Elektrolitik ayrışma, iyon değişim tepkimeleri ve tuzların hidrolizi

Asit, baz ve tuzların suda nasıl iyonlarına ayrıştığı, ayrışma derecesinin nasıl hesaplandığı, iyon denklemlerinin nasıl yazıldığı, iyonların nasıl tanındığı ve tuz çözeltisinin ortamının nasıl belirlendiği — DİM tarzı sorularla.

  • 8 ve 9. sınıflar
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 13 / 45

Bu derste öğreneceklerin

  • Asit, baz ve tuzların (basamaklı olanlar dahil) ayrışma denklemlerini yazmak ve ayrışma derecesinden iyon miktarlarını hesaplamak.
  • Moleküler, tam iyonik ve net iyon denklemlerini yazmak ve bir iyon değişim tepkimesinin tamamlanıp tamamlanmadığını belirlemek.
  • Cl⁻, SO₄²⁻, CO₃²⁻, PO₄³⁻, NO₃⁻, NH₄⁺, Fe²⁺, Fe³⁺ ve Al³⁺ iyonlarını tanıma tepkimeleriyle ayırt etmek.
  • Tuzun bileşimine bakarak hidroliz olup olmadığını ve çözeltisinin ortamını (asidik, bazik, nötr) belirlemek.

Saf su elektriği neredeyse hiç iletmez, şekerli su da iletmez. Ama suya bir tutam sofra tuzu atınca düzenekteki ampul yanar. Demek ki tuz suda yüklü taneciklere, yani iyonlara ayrışır. Bu derste iyonların «dilini» konuşmayı öğreneceksin: ayrışma denklemleri, iyon denklemleri, iyonların tanınması ve tuzların hidrolizi. DİM bu konuyu sever: 2026 IV. grup sınavında yazılı sorulardan biri tam da moleküler ve tam iyonik denklem tablosunu tamamlamaktı.

Elektrolitler ve ayrışma denklemleri

Elektrolit ve elektrolit olmayan maddeTanım

Elektrolitler, sulu çözeltide veya erimiş hâlde iyonlarına ayrışan ve bu yüzden elektriği ileten maddelerdir: asitler, bazlar, tuzlar. Elektrolit olmayan maddeler (şeker, alkol, oksijen, çoğu organik madde) iyon oluşturmaz. Bir elektrolitin iyonlarına ayrışmasına elektrolitik ayrışma denir.

Kuramı 1887’de İsveçli bilim insanı S. Arrhenius ortaya koydu. İyonik maddelerde (NaCl) iyonlar kristalde zaten vardır, su yalnızca onları birbirinden ayırır; polar kovalent moleküller (HCl) ise suyun etkisiyle iyonlaşır. Çözeltide iyonların çevresini su molekülleri sarar, yani iyonlar hidratlaşır (D. İ. Mendeleyev’in hidrat kuramı). Elektrik alanında pozitif iyonlar (katyonlar) katoda, negatif iyonlar (anyonlar) anoda gider; çözelti bir bütün olarak nötr kalır.

Basit anlatım

Tuz kristali hazır iyonlardan, Na⁺ ve Cl⁻’den kuruludur. Su molekülü ise küçük bir mıknatısa benzer: bir ucu hafif pozitif, öbür ucu hafif negatiftir. Su molekülleri her iyonun çevresini sarar ve onu kristalden «çekip çıkarır» — buna hidratlaşma denir. HCl gibi polar molekülleri ise su kendisi iyonlarına ayırır. Suda serbestçe yüzen iyonlar yük taşır, bu yüzden çözelti akım iletir: pozitif iyonlar (katyonlar) negatif elektroda, yani katoda, negatif iyonlar (anyonlar) pozitif elektroda, yani anoda gider; çözelti bir bütün olarak nötr kalır. Şeker ise molekül olarak çözünür ve iyon vermez — akım yoktur. Bu kuramı 1887’de İsveçli bilim insanı S. Arrhenius ortaya koydu.

