Saf su elektriği neredeyse hiç iletmez, şekerli su da iletmez. Ama suya bir tutam sofra tuzu atınca düzenekteki ampul yanar. Demek ki tuz suda yüklü taneciklere, yani iyonlara ayrışır. Bu derste iyonların «dilini» konuşmayı öğreneceksin: ayrışma denklemleri, iyon denklemleri, iyonların tanınması ve tuzların hidrolizi. DİM bu konuyu sever: 2026 IV. grup sınavında yazılı sorulardan biri tam da moleküler ve tam iyonik denklem tablosunu tamamlamaktı.
Elektrolitler ve ayrışma denklemleri
Elektrolit ve elektrolit olmayan maddeTanım
Elektrolitler, sulu çözeltide veya erimiş hâlde iyonlarına ayrışan ve bu yüzden elektriği ileten maddelerdir: asitler, bazlar, tuzlar. Elektrolit olmayan maddeler (şeker, alkol, oksijen, çoğu organik madde) iyon oluşturmaz. Bir elektrolitin iyonlarına ayrışmasına elektrolitik ayrışma denir.
Kuramı 1887’de İsveçli bilim insanı S. Arrhenius ortaya koydu. İyonik maddelerde (NaCl) iyonlar kristalde zaten vardır, su yalnızca onları birbirinden ayırır; polar kovalent moleküller (HCl) ise suyun etkisiyle iyonlaşır. Çözeltide iyonların çevresini su molekülleri sarar, yani iyonlar hidratlaşır (D. İ. Mendeleyev’in hidrat kuramı). Elektrik alanında pozitif iyonlar (katyonlar) katoda, negatif iyonlar (anyonlar) anoda gider; çözelti bir bütün olarak nötr kalır.
Tuz kristali hazır iyonlardan, Na⁺ ve Cl⁻’den kuruludur. Su molekülü ise küçük bir mıknatısa benzer: bir ucu hafif pozitif, öbür ucu hafif negatiftir. Su molekülleri her iyonun çevresini sarar ve onu kristalden «çekip çıkarır» — buna hidratlaşma denir. HCl gibi polar molekülleri ise su kendisi iyonlarına ayırır. Suda serbestçe yüzen iyonlar yük taşır, bu yüzden çözelti akım iletir: pozitif iyonlar (katyonlar) negatif elektroda, yani katoda, negatif iyonlar (anyonlar) pozitif elektroda, yani anoda gider; çözelti bir bütün olarak nötr kalır. Şeker ise molekül olarak çözünür ve iyon vermez — akım yoktur. Bu kuramı 1887’de İsveçli bilim insanı S. Arrhenius ortaya koydu.
- Asitler → H⁺ katyonları ve asit kökü anyonları: HNO₃ → H⁺ + NO₃⁻. Asitlerin ortak özellikleri (ekşi tat, turnusolün kızarması) H⁺ iyonlarından gelir.
- Alkaliler (suda çözünen bazlar) → metal katyonları ve OH⁻ iyonları: Ba(OH)₂ → Ba²⁺ + 2OH⁻.
- Tuzlar → metal (veya NH₄⁺) katyonları ve asit kökü anyonları: Al₂(SO₄)₃ → 2Al³⁺ + 3SO₄²⁻; asidik tuz: NaHCO₃ → Na⁺ + HCO₃⁻.
- Basamaklı ayrışma: çok protonlu asitler H⁺ iyonlarını teker teker verir ve her sonraki basamak çok daha zayıftır: H₃PO₄ ⇌ H⁺ + H₂PO₄⁻; H₂PO₄⁻ ⇌ H⁺ + HPO₄²⁻; HPO₄²⁻ ⇌ H⁺ + PO₄³⁻. Bu yüzden fosforik asit çözeltisinde en az PO₄³⁻ iyonu bulunur.
İki parçaya ayır
Metal (ya da H, NH₄) kısmı ve geri kalanı: Ca(NO₃)₂ → Ca ve NO₃.
