murad diyor ki: “Tanıdığım bütün başarılı insanlar sabah 5'te kalkar. Kuzenim de 5'te kalkıyor ve başarılı. O hâlde başarılı olmak istiyorsan sabah 5'te kalkmalısın.” Öncülleri, sonucu, akıl yürütmenin türünü ve safsataları bul.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Sonuç: “Başarı için sabah 5'te kalkmak gerekir” (“o hâlde” sözcüğünden sonra).
2) Öncüller: tanıdığı başarılı insanlar 5'te kalkıyor; kuzeni de öyle.
3) Akıl yürütme tümevarımlıdır: birkaç durumdan genel bir kural çıkarılıyor.
4) Safsatalar: aceleci genelleme (küçük ve seçilmiş örnek); birlikte görülen şeyleri neden-sonuç saymak; “bazıları böyle”den “mutlaka gerekli”ye sıçramak.
5) Karşı örnekler: geç kalkan ama başarılı insanlar.
6) Daha güçlü bir hâli: “Bazı başarılı insanlar erken kalkar; düzenli bir uyku düzeni bazılarına yardımcı olabilir.”
  1. MÖ 4. yüzyıl

    Aristoteles'in Organon'u: tasım kuramı

  2. MÖ 3. yüzyıl

    Stoacılar (Khrysippos) önermeler mantığını geliştirir

  3. 11. yüzyıl

    İbn Sina'nın Şifa kitabının mantık bölümleri İslam dünyasında yaygın biçimde okunur

  4. 1854

    George Boole, Düşüncenin Yasaları — mantık cebire dönüşür

  5. 1879

    Gottlob Frege modern biçimsel mantığın temellerini atar

  6. 1937

    Claude Shannon, Boole mantığını elektrik devrelerine uygular

    Bu fikir bilgisayarların temellerinden biri oldu.

1 / 7
Kendini dene: terimler
  1. 1.Bir argümanda gerekçe olarak sunulan önermelere denir.
  2. 2.Öncüller doğruyken sonuç zorunlu olarak doğruysa argüman sayılır.
  3. 3.Bütün öncülleri doğru olan geçerli bir argüman sayılır.
  4. 4.“P ise Q; Q değil; o hâlde P değil” biçimine modus denir.
  5. 5.Argüman yerine kişiye saldırmaya kişiye denir.
  6. 6.Karşı tarafın görüşünü kolayca çürütmek için çarpıtmak adam safsatasıdır.

Unutma

  • Argüman = öncüller + sonuç; gösterge sözcükler onları bulmaya yardım eder, örtük varsayımlar da sınanmalıdır.
  • Tümdengelim (geçerliyse) sonucu garanti eder; tümevarım onu yalnızca olası kılar.
  • Geçerlilik = doğru biçim; sağlamlık = geçerlilik + doğru öncüller.
  • Modus ponens ve modus tollens geçerlidir; sonucu onaylama ve öncülü reddetme safsatadır; P → Q ≡ ¬Q → ¬P.
  • Biçimsel olmayan safsatalar (kişiye saldırı, saman adam, yanlış ikilem, kaygan zemin vb.) sağlam gerekçe olmadan ikna etmeye çalışır.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. “Bütün kuşlar uçabilir. Penguenler kuştur. O hâlde penguenler uçabilir.” Bu argüman nasıldır?