Antik felsefe: Sokrates, Platon, Aristoteles

MÖ 399'da bir Atina mahkemesi 70 yaşındaki bir adamı “dinsizlik” ve “gençleri yoldan çıkarmak” suçlamalarıyla ölüme mahkûm etti. Sürgünü önererek ya da arkadaşlarının yardımıyla kaçarak büyük olasılıkla ölümden kurtulabilirdi, ama kaldı ve baldıran zehrini içti. Bu adam Sokrates'ti ve tek bir kitap bile yazmamıştı. Neden hâlâ ondan söz ediyoruz?

İlk filozoflar: her şeyin kaynağı

Sokrates öncesi filozoflar doğanın ilk ilkesini (Yunanca arkhe) arıyordu: her şey neden oluşur ve değişim nasıl mümkündür? Herodotos'a göre Thales bir güneş tutulmasını önceden bildirmişti; bu tutulma MÖ 585'e tarihlenir. Bu düşünürlerin cevapları saf görünebilir, ama soruları bilimin başlangıcı oldu.

Sokrates: soru sorma sanatı

Sokrates (yak. MÖ 469–399) hiçbir şey yazmadı; onu esas olarak öğrencisi Platon'un diyaloglarından ve Ksenophon'un eserlerinden tanıyoruz. Anlatıya göre Delfi kâhini ondan daha bilge kimse olmadığını söylemişti. Sokrates, bilgeliğinin bilmediği şeyi bildiğini sanmamasında olduğu sonucuna vardı. Karşısındakinden bir tanım isterdi (“Cesaret nedir?”), sonra sorularla o tanımdaki çelişkileri ortaya çıkarırdı. Kendini bir ebeye benzetirdi: hakikati hazır vermez, onun “doğmasına” yardım eder.

Sorgulanmamış bir hayat yaşanmaya değmez.

Platon: idealar dünyası

Platon (yak. MÖ 428/427–348/347), MÖ 387 dolaylarında Atina'da Akademi'yi kurdu. İdealar kuramına göre gördüğümüz şeyler değişken ve kusurlu kopyalardır; gerçek varlık ise ölümsüz ve kusursuz idealardır. Çizilmiş hiçbir daire tam yuvarlak değildir, ama kusursuz dairenin ne olduğunu biliriz; demek ki onu akılla kavrarız. Platon'a göre ruhun üç bölümü vardır: akıl, öfke (irade) ve istek; Devlet'te adalet, her bölümün kendi işini yapmasıdır.

Mağara alegorisinde (Devlet, VII. kitap) insanlar bir mağarada yüzleri duvara dönük zincirlenmiştir: arkalarındaki ateşin önünden taşınan nesnelerin gölgelerini görür ve gölgeleri gerçek sanırlar. Serbest bırakılan bir tutsak döner, ateşi görür, sonra dışarı çıkıp güneş ışığında gerçek şeyleri ve en sonunda Güneş'in kendisini görür; Güneş, İyi idesinin simgesidir. Geri dönüp ötekileri kurtarmak istediğinde onunla alay ederler. Platon'a göre eğitim, ruhun ışığa doğru çevrilmesidir.

Aristoteles: bu dünyanın filozofu

Aristoteles (MÖ 384–322) Stagira'da doğdu, yaklaşık 20 yıl Platon'un Akademi'sinde okudu, genç İskender'in (Büyük İskender) hocalığını yaptı ve MÖ 335'te Atina'da kendi okulunu, Lykeion'u açtı. Mantık, fizik, biyoloji, etik, siyaset ve poetika üzerine yazdı. Aristoteles ayrı bir idealar dünyasını kabul etmedi: biçim şeylerin kendisindedir, bilgi ise duyularla ve gözlemle başlar. İslam dünyasında ona “Birinci Öğretmen” dendi.

Aristoteles'e göre her şeyin dört nedeni vardır: maddi neden (neden yapıldığı), biçimsel neden (yapısı, biçimi), etkin neden (onu kimin ya da neyin yaptığı) ve ereksel neden (ne için olduğu). Bir heykel için: tunç, kahramanın biçimi, heykeltıraş ve kahramanı onurlandırma amacı. Etikte en yüksek iyi eudaimoniadır, yani iyi yaşanmış, gelişip serpilen bir hayat. Erdem bir alışkanlık ve iki uç arasındaki altın ortadır. Aristoteles insanın doğası gereği “siyasal bir hayvan” olduğunu da yazdı.

Aristoteles'ten sonra Helenistik okullar sakin ve mutlu bir hayat üzerinde yoğunlaştı. Stoacılar (Kitionlu Zenon okulu MÖ 300 dolaylarında kurdu; sonra Epiktetos ve Marcus Aurelius) bize bağlı olanla olmayanı ayırmayı ve erdemle yaşamayı öğretti. Epikuros (MÖ 341–270) mutluluğu acı ve korkunun yokluğunda, yalın hazlarda ve dostlukta gördü. Kuşkucular (Pyrrhon) kesin yargıdan kaçınmayı önerdi.

1. MÖ 585
   Thales'in önceden bildirdiği söylenen güneş tutulması
2. MÖ 399
   Sokrates'in yargılanması ve ölümü
3. yak. MÖ 387
   Platon Akademi'yi kurar
4. MÖ 343
   Aristoteles genç İskender'in hocası olur
5. MÖ 335
   Aristoteles Lykeion'u açar
6. MÖ 322
   Aristoteles'in ölümü
7. yak. MÖ 300
   Zenon Atina'da Stoa okulunu kurar