Yükleri yaz
Yükleri değerlikten bul: Ca²⁺, NO₃⁻. NO₃, SO₄, PO₄ gibi grupları bölme — bunlar bütün bir iyon olarak kalır.
Alt indisleri katsayıya çevir
Formüldeki alt indis, iyonun önünde katsayı olur: Ca(NO₃)₂ → Ca²⁺ + 2NO₃⁻.
Yükleri kontrol et
Sağ taraftaki yüklerin toplamı sıfırdır: (+2) + 2 · (−1) = 0.
Ayrışma denklemini yaz
Problem
Ayrışma denklemlerini yazın: a) K₃PO₄; b) Al(NO₃)₃.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Al(NO₃)₃ → Al³⁺ + 3NO₃⁻; kontrol: (+3) + 3 · (−1) = 0.
Burada
- n(elektrolit)
- çözünen elektrolitin miktarı, mol
- α
- ayrışma derecesi (kesir olarak); tam ayrışmada α = 1
- x + y
- bir formül biriminden oluşan iyon sayısı: AₓBᵧ → xAᵐ⁺ + yBⁿ⁻
Ayrışmada oluşan toplam iyon miktarı
DİM tarzında: iyon sayısı
Problem
1) Hangi tuzun 1 molü tamamen ayrıştığında en çok iyon oluşur?
A) NaCl B) K₂SO₄ C) AlCl₃ D) K₃PO₄ E) Fe₂(SO₄)₃
2) Bir çözeltide 0,4 mol Fe₂(SO₄)₃ vardır, ayrışma derecesi %75’tir. Kaç mol Fe³⁺, kaç mol SO₄²⁻ ve toplam kaç mol iyon oluşmuştur?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Fe₂(SO₄)₃ → 2Fe³⁺ + 3SO₄²⁻; ayrışan tuz: 0,75 · 0,4 = 0,3 mol.
n(Fe³⁺) = 2 · 0,3 = 0,6 mol; n(SO₄²⁻) = 3 · 0,3 = 0,9 mol.
Toplam: 0,75 · 0,4 · 5 = 1,5 mol iyon.
Ayrışma derecesi. Kuvvetli ve zayıf elektrolitler
Burada
- α
- ayrışma derecesi, %
- n(ayrışan)
- iyonlarına ayrışmış moleküllerin (formül birimlerinin) miktarı, mol
- n(çözünen)
- çözünen maddenin toplam miktarı, mol
Ayrışma derecesi, çözünen taneciklerin yüzde kaçının iyonlarına ayrıştığını gösterir
0,1 mol/L’lik çözeltilerde α > %30 olan maddeler kuvvetli, α < %3 olanlar zayıf, aradakiler orta kuvvetli elektrolit sayılır. Zayıf elektrolitlerin ayrışması tersinirdir, bu yüzden denklemde ⇌ yazılır. Seyreltme ve (çoğu durumda) ısıtma α’yı artırır, ortak iyon eklemek ise azaltır: CH₃COOH çözeltisine CH₃COONa eklenirse asetik asidin ayrışması geriler.
Ayrışma derecesi «yüz molekülden kaçı iyonlarına ayrıldı?» sorusunun cevabıdır. α = %8, her 100 HF molekülünden 8’inin iyonlarına ayrıldığı, 92’sinin bütün kaldığı anlamına gelir. 0,1 mol/L’lik çözeltilerde α %30’dan büyükse elektrolit kuvvetlidir (NaCl, HCl, NaOH — neredeyse tamamı ayrışır), %3’ten küçükse zayıftır (asetik asitte yaklaşık %1,3), aradakiler ise orta kuvvetlidir. Zayıf elektrolitler için ⇌ yazılır, çünkü iyonlar yeniden birleşip molekül oluşturur.