  • Asitler → H⁺ katyonları ve asit kökü anyonları: HNO₃ → H⁺ + NO₃⁻. Asitlerin ortak özellikleri (ekşi tat, turnusolün kızarması) H⁺ iyonlarından gelir.
  • Alkaliler (suda çözünen bazlar) → metal katyonları ve OH⁻ iyonları: Ba(OH)₂ → Ba²⁺ + 2OH⁻.
  • Tuzlar → metal (veya NH₄⁺) katyonları ve asit kökü anyonları: Al₂(SO₄)₃ → 2Al³⁺ + 3SO₄²⁻; asidik tuz: NaHCO₃ → Na⁺ + HCO₃⁻.
  • Basamaklı ayrışma: çok protonlu asitler H⁺ iyonlarını teker teker verir ve her sonraki basamak çok daha zayıftır: H₃PO₄ ⇌ H⁺ + H₂PO₄⁻; H₂PO₄⁻ ⇌ H⁺ + HPO₄²⁻; HPO₄²⁻ ⇌ H⁺ + PO₄³⁻. Bu yüzden fosforik asit çözeltisinde en az PO₄³⁻ iyonu bulunur.
Basit anlatım
  1. İki parçaya ayır

    Metal (ya da H, NH₄) kısmı ve geri kalanı: Ca(NO₃)₂ → Ca ve NO₃.

  2. Yükleri yaz

    Yükleri değerlikten bul: Ca²⁺, NO₃⁻. NO₃, SO₄, PO₄ gibi grupları bölme — bunlar bütün bir iyon olarak kalır.

  3. Alt indisleri katsayıya çevir

    Formüldeki alt indis, iyonun önünde katsayı olur: Ca(NO₃)₂ → Ca²⁺ + 2NO₃⁻.

  4. Yükleri kontrol et

    Sağ taraftaki yüklerin toplamı sıfırdır: (+2) + 2 · (−1) = 0.

Ayrışma denklemini yaz

Problem

Ayrışma denklemlerini yazın: a) K₃PO₄; b) Al(NO₃)₃.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) K₃PO₄ → 3K⁺ + PO₄³⁻; kontrol: 3 · (+1) + (−3) = 0.
b) Al(NO₃)₃ → Al³⁺ + 3NO₃⁻; kontrol: (+3) + 3 · (−1) = 0.
n(iyon) = α · n(elektrolit) · (x + y)

Burada

n(elektrolit)
çözünen elektrolitin miktarı, mol
α
ayrışma derecesi (kesir olarak); tam ayrışmada α = 1
x + y
bir formül biriminden oluşan iyon sayısı: AₓBᵧ → xAᵐ⁺ + yBⁿ⁻

Ayrışmada oluşan toplam iyon miktarı

DİM tarzında: iyon sayısı

Problem

1) Hangi tuzun 1 molü tamamen ayrıştığında en çok iyon oluşur?
A) NaCl B) K₂SO₄ C) AlCl₃ D) K₃PO₄ E) Fe₂(SO₄)₃
2) Bir çözeltide 0,4 mol Fe₂(SO₄)₃ vardır, ayrışma derecesi %75’tir. Kaç mol Fe³⁺, kaç mol SO₄²⁻ ve toplam kaç mol iyon oluşmuştur?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Bir formül biriminden oluşan iyonları sayarız: NaCl → 2, K₂SO₄ → 3, AlCl₃ → 4, K₃PO₄ → 4, Fe₂(SO₄)₃ → 2 + 3 = 5. Doğru cevap: E.
2) Fe₂(SO₄)₃ → 2Fe³⁺ + 3SO₄²⁻; ayrışan tuz: 0,75 · 0,4 = 0,3 mol.
n(Fe³⁺) = 2 · 0,3 = 0,6 mol; n(SO₄²⁻) = 3 · 0,3 = 0,9 mol.
Toplam: 0,75 · 0,4 · 5 = 1,5 mol iyon.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Ayrışma derecesi. Kuvvetli ve zayıf elektrolitler

