Eczanede %3’lük hidrojen peroksit ve %5’lik iyot tentürü satılır, serumda %0,9’luk NaCl çözeltisi bulunur: yüzde, çözeltide ne kadar madde olduğunu gösterir. 2026 DİM sınavlarında su ve NaOH’den hazırlanan çözeltinin kütlece yüzdesi, %28’lik KOH çözeltisinde atom sayılarının oranı, IV. grubun durum sorusunda ise demir levhayla tepkimeye giren asitteki H₂SO₄’ün kütlece yüzdesi soruldu. Konunun kuramı «Çözeltiler ve çözünürlük» dersindedir; burada hesap yapıyoruz.
Çözünenin kütlece yüzdesi
Kütlece yüzde (kütle kesri, ω)Tanım
Çözünenin kütlesinin çözeltinin kütlesine oranı; kesir (0,15) ya da yüzde (%15) olarak yazılır. %15’lik çözeltinin her 100 gramında 15 g çözünen ve 85 g su vardır.
Burada
- ω
- çözünenin kütlece yüzdesi, %
- m(çözünen)
- çözünen maddenin kütlesi, g
- m(çözelti)
- çözeltinin kütlesi, g: m(çözünen) + m(su)
Buradan: m(çözünen) = m(çözelti) · ω (ω kesir olarak). Hacim verilmişse önce kütleyi bul: m = ρ · V.
DİM tarzında: kütlece yüzde
Problem
1) 255 g suda 45 g potasyum hidroksit çözüldü. Elde edilen çözeltideki KOH’nin kütlece yüzdesini hesaplayın.
A) 15 B) 17,6 C) 45 D) 18 E) 85
2) 250 g %12’lik sodyum klorür çözeltisi hazırlamak için kaç gram tuz ve su gerekir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) m(NaCl) = 250 · 0,12 = 30 g; m(su) = 250 − 30 = 220 g.
Molar derişim (molarite)
Molar derişim, 1 litre çözeltide kaç mol çözünen bulunduğunu gösterir; laboratuvarda hacim ölçmek tartmaktan kolaydır. 1 mol/L’lik çözeltiye bir molar (1 M) denir. Bu çözelti 1 mol tuz ve 1 L sudan hazırlanmaz: tuz çözülür ve hacim ölçülü balonda 1 L’ye tamamlanır.
Molar derişim «her litrede kaç mol?» sorusunun cevabıdır. Çözeltiyi aynı bir litrelik şişelere paylaştırdığını düşün: 1 M (1 mol/L) çözeltide her şişede 1 mol, 0,5 M çözeltide 0,5 mol çözünen bulunur. Dikkat: söz konusu olan suyun değil, çözeltinin litresidir — tuz ölçülü balonda çözülür ve hacim 1 L olana kadar su eklenir. Hacim mL olarak verilmişse önce litreye çevir: 250 mL = 0,25 L.
Litrede kaç mol?
Problem
a) 4 L çözeltide 2 mol NaCl var. Molar derişim nedir?
b) 300 mL 0,2 M KCl çözeltisinde kaç mol KCl vardır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) V = 300 mL = 0,3 L; n = C · V = 0,2 · 0,3 = 0,06 mol.
Burada
- C
- molar derişim, mol/L
- n
- çözünenin madde miktarı, mol: n = m / M
- V
- çözeltinin hacmi, L (1 L = 1000 mL)
Buradan: n = C · V ve m = C · V · M. Hacim mL cinsinden verilmişse 1000’e bölerek litreye çevir.
Hesaplama: molar derişim
Problem
1) 11,7 g NaCl çözülerek 400 mL çözelti hazırlandı. Çözeltinin molar derişimini bulun.
2) 250 mL 0,4 mol/L KOH çözeltisi hazırlamak için kaç gram KOH gerekir?
3) 2 mol/L sülfürik asit çözeltisinin kaç mililitresinde 0,5 mol H₂SO₄ vardır?
Mr(NaCl) = 58,5, Mr(KOH) = 56
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) n(KOH) = C · V = 0,4 · 0,25 = 0,1 mol; m = 0,1 · 56 = 5,6 g.
3) V = n / C = 0,5 / 2 = 0,25 L = 250 mL.
Kütlece yüzdeden molar derişime geçmek için yoğunluk gerekir. 1 L (1000 mL) çözeltinin kütlesi 1000 · ρ g’dır ve içinde 1000 · ρ · ω / 100 = 10 · ρ · ω g, yani 10 · ρ · ω / M mol çözünen vardır — bu da C’dir.