| Maddeler | Kuvvetli elektrolitler | Zayıf elektrolitler |
|---|---|---|
| Asitler | HCl, HBr, HI, HNO₃, H₂SO₄, HClO₄ | H₂S, H₂CO₃, HF, HNO₂, CH₃COOH, H₂SiO₃ |
| Bazlar | alkaliler: LiOH, NaOH, KOH, Ca(OH)₂, Ba(OH)₂ | NH₃·H₂O ve suda çözünmeyen bazlar: Cu(OH)₂, Fe(OH)₃ |
| Tuzlar | suda çözünen tuzların hemen hepsi | — |
Zayıf bir elektrolitin ayrışması bir dengedir ve ayrışma sabiti K ile tanımlanır (bkz. «Kimyasal denge ve Le Chatelier ilkesi»): HA ⇌ H⁺ + A⁻ için K = [H⁺] · [A⁻] / [HA]. α’yı K ve derişimle ilişkilendiren Ostwald seyrelme yasası, «seyreltince α artar» kuralının matematiksel ifadesidir:
Burada
- K
- ayrışma sabiti (sabit sıcaklıkta değişmez), mol/L
- C
- elektrolitin molar derişimi, mol/L
- α
- ayrışma derecesi (kesir olarak)
Seyreltme α’yı nasıl değiştirir?
Problem
Asetik asit için K = 1,8 · 10⁻⁵. 0,1 mol/L ve 0,001 mol/L’lik çözeltilerde ayrışma derecesini hesaplayın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
C = 0,001: α ≈ √(1,8 · 10⁻²) ≈ 0,134. Bu artık «küçük» değildir, bu yüzden tam denklemi çözeriz: 0,001α² + 1,8 · 10⁻⁵ · α − 1,8 · 10⁻⁵ = 0 → α ≈ 0,125 = %12,5.
Çözelti 100 kat seyreltilince α yaklaşık √100 = 10 kat artar. Demek ki %3 ve %30 sınırları ancak derişim belirtildiğinde anlamlıdır; üniversitede elektrolitlerin kuvveti K ile karşılaştırılır.
DİM tarzında: ayrışma derecesi (kodlanan soru)
Problem
1) Bir çözeltide 0,5 mol HF vardır ve bunun 0,04 molü iyonlarına ayrışmıştır. Ayrışma derecesini (%) ve çözeltideki HF molekülleri ile iyonların toplam miktarını (mol) hesaplayın.
2) Bir çözeltide 3 mol MgCl₂ (α = %90) ve 2 mol KCl (α = %85) vardır. Kaç mol Cl⁻ iyonu oluşmuştur?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
HF ⇌ H⁺ + F⁻: ayrışmamış moleküller 0,5 − 0,04 = 0,46 mol, iyonlar 0,04 + 0,04 = 0,08 mol.
Toplam: 0,46 + 0,08 = 0,54 mol tanecik.
2) MgCl₂ → Mg²⁺ + 2Cl⁻: n(Cl⁻) = 2 · 0,9 · 3 = 5,4 mol.
KCl → K⁺ + Cl⁻: n(Cl⁻) = 0,85 · 2 = 1,7 mol.
Toplam: 5,4 + 1,7 = 7,1 mol Cl⁻.
Bu formüldeki 1 + α(k − 1) çarpanına üniversite kimyasında van ’t Hoff faktörü i denir. Koligatif özellikler — donma noktası alçalması, ozmotik basınç — tanecik sayısına bağlıdır; bu yüzden elektrolit çözeltisinde i kat büyüktür: suda ΔT = i · 1,86 · b. Arrhenius’un kuramı tam olarak bu «fazladan» etkiyi açıkladı.
Donma noktasından α
Problem
Molalitesi 0,2 mol/kg olan zayıf HA asidi çözeltisi −0,409 °C’de donuyor. Asidin ayrışma derecesini bulun (suyun donma noktası alçalma sabiti 1,86).
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
i = 0,409 / 0,372 ≈ 1,10.
HA ⇌ H⁺ + A⁻ (k = 2): i = 1 + α → α ≈ 0,10 = %10.
İyon değişim tepkimeleri ve iyon denklemleri
Elektrolit çözeltileri arasındaki tepkimeler aslında iyonlar arasında gerçekleşir. Bir değişim tepkimesi, iyonlar çözeltiden «ayrıldığında» tamamlanır: çökelek (↓), gaz (↑) ya da az ayrışan bir madde (su, zayıf asit) oluşur. Aksi hâlde iyonlar karışık olarak kalır: KNO₃ ve NaCl çözeltileri karıştırılınca tepkime olmaz. Çökelekler çözünürlük tablosundan bulunur.