α = n(ayrışan) / n(çözünen) · 100α = n(ayrışan) / n(çözünen) · 100

Burada

α
ayrışma derecesi, %
n(ayrışan)
iyonlarına ayrışmış moleküllerin (formül birimlerinin) miktarı, mol
n(çözünen)
çözünen maddenin toplam miktarı, mol

Ayrışma derecesi, çözünen taneciklerin yüzde kaçının iyonlarına ayrıştığını gösterir

0,1 mol/L’lik çözeltilerde α > %30 olan maddeler kuvvetli, α < %3 olanlar zayıf, aradakiler orta kuvvetli elektrolit sayılır. Zayıf elektrolitlerin ayrışması tersinirdir, bu yüzden denklemde ⇌ yazılır. Seyreltme ve (çoğu durumda) ısıtma α’yı artırır, ortak iyon eklemek ise azaltır: CH₃COOH çözeltisine CH₃COONa eklenirse asetik asidin ayrışması geriler.

Basit anlatım

Ayrışma derecesi «yüz molekülden kaçı iyonlarına ayrıldı?» sorusunun cevabıdır. α = %8, her 100 HF molekülünden 8’inin iyonlarına ayrıldığı, 92’sinin bütün kaldığı anlamına gelir. 0,1 mol/L’lik çözeltilerde α %30’dan büyükse elektrolit kuvvetlidir (NaCl, HCl, NaOH — neredeyse tamamı ayrışır), %3’ten küçükse zayıftır (asetik asitte yaklaşık %1,3), aradakiler ise orta kuvvetlidir. Zayıf elektrolitler için ⇌ yazılır, çünkü iyonlar yeniden birleşip molekül oluşturur.

MaddelerKuvvetli elektrolitlerZayıf elektrolitler
AsitlerHCl, HBr, HI, HNO₃, H₂SO₄, HClO₄H₂S, H₂CO₃, HF, HNO₂, CH₃COOH, H₂SiO₃
Bazlaralkaliler: LiOH, NaOH, KOH, Ca(OH)₂, Ba(OH)₂NH₃·H₂O ve suda çözünmeyen bazlar: Cu(OH)₂, Fe(OH)₃
Tuzlarsuda çözünen tuzların hemen hepsi—
H₃PO₄ ve H₂SO₃ orta kuvvetli asitlerdir. Su çok zayıf bir elektrolittir.
Derinlemesine

Zayıf bir elektrolitin ayrışması bir dengedir ve ayrışma sabiti K ile tanımlanır (bkz. «Kimyasal denge ve Le Chatelier ilkesi»): HA ⇌ H⁺ + A⁻ için K = [H⁺] · [A⁻] / [HA]. α’yı K ve derişimle ilişkilendiren Ostwald seyrelme yasası, «seyreltince α artar» kuralının matematiksel ifadesidir:

K = α² · C / (1 − α)α ≪ 1 ise α ≈ √(K / C)K = α² · C / (1 − α)α ≪ 1 ise α ≈ √(K / C)

Burada

K
ayrışma sabiti (sabit sıcaklıkta değişmez), mol/L
C
elektrolitin molar derişimi, mol/L
α
ayrışma derecesi (kesir olarak)

Seyreltme α’yı nasıl değiştirir?

Problem

Asetik asit için K = 1,8 · 10⁻⁵. 0,1 mol/L ve 0,001 mol/L’lik çözeltilerde ayrışma derecesini hesaplayın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

C = 0,1: α ≈ √(1,8 · 10⁻⁵ / 0,1) = √(1,8 · 10⁻⁴) ≈ 0,0134 = %1,34 — zayıf elektrolit.
C = 0,001: α ≈ √(1,8 · 10⁻²) ≈ 0,134. Bu artık «küçük» değildir, bu yüzden tam denklemi çözeriz: 0,001α² + 1,8 · 10⁻⁵ · α − 1,8 · 10⁻⁵ = 0 → α ≈ 0,125 = %12,5.
Çözelti 100 kat seyreltilince α yaklaşık √100 = 10 kat artar. Demek ki %3 ve %30 sınırları ancak derişim belirtildiğinde anlamlıdır; üniversitede elektrolitlerin kuvveti K ile karşılaştırılır.