C = 10 · ρ · ω / M formülünü ezberlemek şart değil: her seferinde tam 1 litre çözelti alarak dört adımda elde edebilirsin. Örneğin %30’luk NaOH çözeltisi için (ρ ≈ 1,33 g/mL):
1 litrenin kütlesi
1 L = 1000 mL; m(çözelti) = 1000 · 1,33 = 1330 g.
İçindeki çözünen
m(NaOH) = 1330 · 0,30 = 399 g.
Mole çevir
n(NaOH) = 399 / 40 ≈ 9,98 mol.
Cevap
Bu miktar 1 litrededir, demek ki C ≈ 10 mol/L. Formül de aynı sonucu verir: 10 · 1,33 · 30 / 40 ≈ 10.
Burada
- ρ
- çözeltinin yoğunluğu, g/mL
- ω
- yüzde olarak kütlece yüzde (%20’lik çözelti için 20)
- M
- çözünenin mol kütlesi, g/mol
Buradan: ω = C · M / (10 · ρ). Formül yalnızca ρ g/mL, ω yüzde olarak yazıldığında doğrudur.
DİM tarzında: kütlece yüzde ↔ molar derişim (tablo)
Problem
Tabloda üç çözeltinin verileri yer almaktadır:
Çözelti | ω, % | ρ, g/mL | C, mol/L
NaOH | 20 | 1,22 | x
H₂SO₄ | y | 1,12 | 2
HCl | 36,5 | 1,18 | z
x, y ve z’yi hesaplayın. Mr(NaOH) = 40, Mr(H₂SO₄) = 98, Mr(HCl) = 36,5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
y = C · M / (10 · ρ) = 2 · 98 / (10 · 1,12) = 196 / 11,2 = %17,5.
z = 10 · 1,18 · 36,5 / 36,5 = 11,8 mol/L: derişik hidroklorik asit yaklaşık 12 molardır.
Üniversite kimyasında bir derişim türü daha kullanılır: molalite (b), yani 1 kg çözücüde kaç mol çözünen bulunduğu (mol/kg). Sıcaklığa bağlı değildir: ısıtılınca çözelti genleşir ve C biraz azalır, kütleler ise değişmez. Donma noktası alçalması gibi «koligatif» özellikler molaliteyle orantılıdır: suda çözünmüş elektrolit olmayan bir madde için ΔT ≈ 1,86 · b (°C), yani 0,1 mol/kg’lık şeker çözeltisi yaklaşık −0,186 °C’de donar.
Burada
- b
- molalite, mol/kg
- m(çözücü)
- çözücünün kütlesi, kg
- ω
- yüzde olarak kütlece yüzde
%20’lik NaOH için: b = 1000 · 20 / (40 · 80) = 6,25 mol/kg, oysa C = 6,1 mol/L — iki derişim yakındır ama aynı değildir.
Seyreltme, buharlaştırma ve karıştırma
Bu soruların temel fikri: çözünenin kütlesi kaybolmaz. Su eklemek ya da buharlaştırmak yalnızca çözeltinin kütlesini değiştirir; iki çözelti karıştırılınca kütleler toplanır. Hesaplarda su ω = %0, kuru tuz ise ω = %100 olan bir «çözelti» sayılır.
Burada
- m₁, m₂
- karıştırılan çözeltilerin (ya da suyun, tuzun) kütleleri, g
- ω₁, ω₂
- bunların kütlece yüzdeleri
- ω₃
- oluşan çözeltinin kütlece yüzdesi
Su eklemek: ω₂ = 0. Tuz eklemek: ω₂ = %100. Buharlaştırma: m(çözünen) değişmez, m(çözelti) = m₁ − m(su).
Hesaplama: seyreltme, buharlaştırma, karıştırma
Problem
Oluşan çözeltinin kütlece yüzdesini bulun:
1) 300 g %20’lik çözeltiye 200 g su eklendi.
2) 400 g %10’luk çözeltiden 150 g su buharlaştırıldı.
3) 200 g %15’lik çözeltide aynı tuzdan 50 g daha çözüldü.
4) 150 g %30’luk ve 250 g %10’luk çözeltiler karıştırıldı.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) m(çözünen) = 40 g; m(çözelti) = 400 − 150 = 250 g; ω = %16.
3) m(çözünen) = 30 + 50 = 80 g; m(çözelti) = 250 g; ω = %32.
4) m(çözünen) = 45 + 25 = 70 g; m(çözelti) = 400 g; ω = %17,5 (ortalama olan %20 değil: %10’luk çözelti daha fazladır).