İki çözelti karıştırılınca iyonlar dans pistindeki dansçılar gibi birbirine karışır. Tepkime ancak bir iyon çifti «pistten ayrılırsa» tamamlanır: dibe çöker (çökelek ↓), havaya uçar (gaz ↑) ya da neredeyse hiç ayrışmayacak kadar sıkı birleşir — su veya zayıf asit. Kimse ayrılmazsa — örneğin KNO₃ ve NaCl çözeltilerinde — iyonlar karışık kalır ve tepkime olmaz. Çökelekler çözünürlük tablosundan bulunur.
Seyirci iyonlar
Problem
AgNO₃ ve NaCl çözeltileri karıştırıldı. Tepkimenin moleküler, tam iyonik ve net iyon denklemlerini yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Tam iyonik: Ag⁺ + NO₃⁻ + Na⁺ + Cl⁻ → AgCl↓ + Na⁺ + NO₃⁻.
Na⁺ ve NO₃⁻ iki tarafta da aynıdır — yalnızca «seyircidirler» ve sadeleşirler.
Net iyon denklemi: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓.
Moleküler denklem
Denklemi yaz, denkleştir, çökeleği ↓, gazı ↑ ile işaretle.
Tam iyonik denklem
Kuvvetli elektrolitleri (çözünen tuzlar, kuvvetli asitler, alkaliler) iyon olarak yaz; çökelek, gaz, su, zayıf elektrolitler, oksitler ve elementler formül olarak kalır. Katsayı iyonlara da uygulanır: 3BaCl₂ → 3Ba²⁺ + 6Cl⁻.
Net iyon denklemi
İki tarafta aynı olan iyonları sadeleştir; bunlar tepkimeye katılmayan seyirci iyonlardır.
Kontrol
İki tarafta hem atom sayıları hem de yüklerin toplamı eşit olmalıdır.
DİM tarzında: iyon denklemleri tablosu (yazılı soru)
Problem
200 g %8’lik CuSO₄ çözeltisine aşırı NaOH çözeltisi eklendi. Tepkimenin moleküler, tam iyonik ve net iyon denklemlerini yazın (1) ve oluşan çökeleğin kütlesini (g) hesaplayın (2). Mr(CuSO₄) = 160, Mr(Cu(OH)₂) = 98
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Tam iyonik: Cu²⁺ + SO₄²⁻ + 2Na⁺ + 2OH⁻ → Cu(OH)₂↓ + 2Na⁺ + SO₄²⁻
Net: Cu²⁺ + 2OH⁻ → Cu(OH)₂↓ (mavi çökelek). Yükler: (+2) + 2 · (−1) = 0, sağda da 0.
(2) m(CuSO₄) = 200 · 0,08 = 16 g → n = 16 / 160 = 0,1 mol.
n(Cu(OH)₂) = n(CuSO₄) = 0,1 mol → m = 0,1 · 98 = 9,8 g.
DİM tarzında: hangi tepkimeler tamamlanır?
Problem
Hangi maddelerin sulu çözeltileri arasındaki tepkime tamamlanır?
I. FeCl₃ ve KOH
II. Na₂SO₄ ve HNO₃
III. Na₂S ve HCl
IV. KCl ve NaNO₃
A) I, II B) I, III C) II, IV D) III, IV E) I, IV
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
II. Olası ürünler (NaNO₃, H₂SO₄) çözünen kuvvetli elektrolitlerdir — tepkime olmaz.
III. Na₂S + 2HCl → 2NaCl + H₂S↑ — gaz çıkar, tamamlanır.
IV. Bütün iyonlar çözeltide kalır — tepkime olmaz.
Doğru cevap: B) I, III.