DİM tarzında: ayrışma derecesi (kodlanan soru)

Problem

1) Bir çözeltide 0,5 mol HF vardır ve bunun 0,04 molü iyonlarına ayrışmıştır. Ayrışma derecesini (%) ve çözeltideki HF molekülleri ile iyonların toplam miktarını (mol) hesaplayın.
2) Bir çözeltide 3 mol MgCl₂ (α = %90) ve 2 mol KCl (α = %85) vardır. Kaç mol Cl⁻ iyonu oluşmuştur?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) α = 0,04 / 0,5 = 0,08 → %8.
HF ⇌ H⁺ + F⁻: ayrışmamış moleküller 0,5 − 0,04 = 0,46 mol, iyonlar 0,04 + 0,04 = 0,08 mol.
Toplam: 0,46 + 0,08 = 0,54 mol tanecik.
2) MgCl₂ → Mg²⁺ + 2Cl⁻: n(Cl⁻) = 2 · 0,9 · 3 = 5,4 mol.
KCl → K⁺ + Cl⁻: n(Cl⁻) = 0,85 · 2 = 1,7 mol.
Toplam: 5,4 + 1,7 = 7,1 mol Cl⁻.
Derinlemesine

Bu formüldeki 1 + α(k − 1) çarpanına üniversite kimyasında van ’t Hoff faktörü i denir. Koligatif özellikler — donma noktası alçalması, ozmotik basınç — tanecik sayısına bağlıdır; bu yüzden elektrolit çözeltisinde i kat büyüktür: suda ΔT = i · 1,86 · b. Arrhenius’un kuramı tam olarak bu «fazladan» etkiyi açıkladı.

Donma noktasından α

Problem

Molalitesi 0,2 mol/kg olan zayıf HA asidi çözeltisi −0,409 °C’de donuyor. Asidin ayrışma derecesini bulun (suyun donma noktası alçalma sabiti 1,86).

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Elektrolit olmasaydı: ΔT = 1,86 · 0,2 = 0,372 °C.
i = 0,409 / 0,372 ≈ 1,10.
HA ⇌ H⁺ + A⁻ (k = 2): i = 1 + α → α ≈ 0,10 = %10.

İyon değişim tepkimeleri ve iyon denklemleri

Elektrolit çözeltileri arasındaki tepkimeler aslında iyonlar arasında gerçekleşir. Bir değişim tepkimesi, iyonlar çözeltiden «ayrıldığında» tamamlanır: çökelek (↓), gaz (↑) ya da az ayrışan bir madde (su, zayıf asit) oluşur. Aksi hâlde iyonlar karışık olarak kalır: KNO₃ ve NaCl çözeltileri karıştırılınca tepkime olmaz. Çökelekler çözünürlük tablosundan bulunur.

Basit anlatım

İki çözelti karıştırılınca iyonlar dans pistindeki dansçılar gibi birbirine karışır. Tepkime ancak bir iyon çifti «pistten ayrılırsa» tamamlanır: dibe çöker (çökelek ↓), havaya uçar (gaz ↑) ya da neredeyse hiç ayrışmayacak kadar sıkı birleşir — su veya zayıf asit. Kimse ayrılmazsa — örneğin KNO₃ ve NaCl çözeltilerinde — iyonlar karışık kalır ve tepkime olmaz. Çökelekler çözünürlük tablosundan bulunur.

Seyirci iyonlar

Problem

AgNO₃ ve NaCl çözeltileri karıştırıldı. Tepkimenin moleküler, tam iyonik ve net iyon denklemlerini yazın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Moleküler: AgNO₃ + NaCl → AgCl↓ + NaNO₃ (AgCl çözünmez — beyaz çökelek).
Tam iyonik: Ag⁺ + NO₃⁻ + Na⁺ + Cl⁻ → AgCl↓ + Na⁺ + NO₃⁻.
Na⁺ ve NO₃⁻ iki tarafta da aynıdır — yalnızca «seyircidirler» ve sadeleşirler.
Net iyon denklemi: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓.
  1. Moleküler denklem

    Denklemi yaz, denkleştir, çökeleği ↓, gazı ↑ ile işaretle.