Etkileşimli
«Her çözeltiden ne kadar alalım?» sorusunu çapraz yöntem (karıştırma kuralı) daha hızlı yanıtlar. Derişik çözeltinin yüzdesi üste, seyreltiğinki alta, istenen ortaya yazılır; köşegen farkları, kendi satırındaki çözeltiden kaç kısım alınacağını verir:
Su eklendiğinde tuz kaybolmaz, yalnızca daha fazla suya dağılır. 50 g %20’lik çözeltide 10 g tuz vardır; üstüne 50 g su dökersen aynı 10 g tuz artık 100 g çözeltidedir — %10. Kütle iki katına çıktı, yüzde yarıya indi. İki çözelti karıştırıldığında ise sonuç her zaman onların yüzdeleri arasındadır. Hangisinden ne kadar alınacağını çapraz yöntem dört adımda bulur:
Yaz
Üste derişik çözeltinin yüzdesi (40), alta seyreltiğinki (10), ortaya istenen yüzde (20).
Köşegen boyunca çıkar
Her seferinde büyükten küçüğü: 20 − 10 = 10 ve 40 − 20 = 20.
Kısımları oku
Her fark kendi satırındaki çözeltiden kaç kısım alınacağını gösterir: %40’lıktan 10 kısım, %10’luktan 20 kısım, yani 1 : 2.
Kontrol et
100 g %40’lık + 200 g %10’luk: tuz 40 + 20 = 60 g, çözelti 300 g → 60 / 300 = %20.
| Çözelti, % | İstenen, % | Kısımlar |
|---|---|---|
| 40 | 20 − 10 = 10 | |
| 20 | ||
| 10 | 40 − 20 = 20 |
Burada
- m₁
- derişik çözeltinin (ω₁) kütlesi
- m₂
- seyreltik çözeltinin (ω₂) ya da suyun kütlesi
- ω₃
- istenen kütlece yüzde: ω₁ > ω₃ > ω₂
Denge denkleminden çıkar: m₁ · (ω₁ − ω₃) = m₂ · (ω₃ − ω₂). Su için ω₂ = 0.
Denge denklemi aslında bir ağırlıklı ortalamadır: ω₃ = (m₁ · ω₁ + m₂ · ω₂) / (m₁ + m₂). Bu yüzden karışımın yüzdesi her zaman ω₁ ile ω₂ arasındadır ve fazla alınan çözeltiye daha yakındır. Denklemi m₁ · (ω₁ − ω₃) = m₂ · (ω₃ − ω₂) olarak yazarsak fizikteki kaldıraç kuralı çıkar: ω₃ destek noktası, m₁ ile m₂ yükler, farklar ise kaldıraç kollarıdır. Çapraz yöntem tam olarak buna dayanır.
DİM tarzında: çapraz yöntem
Problem
1) %40’lık ve %10’luk NaOH çözeltileri karıştırılarak 600 g %20’lik çözelti hazırlanacaktır. Her çözeltiden (%40’lık ve %10’luk) kaç gram alınmalıdır?
A) 200 ve 400 B) 400 ve 200 C) 300 ve 300 D) 150 ve 450 E) 240 ve 360
2) 250 g %36’lık hidroklorik aside kaç gram su eklenmelidir ki %9’luk çözelti elde edilsin?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kontrol: 200 · 0,4 + 400 · 0,1 = 120 g = 600 · 0,2. Doğru cevap: A.
2) Su %0’lık bir «çözeltidir»: m(%36’lık) : m(su) = (9 − 0) : (36 − 9) = 1 : 3 → m(su) = 3 · 250 = 750 g.
Hidrattan çözelti. Çözeltideki atomlar
Göztaşı CuSO₄·5H₂O çözününce kristal suyu çözücüye katılır, çözünen ise yalnızca susuz CuSO₄’tür (hidratlar «Çözeltiler ve çözünürlük» dersinde anlatılır).
Göztaşı, kristallerinin içinde su «saklı» olan bir tuzdur: her 250 g CuSO₄·5H₂O’da 160 g susuz CuSO₄ ve 90 g su vardır. Kristal çözününce bu su diğer suya katılır, çözünen olarak yalnızca CuSO₄ sayılır (hidratlar «Çözeltiler ve çözünürlük» dersinde anlatılır).
Kristaldeki su
Problem
25 g CuSO₄·5H₂O, 75 g suda çözüldü. Çözeltide CuSO₄’ün kütlece yüzdesi nedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
m(çözelti) = 25 + 75 = 100 g.