Aşırı madde ve elektriksel nötrlük
Problem
200 g %10,4’lük BaCl₂ çözeltisi ile 142 g %8’lik Na₂SO₄ çözeltisi karıştırıldı. Çökeleğin kütlesini ve çözeltide kalan iyonların miktarlarını hesaplayın. Mr(BaCl₂) = 208, Mr(Na₂SO₄) = 142, Mr(BaSO₄) = 233
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓: SO₄²⁻ sınırlayıcıdır (0,08 < 0,1).
m(BaSO₄) = 0,08 · 233 = 18,64 g.
Çözeltide kalanlar: Ba²⁺ 0,1 − 0,08 = 0,02 mol, Cl⁻ 0,2 mol, Na⁺ 0,16 mol (Cl⁻ ve Na⁺ tepkimeye katılmaz).
Elektriksel nötrlükle kontrol: pozitif yükler 2 · 0,02 + 0,16 = 0,2 mol, negatif yükler 0,2 mol. Eşitler, yani hesap doğrudur.
İyonların tanınması
Çözeltide hangi iyonun bulunduğunu tanıma tepkimesi gösterir: gözle görülen bir işaret verir — renkli çökelek, gaz ya da renk değişimi. Aynı ayıraç birkaç iyonu tanıyabilir (OH⁻ iyonu NH₄⁺, Fe²⁺, Fe³⁺ ve Al³⁺ iyonlarını), bu yüzden işaretin rengini aklında tut.
| İyon | Ayıraç | Gözlem | Net iyon denklemi |
|---|---|---|---|
| Cl⁻ | Ag⁺ (AgNO₃) | beyaz, peynirimsi çökelek; HNO₃’te çözünmez | Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓ |
| SO₄²⁻ | Ba²⁺ (BaCl₂) | beyaz çökelek; asitlerde çözünmez | Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ |
| CO₃²⁻ | H⁺ (asit) | gaz çıkar, kireç suyunu bulandırır | CO₃²⁻ + 2H⁺ → CO₂↑ + H₂O |
| PO₄³⁻ | Ag⁺ (AgNO₃) | sarı çökelek; HNO₃’te çözünür | 3Ag⁺ + PO₄³⁻ → Ag₃PO₄↓ |
| NO₃⁻ | Cu + derişik H₂SO₄, ısıtma | kahverengi gaz (NO₂), çözelti maviye döner | Cu + 4H⁺ + 2NO₃⁻ → Cu²⁺ + 2NO₂↑ + 2H₂O |
| NH₄⁺ | OH⁻ (alkali), ısıtma | amonyak kokusu; ıslak kırmızı turnusol kâğıdı maviye döner | NH₄⁺ + OH⁻ → NH₃↑ + H₂O |
| Fe²⁺ | OH⁻; K₃[Fe(CN)₆] | yeşilimsi çökelek (havada kahverengileşir); potasyum ferrisiyanür ile mavi çökelek | Fe²⁺ + 2OH⁻ → Fe(OH)₂↓ |
| Fe³⁺ | OH⁻; KSCN | kahverengi çökelek; tiyosiyanat ile kan kırmızısı renk | Fe³⁺ + 3OH⁻ → Fe(OH)₃↓ |
| Al³⁺ | OH⁻ (az miktarda) | beyaz, jelatinimsi çökelek; alkalinin fazlasında çözünür | Al³⁺ + 3OH⁻ → Al(OH)₃↓ |
DİM tarzında: iyon ve ayıraç (eşleştirme)
Problem
Eşleştirmeyi yapın.
1. Fe³⁺
2. NH₄⁺
3. SO₄²⁻
a. BaCl₂
b. AgNO₃
c. NaOH
d. KSCN
e. HCl
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2. NH₄⁺: NaOH ile ısıtınca amonyak çıkar → c.
3. SO₄²⁻: BaCl₂ ile beyaz BaSO₄ çökeleği → a.
AgNO₃, Cl⁻ ve PO₄³⁻ iyonlarının; HCl ise CO₃²⁻ iyonunun ayıracıdır.
Cevap: 1 – c, d; 2 – c; 3 – a.