  2. Tam iyonik denklem

    Kuvvetli elektrolitleri (çözünen tuzlar, kuvvetli asitler, alkaliler) iyon olarak yaz; çökelek, gaz, su, zayıf elektrolitler, oksitler ve elementler formül olarak kalır. Katsayı iyonlara da uygulanır: 3BaCl₂ → 3Ba²⁺ + 6Cl⁻.

  3. Net iyon denklemi

    İki tarafta aynı olan iyonları sadeleştir; bunlar tepkimeye katılmayan seyirci iyonlardır.

  4. Kontrol

    İki tarafta hem atom sayıları hem de yüklerin toplamı eşit olmalıdır.

DİM tarzında: iyon denklemleri tablosu (yazılı soru)

Problem

200 g %8’lik CuSO₄ çözeltisine aşırı NaOH çözeltisi eklendi. Tepkimenin moleküler, tam iyonik ve net iyon denklemlerini yazın (1) ve oluşan çökeleğin kütlesini (g) hesaplayın (2). Mr(CuSO₄) = 160, Mr(Cu(OH)₂) = 98

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

(1) Moleküler: CuSO₄ + 2NaOH → Cu(OH)₂↓ + Na₂SO₄
Tam iyonik: Cu²⁺ + SO₄²⁻ + 2Na⁺ + 2OH⁻ → Cu(OH)₂↓ + 2Na⁺ + SO₄²⁻
Net: Cu²⁺ + 2OH⁻ → Cu(OH)₂↓ (mavi çökelek). Yükler: (+2) + 2 · (−1) = 0, sağda da 0.
(2) m(CuSO₄) = 200 · 0,08 = 16 g → n = 16 / 160 = 0,1 mol.
n(Cu(OH)₂) = n(CuSO₄) = 0,1 mol → m = 0,1 · 98 = 9,8 g.

DİM tarzında: hangi tepkimeler tamamlanır?

Problem

Hangi maddelerin sulu çözeltileri arasındaki tepkime tamamlanır?
I. FeCl₃ ve KOH
II. Na₂SO₄ ve HNO₃
III. Na₂S ve HCl
IV. KCl ve NaNO₃
A) I, II B) I, III C) II, IV D) III, IV E) I, IV

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

I. FeCl₃ + 3KOH → Fe(OH)₃↓ + 3KCl — kahverengi çökelek, tamamlanır.
II. Olası ürünler (NaNO₃, H₂SO₄) çözünen kuvvetli elektrolitlerdir — tepkime olmaz.
III. Na₂S + 2HCl → 2NaCl + H₂S↑ — gaz çıkar, tamamlanır.
IV. Bütün iyonlar çözeltide kalır — tepkime olmaz.
Doğru cevap: B) I, III.
Derinlemesine

Aşırı madde ve elektriksel nötrlük

Problem

200 g %10,4’lük BaCl₂ çözeltisi ile 142 g %8’lik Na₂SO₄ çözeltisi karıştırıldı. Çökeleğin kütlesini ve çözeltide kalan iyonların miktarlarını hesaplayın. Mr(BaCl₂) = 208, Mr(Na₂SO₄) = 142, Mr(BaSO₄) = 233

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

n(BaCl₂) = 200 · 0,104 / 208 = 0,1 mol; n(Na₂SO₄) = 142 · 0,08 / 142 = 0,08 mol.
Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓: SO₄²⁻ sınırlayıcıdır (0,08 < 0,1).
m(BaSO₄) = 0,08 · 233 = 18,64 g.
Çözeltide kalanlar: Ba²⁺ 0,1 − 0,08 = 0,02 mol, Cl⁻ 0,2 mol, Na⁺ 0,16 mol (Cl⁻ ve Na⁺ tepkimeye katılmaz).
Elektriksel nötrlükle kontrol: pozitif yükler 2 · 0,02 + 0,16 = 0,2 mol, negatif yükler 0,2 mol. Eşitler, yani hesap doğrudur.