ω(CuSO₄) = 16 / 100 · 100 = %16 — %25 değil!
Burada
- M(tuz)
- susuz tuzun mol kütlesi (CuSO₄: 160 g/mol)
- M(hidrat)
- hidratın mol kütlesi (CuSO₄·5H₂O: 160 + 5 · 18 = 250 g/mol)
n(CuSO₄) = n(CuSO₄·5H₂O); çözeltinin kütlesi = m(hidrat) + m(su).
DİM tarzında: göztaşından çözelti (kodlanan soru)
Problem
1) CuSO₄’ün kütlece yüzdesi %16 olan 400 g çözelti hazırlamak için kaç gram göztaşı (CuSO₄·5H₂O) ve kaç gram su alınmalıdır?
2) 50 g CuSO₄·5H₂O, 270 g suda çözüldü. Çözeltideki CuSO₄’ün kütlece yüzdesini hesaplayın.
Mr(CuSO₄) = 160, Mr(H₂O) = 18
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
1) m(CuSO₄) = 400 · 0,16 = 64 g = 0,4 mol → hidrat da 0,4 mol: m = 0,4 · 250 = 100 g; m(su) = 400 − 100 = 300 g.
Çapraz yöntemle: hidrat %64’lük bir «çözeltidir», (16 − 0) : (64 − 16) = 1 : 3 → 100 g ve 300 g.
2) m(CuSO₄) = 50 · 160 / 250 = 32 g; m(çözelti) = 50 + 270 = 320 g; ω = 32 / 320 · 100 = %10 (50 / 320 değil!).
Kristallenme: tersine çapraz yöntem
Problem
300 g sıcak %32’lik CuSO₄ çözeltisi soğutulunca CuSO₄·5H₂O kristalleri çöktü ve kalan çözeltide CuSO₄’ün kütlece yüzdesi %16 oldu. Kaç gram kristal çöktü?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
m(kristal) : m(kalan çözelti) = (32 − 16) : (64 − 32) = 16 : 32 = 1 : 2.
300 g’ı 1 : 2 oranında bölüyoruz: 100 g kristal ve 200 g çözelti.
Kontrol: başta 300 · 0,32 = 96 g CuSO₄ vardı; kristallerde 100 · 0,64 = 64 g, çözeltide 200 · 0,16 = 32 g, toplam 96 g.
Bazı sorularda çözeltideki atom sayıları karşılaştırılır (2026 IV. grup sınavı: %28’lik KOH çözeltisi). Asıl tuzak: hidrojen ve oksijen atomları hem çözünende hem de suda bulunur.
100 g çözelti al
İçinde ω g çözünen ve (100 − ω) g su vardır.
Miktarları bul
n(çözünen) = ω / M, n(H₂O) = (100 − ω) / 18.
Atomları say
Çözünenden + sudan: H için 2 · n(H₂O), O için n(H₂O) ekle.
Oranları karşılaştır
Atom sayılarının oranı mol oranına eşittir (Nₐ sadeleşir).
DİM tarzında: çözeltideki atomlar (kodlanan soru)
Problem
NaOH’nin %10’luk sulu çözeltisinde sodyum, hidrojen ve oksijen atomlarının sayıları sırasıyla a, b ve c’dir. Doğru ifadeleri seçin. Mr(NaOH) = 40, Mr(H₂O) = 18
1. b = 41a
2. c = 20a
3. a + b = 2c
4. b = 2c
5. Çözeltideki su moleküllerinin sayısı NaOH formül birimlerinin sayısının 20 katıdır
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
a = 0,25; b = 0,25 + 2 · 5 = 10,25; c = 0,25 + 5 = 5,25 (mol yeterlidir, Nₐ sadeleşir).
1. 10,25 / 0,25 = 41 — doğru. 2. c = 21a — yanlış (NaOH’nin oksijeni unutulmuş). 3. 0,25 + 10,25 = 10,5 = 2 · 5,25 — doğru. 4. 2c = 10,5 ≠ 10,25 — yanlış. 5. 5 / 0,25 = 20 — doğru.
Cevap: 1, 3, 5.
Tepkimeden sonra çözeltinin kütlesi
Tepkimede kütle korunur, ama oluşan gaz çözeltiden kaçar, çökelek de çözeltiye dahil değildir. Çözeltiye atılan katı (metal, karbonat) tamamen tepkimeye girerse kütlesi çözeltiye eklenir.