Tuzların hidrolizi ve çözeltinin ortamı
HidrolizTanım
Tuz iyonlarının suyla tepkimesi; sonucunda zayıf bir elektrolit (ya da onun iyonu) oluşur ve çözeltide H⁺ ya da OH⁻ iyonları fazla kalır. Hidrolize uğrayan, zayıf asitten veya zayıf bazdan gelen iyondur.
Tuzu «ebeveynlerine», yani onu oluşturan baz ve aside ayır. Ortamı kuvvetli ebeveyn belirler, zayıf ebeveynin iyonu ise hidroliz olur. Hidroliz genellikle tersinirdir ve ilk basamağıyla yazılır:
Na₂CO₃: CO₃²⁻ + H₂O ⇌ HCO₃⁻ + OH⁻ (Na₂CO₃ + H₂O ⇌ NaHCO₃ + NaOH) — ortam baziktir.
AlCl₃: Al³⁺ + H₂O ⇌ AlOH²⁺ + H⁺ (AlCl₃ + H₂O ⇌ AlOHCl₂ + HCl) — ortam asidiktir.
Her tuzun iki «ebeveyni» vardır: bir baz ve bir asit. Na₂CO₃ → NaOH (kuvvetli) + H₂CO₃ (zayıf). Halat çekmedeki gibi kuvvetli ebeveyn kazanır ve ortamı o belirler: burada kuvvetli olan bazdır, demek ki ortam baziktir. Zayıf ebeveynin iyonu (CO₃²⁻) ise suyla tepkimeye girer: sudan H⁺ «koparır» ve çözeltide fazla OH⁻ kalır: CO₃²⁻ + H₂O ⇌ HCO₃⁻ + OH⁻. AlCl₃’te tersidir: Al(OH)₃ zayıf, HCl kuvvetlidir; Al³⁺ iyonu sudan OH⁻ alır ve H⁺ fazla kalır — ortam asidiktir: Al³⁺ + H₂O ⇌ AlOH²⁺ + H⁺. KNO₃’te ise iki ebeveyn de kuvvetlidir (KOH ve HNO₃) — kimse kazanmaz, ortam nötrdür.
| Tuzu oluşturan | Örnekler | Hidroliz olan iyon | Ortam | Turnusol |
|---|---|---|---|---|
| kuvvetli baz + zayıf asit | Na₂CO₃, K₂S, CH₃COONa, K₃PO₄, Na₂SiO₃ | anyon | bazik, pH > 7 | mavi |
| zayıf baz + kuvvetli asit | AlCl₃, ZnSO₄, CuCl₂, NH₄NO₃, FeCl₃ | katyon | asidik, pH < 7 | kırmızı |
| kuvvetli baz + kuvvetli asit | NaCl, KNO₃, Na₂SO₄, BaCl₂ | hidroliz olmaz | nötr, pH = 7 | mor |
| zayıf baz + zayıf asit | CH₃COONH₄, Al₂S₃ | her iki iyon | nötre yakın; Al₂S₃ suda tamamen bozunur | — |
Zayıf baz ile zayıf ve uçucu bir asitten oluşan tuzlar suda tamamen ve geri dönüşsüz bozunur: Al₂S₃ + 6H₂O → 2Al(OH)₃↓ + 3H₂S↑. Bu yüzden çözünürlük tablosunda Al₂S₃ ve Al₂(CO₃)₃ için «—» işareti vardır: AlCl₃ ve Na₂CO₃ çözeltileri karıştırılınca karbonat değil Al(OH)₃ çöker ve CO₂ çıkar: 2AlCl₃ + 3Na₂CO₃ + 3H₂O → 2Al(OH)₃↓ + 3CO₂↑ + 6NaCl. Hidroliz endotermiktir: ısıtma ve seyreltme onu artırır; FeCl₃ gibi tuzların hidrolizini bastırmak için çözeltiye biraz asit eklenir.
Üniversitede hidrolizin gücü sayılarla ölçülür (bkz. «Asit–baz dengeleri»). Suyun kendisi de çok az ayrışır: 25 °C’de [H⁺] · [OH⁻] = 10⁻¹⁴ (suyun iyonlaşma sabiti), pH = −lg[H⁺]. Zayıf bir asidin anyonu için hidroliz sabiti K(h) = 10⁻¹⁴ / K(asit)’tir: asit ne kadar zayıfsa tuzu o kadar güçlü hidroliz olur.