İyonların tanınması

Çözeltide hangi iyonun bulunduğunu tanıma tepkimesi gösterir: gözle görülen bir işaret verir — renkli çökelek, gaz ya da renk değişimi. Aynı ayıraç birkaç iyonu tanıyabilir (OH⁻ iyonu NH₄⁺, Fe²⁺, Fe³⁺ ve Al³⁺ iyonlarını), bu yüzden işaretin rengini aklında tut.

İyonAyıraçGözlemNet iyon denklemi
Cl⁻Ag⁺ (AgNO₃)beyaz, peynirimsi çökelek; HNO₃’te çözünmezAg⁺ + Cl⁻ → AgCl↓
SO₄²⁻Ba²⁺ (BaCl₂)beyaz çökelek; asitlerde çözünmezBa²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓
CO₃²⁻H⁺ (asit)gaz çıkar, kireç suyunu bulandırırCO₃²⁻ + 2H⁺ → CO₂↑ + H₂O
PO₄³⁻Ag⁺ (AgNO₃)sarı çökelek; HNO₃’te çözünür3Ag⁺ + PO₄³⁻ → Ag₃PO₄↓
NO₃⁻Cu + derişik H₂SO₄, ısıtmakahverengi gaz (NO₂), çözelti maviye dönerCu + 4H⁺ + 2NO₃⁻ → Cu²⁺ + 2NO₂↑ + 2H₂O
NH₄⁺OH⁻ (alkali), ısıtmaamonyak kokusu; ıslak kırmızı turnusol kâğıdı maviye dönerNH₄⁺ + OH⁻ → NH₃↑ + H₂O
Fe²⁺OH⁻; K₃[Fe(CN)₆]yeşilimsi çökelek (havada kahverengileşir); potasyum ferrisiyanür ile mavi çökelekFe²⁺ + 2OH⁻ → Fe(OH)₂↓
Fe³⁺OH⁻; KSCNkahverengi çökelek; tiyosiyanat ile kan kırmızısı renkFe³⁺ + 3OH⁻ → Fe(OH)₃↓
Al³⁺OH⁻ (az miktarda)beyaz, jelatinimsi çökelek; alkalinin fazlasında çözünürAl³⁺ + 3OH⁻ → Al(OH)₃↓
En çok sorulan tanıma tepkimeleri

DİM tarzında: iyon ve ayıraç (eşleştirme)

Problem

Eşleştirmeyi yapın.
1. Fe³⁺
2. NH₄⁺
3. SO₄²⁻
a. BaCl₂
b. AgNO₃
c. NaOH
d. KSCN
e. HCl

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1. Fe³⁺: NaOH ile kahverengi Fe(OH)₃ çökeleği, KSCN ile kan kırmızısı renk → c, d.
2. NH₄⁺: NaOH ile ısıtınca amonyak çıkar → c.
3. SO₄²⁻: BaCl₂ ile beyaz BaSO₄ çökeleği → a.
AgNO₃, Cl⁻ ve PO₄³⁻ iyonlarının; HCl ise CO₃²⁻ iyonunun ayıracıdır.
Cevap: 1 – c, d; 2 – c; 3 – a.

Tuzların hidrolizi ve çözeltinin ortamı

HidrolizTanım

Tuz iyonlarının suyla tepkimesi; sonucunda zayıf bir elektrolit (ya da onun iyonu) oluşur ve çözeltide H⁺ ya da OH⁻ iyonları fazla kalır. Hidrolize uğrayan, zayıf asitten veya zayıf bazdan gelen iyondur.