Balonun bir terazinin üstünde durduğunu düşün. İçine attığın ve tamamen tepkimeye giren metal ya da karbonat çözeltide kalır — terazi onun kütlesi kadar fazla gösterir. Gaz kabarcıklar hâlinde havaya kaçar — terazi o kadar az gösterir. Süzülüp ayrılan çökelek de çözeltiye dahil değildir. Kısacası: çözelti = hepsi birlikte − gaz − çökelek.
Teraziyle düşün
Problem
100 g hidroklorik aside 10 g CaCO₃ atıldı ve tamamen tepkimeye girdi: CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑. Oluşan çözeltinin kütlesini bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
m(çözelti) = 100 + 10 − 4,4 = 105,6 g.
Burada
- m₁, m₂
- karıştırılan çözeltilerin ya da eklenen maddenin kütleleri, g
- m(gaz)
- açığa çıkan gazın kütlesi, g
- m(çökelek)
- çökeleğin kütlesi, g
Sonra ω(ürün) = m(ürün) / m(son çözelti) · 100.
Örneğin 196 g %5’lik H₂SO₄ çözeltisine 8,4 g MgCO₃ eklendi ve iki madde de tamamen harcandı: MgCO₃ + H₂SO₄ → MgSO₄ + H₂O + CO₂↑. 0,1 mol, yani 4,4 g CO₂ kaçar: m(çözelti) = 196 + 8,4 − 4,4 = 200 g, ω(MgSO₄) = 12 / 200 · 100 = %6. Çökeleğin kütlesi de aynı şekilde çıkarılır.
DİM tarzında: çinko ve sülfürik asit (yazılı soru)
Problem
13 g çinko, 245 g seyreltik sülfürik asitle tamamen tepkimeye girdi ve asit de tamamen harcandı. Başlangıç çözeltisindeki H₂SO₄’ün kütlece yüzdesini (1), açığa çıkan hidrojenin NK’deki hacmini (L) (2) ve oluşan çözeltideki ZnSO₄’ün kütlece yüzdesini (3) hesaplayın. Ar(Zn) = 65, Mr(H₂SO₄) = 98, Mr(ZnSO₄) = 161
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
(1) m(H₂SO₄) = 0,2 · 98 = 19,6 g; ω = 19,6 / 245 · 100 = %8.
(2) V(H₂) = 0,2 · 22,4 = 4,48 L; m(H₂) = 0,2 · 2 = 0,4 g.
(3) m(ZnSO₄) = 0,2 · 161 = 32,2 g; m(çözelti) = 245 + 13 − 0,4 = 257,6 g; ω = 32,2 / 257,6 · 100 = %12,5.
Hidrojen çıkarılmazsa %12,48, çinko eklenmezse %13,2 bulunur; ikisi de yanlıştır.
Asit aşırı: çözeltide iki madde
Problem
150 g %7,3’lük hidroklorik aside 10 g CaCO₃ eklendi. Oluşan çözeltideki maddelerin kütlece yüzdelerini hesaplayın. Mr(CaCO₃) = 100, Mr(HCl) = 36,5, Mr(CaCl₂) = 111
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑: 0,1 mol CaCO₃ 0,2 mol HCl harcar → HCl aşırıdır, 0,1 mol (3,65 g) artar.
n(CaCl₂) = n(CO₂) = 0,1 mol: m(CaCl₂) = 11,1 g, m(CO₂) = 4,4 g.
m(çözelti) = 150 + 10 − 4,4 = 155,6 g.
ω(CaCl₂) = 11,1 / 155,6 · 100 ≈ %7,13; ω(HCl) = 3,65 / 155,6 · 100 ≈ %2,35.
Tuzak: artan asit de çözeltide çözünmüş bir maddedir — unutulmamalıdır.
Unutma
- ω = m(çözünen) / m(çözelti) · 100; m(çözelti) = m(çözünen) + m(su) = ρ · V.
- C = n / V, 1 litre çözeltideki mol sayısıdır; kütlece yüzdeyle ilişkisi: C = 10 · ρ · ω / M (ρ g/mL, ω yüzde olarak).
- Seyreltme, buharlaştırma ve karıştırmada çözünenin kütlesi korunur: m₁ · ω₁ + m₂ · ω₂ = (m₁ + m₂) · ω₃; oranı çapraz yöntem verir.
- Hidratta çözünen yalnızca susuz tuzdur (CuSO₄·5H₂O’da CuSO₄ %64’tür); atomları sayarken suyun atomlarını da hesaba kat.
- Tepkimeden sonra m(çözelti) = m₁ + m₂ − m(gaz) − m(çökelek); tepkimeye giren katının kütlesi eklenir.