Tuz çözeltisinin pH’ı
Problem
0,1 mol/L’lik CH₃COONa çözeltisinin pH’ını hesaplayın. K(CH₃COOH) = 1,8 · 10⁻⁵
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
[OH⁻] ≈ √(K(h) · C) = √(5,6 · 10⁻¹¹) ≈ 7,5 · 10⁻⁶ mol/L.
pOH = −lg(7,5 · 10⁻⁶) ≈ 5,13 → pH = 14 − 5,13 ≈ 8,87 — zayıf bazik ortam.
İyonların yalnızca 7,5 · 10⁻⁶ / 0,1 · 100 ≈ %0,0075’i hidroliz olur, ama pH 7’den belirgin biçimde uzaklaşır.
Etkileşimli
DİM tarzında: tuz ve çözeltinin ortamı (eşleştirme)
Problem
Eşleştirmeyi yapın.
1. asidik ortam
2. bazik ortam
3. nötr ortam
a. K₂SiO₃
b. NH₄NO₃
c. Ba(NO₃)₂
d. Na₂S
e. Al₂(SO₄)₃
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
NH₄NO₃ (zayıf NH₃·H₂O + HNO₃) ve Al₂(SO₄)₃ (zayıf Al(OH)₃ + H₂SO₄): katyon hidroliz olur, ortam asidiktir.
Ba(NO₃)₂ kuvvetli baz ile kuvvetli asidin tuzudur, hidroliz olmaz.
Cevap: 1 – b, e; 2 – a, d; 3 – c.
Asidik tuzlarda iki süreç yarışır: anyon H⁺ verebilir (ayrışma) ya da H⁺ alabilir (hidroliz). Hangisi güçlüyse ortamı o belirler — «kuvvetli ebeveyn kazanır» kuralı burada yetmez. Her iki süreci de yapabilen bir anyon için pH ≈ (pK₁ + pK₂) / 2 formülü kullanılır, burada pK = −lg K:
| Tuz | Baskın süreç | Ortam |
|---|---|---|
| NaHSO₄ | ayrışma: HSO₄⁻ ⇌ H⁺ + SO₄²⁻ | asidik |
| NaH₂PO₄ | ayrışma | zayıf asidik, pH ≈ (2,15 + 7,20) / 2 ≈ 4,7 |
| NaHCO₃ | hidroliz | zayıf bazik, pH ≈ (6,35 + 10,33) / 2 ≈ 8,3 |
| Na₂HPO₄ | hidroliz | bazik, pH ≈ (7,20 + 12,35) / 2 ≈ 9,8 |
Unutma
- Asitler, alkaliler ve tuzlar elektrolittir; çok protonlu asitler basamaklı ayrışır ve her basamak bir öncekinden zayıftır.
- α = n(ayrışan) / n(çözünen); iyon miktarı α · n · (x + y). 0,1 mol/L’lik çözeltilerde kuvvetli elektrolitlerde α > %30, zayıflarda α < %3’tür.
- İyon değişimi çökelek, gaz ya da zayıf elektrolit (su) oluşunca tamamlanır; iyon denkleminde yalnızca çözünen kuvvetli elektrolitler iyon olarak yazılır.
- Cl⁻ — Ag⁺ (beyaz), SO₄²⁻ — Ba²⁺ (beyaz), CO₃²⁻ — H⁺ (CO₂), PO₄³⁻ — Ag⁺ (sarı), NH₄⁺ — OH⁻ (NH₃), Fe³⁺ — SCN⁻ (kan kırmızısı); Fe²⁺, Fe³⁺ ve Al³⁺ alkaliyle renkli çökelekler verir.
- Zayıf ebeveynin iyonu hidroliz olur, ortamı kuvvetli ebeveyn belirler: Na₂CO₃ — bazik, AlCl₃ — asidik, NaCl — nötr.