Tuzu «ebeveynlerine», yani onu oluşturan baz ve aside ayır. Ortamı kuvvetli ebeveyn belirler, zayıf ebeveynin iyonu ise hidroliz olur. Hidroliz genellikle tersinirdir ve ilk basamağıyla yazılır:
Na₂CO₃: CO₃²⁻ + H₂O ⇌ HCO₃⁻ + OH⁻ (Na₂CO₃ + H₂O ⇌ NaHCO₃ + NaOH) — ortam baziktir.
AlCl₃: Al³⁺ + H₂O ⇌ AlOH²⁺ + H⁺ (AlCl₃ + H₂O ⇌ AlOHCl₂ + HCl) — ortam asidiktir.

Basit anlatım

Her tuzun iki «ebeveyni» vardır: bir baz ve bir asit. Na₂CO₃ → NaOH (kuvvetli) + H₂CO₃ (zayıf). Halat çekmedeki gibi kuvvetli ebeveyn kazanır ve ortamı o belirler: burada kuvvetli olan bazdır, demek ki ortam baziktir. Zayıf ebeveynin iyonu (CO₃²⁻) ise suyla tepkimeye girer: sudan H⁺ «koparır» ve çözeltide fazla OH⁻ kalır: CO₃²⁻ + H₂O ⇌ HCO₃⁻ + OH⁻. AlCl₃’te tersidir: Al(OH)₃ zayıf, HCl kuvvetlidir; Al³⁺ iyonu sudan OH⁻ alır ve H⁺ fazla kalır — ortam asidiktir: Al³⁺ + H₂O ⇌ AlOH²⁺ + H⁺. KNO₃’te ise iki ebeveyn de kuvvetlidir (KOH ve HNO₃) — kimse kazanmaz, ortam nötrdür.

Tuzu oluşturanÖrneklerHidroliz olan iyonOrtamTurnusol
kuvvetli baz + zayıf asitNa₂CO₃, K₂S, CH₃COONa, K₃PO₄, Na₂SiO₃anyonbazik, pH > 7mavi
zayıf baz + kuvvetli asitAlCl₃, ZnSO₄, CuCl₂, NH₄NO₃, FeCl₃katyonasidik, pH < 7kırmızı
kuvvetli baz + kuvvetli asitNaCl, KNO₃, Na₂SO₄, BaCl₂hidroliz olmaznötr, pH = 7mor
zayıf baz + zayıf asitCH₃COONH₄, Al₂S₃her iki iyonnötre yakın; Al₂S₃ suda tamamen bozunur—

Zayıf baz ile zayıf ve uçucu bir asitten oluşan tuzlar suda tamamen ve geri dönüşsüz bozunur: Al₂S₃ + 6H₂O → 2Al(OH)₃↓ + 3H₂S↑. Bu yüzden çözünürlük tablosunda Al₂S₃ ve Al₂(CO₃)₃ için «—» işareti vardır: AlCl₃ ve Na₂CO₃ çözeltileri karıştırılınca karbonat değil Al(OH)₃ çöker ve CO₂ çıkar: 2AlCl₃ + 3Na₂CO₃ + 3H₂O → 2Al(OH)₃↓ + 3CO₂↑ + 6NaCl. Hidroliz endotermiktir: ısıtma ve seyreltme onu artırır; FeCl₃ gibi tuzların hidrolizini bastırmak için çözeltiye biraz asit eklenir.

Derinlemesine

Üniversitede hidrolizin gücü sayılarla ölçülür (bkz. «Asit–baz dengeleri»). Suyun kendisi de çok az ayrışır: 25 °C’de [H⁺] · [OH⁻] = 10⁻¹⁴ (suyun iyonlaşma sabiti), pH = −lg[H⁺]. Zayıf bir asidin anyonu için hidroliz sabiti K(h) = 10⁻¹⁴ / K(asit)’tir: asit ne kadar zayıfsa tuzu o kadar güçlü hidroliz olur.

