Ay: fazalar, qabarma-çəkilmə və tutulmalar

Bir gün Ay nazik aypara kimi görünür, bir həftə sonra yarımdairəyə, iki həftə sonra isə parlaq tam diskə çevrilir. Bəzən onu hətta gündüz də görmək olur. Ay həqiqətən formasını dəyişir? Xeyr — bu, Günəş, Yer və Ayın qarşılıqlı vəziyyətinin oyunudur.

Yerin təbii peyki

Ay Yerin yeganə təbii peykidir. Ona qədər orta məsafə təxminən 384 000 km, diametri isə təxminən 3475 km-dir — Yerinkinin dörddə biri qədər. Ayda atmosfer demək olar ki, yoxdur, səthi kraterlərlə örtülüb, ağırlıq qüvvəsi isə Yerdəkindən təxminən 6 dəfə zəifdir.

Ay Yer ətrafında bir dövrü təxminən 27,3 günə tamamlayır və öz oxu ətrafında da məhz bu müddətdə bir dəfə fırlanır. Buna görə Ay bizə həmişə eyni tərəfi ilə baxır; onun əks tərəfini ilk dəfə yalnız kosmik aparatlar çəkə bilib.

Ayın fazaları

Ay öz işığını saçmır, Günəş işığını əks etdirir. Onun yarısı həmişə Günəşlə işıqlanır, lakin Ay Yer ətrafında hərəkət etdikcə biz bu işıqlı yarının gah az, gah da çox hissəsini görürük. Ayın fazaları təxminən hər 29,5 gündə təkrarlanır — buna qəməri ay deyilir.

1. Təzə ay — Ay Günəşlə Yerin arasındadır, görünmür.
2. Artan aypara — axşam qərbdə nazik aypara.
3. Birinci rüb — diskin sağ yarısı işıqlıdır (təxminən 7-ci gün).
4. Artan qabarıq ay — yarıdan çox hissə işıqlıdır.
5. Tam ay (bədr) — Ay Yerin Günəşə əks tərəfindədir, bütün disk işıqlıdır (təxminən 15-ci gün).
6. Azalan qabarıq ay, son rüb (sol yarı işıqlıdır) və azalan aypara — sonra dövr yenidən başlayır.

Qabarma və çəkilmə

Ayın cazibəsi Yerin ona yaxın tərəfindəki suyu daha güclü, uzaq tərəfindəki suyu isə daha zəif çəkir. Nəticədə okeanda iki «su qabarığı» yaranır: biri Aya tərəf, digəri əks tərəfdə. Yer fırlandıqca sahil bu qabarıqların içindən keçir, ona görə sutkada (təxminən 24 saat 50 dəqiqədə) iki dəfə qabarma və iki dəfə çəkilmə olur.

Günəş də qabarma yaradır, amma onun təsiri Ayınkının cəmi təxminən yarısı qədərdir. Təzə ay və tam ay zamanı Günəş, Yer və Ay bir xətt üzərində olur, təsirlər toplanır və ən güclü qabarmalar baş verir. Birinci və son rübdə isə təsirlər bir-birini qismən zəiflədir.

Günəş və Ay tutulmaları

Günəş tutulması Ay Günəşlə Yerin arasına girəndə, yəni yalnız təzə ay zamanı baş verir. Günəşin diametri Ayınkından təxminən 400 dəfə böyükdür, amma o, həm də təxminən 400 dəfə uzaqdadır — buna görə səmada ikisi eyni ölçüdə görünür və Ay Günəşi tam örtə bilir. Ay Yerdən bir az uzaqda olanda isə Günəşi tam örtə bilmir və həlqəvi tutulma baş verir.

Ay tutulması Yer Günəşlə Ayın arasına girəndə, yalnız tam ay zamanı baş verir. Tam tutulmada Ay yox olmur, mis-qırmızı rəngə boyanır: Yerin atmosferindən keçib sınan qırmızı Günəş şüaları onu işıqlandırır. Tutulmalar hər ay olmur, çünki Ayın orbiti Yerin orbitinə nisbətən təxminən 5° maildir və Ay çox vaxt kölgənin bir az yuxarısından və ya aşağısından keçir.