Tuz çözeltisinin pH’ı

Problem

0,1 mol/L’lik CH₃COONa çözeltisinin pH’ını hesaplayın. K(CH₃COOH) = 1,8 · 10⁻⁵

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

CH₃COO⁻ + H₂O ⇌ CH₃COOH + OH⁻; K(h) = 10⁻¹⁴ / (1,8 · 10⁻⁵) ≈ 5,6 · 10⁻¹⁰.
[OH⁻] ≈ √(K(h) · C) = √(5,6 · 10⁻¹¹) ≈ 7,5 · 10⁻⁶ mol/L.
pOH = −lg(7,5 · 10⁻⁶) ≈ 5,13 → pH = 14 − 5,13 ≈ 8,87 — zayıf bazik ortam.
İyonların yalnızca 7,5 · 10⁻⁶ / 0,1 · 100 ≈ %0,0075’i hidroliz olur, ama pH 7’den belirgin biçimde uzaklaşır.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…

DİM tarzında: tuz ve çözeltinin ortamı (eşleştirme)

Problem

Eşleştirmeyi yapın.
1. asidik ortam
2. bazik ortam
3. nötr ortam
a. K₂SiO₃
b. NH₄NO₃
c. Ba(NO₃)₂
d. Na₂S
e. Al₂(SO₄)₃

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

K₂SiO₃ (KOH + zayıf H₂SiO₃) ve Na₂S (NaOH + zayıf H₂S): anyon hidroliz olur, ortam baziktir.
NH₄NO₃ (zayıf NH₃·H₂O + HNO₃) ve Al₂(SO₄)₃ (zayıf Al(OH)₃ + H₂SO₄): katyon hidroliz olur, ortam asidiktir.
Ba(NO₃)₂ kuvvetli baz ile kuvvetli asidin tuzudur, hidroliz olmaz.
Cevap: 1 – b, e; 2 – a, d; 3 – c.
Derinlemesine

Asidik tuzlarda iki süreç yarışır: anyon H⁺ verebilir (ayrışma) ya da H⁺ alabilir (hidroliz). Hangisi güçlüyse ortamı o belirler — «kuvvetli ebeveyn kazanır» kuralı burada yetmez. Her iki süreci de yapabilen bir anyon için pH ≈ (pK₁ + pK₂) / 2 formülü kullanılır, burada pK = −lg K:

TuzBaskın süreçOrtam
NaHSO₄ayrışma: HSO₄⁻ ⇌ H⁺ + SO₄²⁻asidik
NaH₂PO₄ayrışmazayıf asidik, pH ≈ (2,15 + 7,20) / 2 ≈ 4,7
NaHCO₃hidrolizzayıf bazik, pH ≈ (6,35 + 10,33) / 2 ≈ 8,3
Na₂HPO₄hidrolizbazik, pH ≈ (7,20 + 12,35) / 2 ≈ 9,8
pK değerleri (25 °C): H₂CO₃ — 6,35 ve 10,33; H₃PO₄ — 2,15, 7,20 ve 12,35. Yemek sodası (NaHCO₃) çözeltisi bu yüzden zayıf baziktir.

Unutma

  • Asitler, alkaliler ve tuzlar elektrolittir; çok protonlu asitler basamaklı ayrışır ve her basamak bir öncekinden zayıftır.
  • α = n(ayrışan) / n(çözünen); iyon miktarı α · n · (x + y). 0,1 mol/L’lik çözeltilerde kuvvetli elektrolitlerde α > %30, zayıflarda α < %3’tür.
  • İyon değişimi çökelek, gaz ya da zayıf elektrolit (su) oluşunca tamamlanır; iyon denkleminde yalnızca çözünen kuvvetli elektrolitler iyon olarak yazılır.
  • Cl⁻ — Ag⁺ (beyaz), SO₄²⁻ — Ba²⁺ (beyaz), CO₃²⁻ — H⁺ (CO₂), PO₄³⁻ — Ag⁺ (sarı), NH₄⁺ — OH⁻ (NH₃), Fe³⁺ — SCN⁻ (kan kırmızısı); Fe²⁺, Fe³⁺ ve Al³⁺ alkaliyle renkli çökelekler verir.
  • Zayıf ebeveynin iyonu hidroliz olur, ortamı kuvvetli ebeveyn belirler: Na₂CO₃ — bazik, AlCl₃ — asidik, NaCl — nötr.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Hangi madde elektrolit değildir?