Antik fəlsəfə: Sokrat, Platon, Aristotel

E.ə. 399-cu ildə Afina məhkəməsi 70 yaşlı bir kişini «allahlara hörmətsizlik» və «gəncləri yoldan çıxarmaq» ittihamı ilə ölümə məhkum etdi. O, sürgünə getməyi təklif edərək və ya dostlarının köməyi ilə qaçaraq, yəqin ki, ölümdən qurtula bilərdi, lakin qaldı və zəhərli baldırğan içdi. Bu adam Sokrat idi və bir dənə də kitab yazmamışdı. Nə üçün biz hələ də onun haqqında danışırıq?

İlk filosoflar: hər şeyin başlanğıcı

Sokratdan əvvəlki filosoflar təbiətin başlanğıcını (yunanca arxe) axtarırdılar: hər şey nədən yaranıb və dəyişiklik necə mümkündür? Herodota görə, Fales Günəş tutulmasını qabaqcadan xəbər vermişdi; həmin tutulma e.ə. 585-ci ilə aid edilir. Bu mütəfəkkirlərin cavabları sadəlövh görünə bilər, amma sualları elmin başlanğıcı oldu.

Sokrat: sual vermə sənəti

Sokrat (təqr. e.ə. 469–399) heç nə yazmayıb; onu əsasən tələbəsi Platonun dialoqlarından və Ksenofontun əsərlərindən tanıyırıq. Rəvayətə görə, Delfi kahini ondan müdrik adam olmadığını demişdi. Sokrat belə qərara gəldi ki, onun müdrikliyi bilmədiyi şeyi bildiyini iddia etməməsindədir. O, həmsöhbətindən tərif istəyirdi («Cəsarət nədir?»), sonra suallarla bu tərifdəki ziddiyyətləri üzə çıxarırdı. Özünü mamaçaya bənzədirdi: həqiqəti hazır vermir, onun «doğulmasına» kömək edir.

Araşdırılmamış həyat yaşamağa dəyməz.

Platon: ideyalar dünyası

Platon (təqr. e.ə. 428/427–348/347) təqribən e.ə. 387-ci ildə Afinada Akademiyanı təsis etdi. Onun ideyalar (formalar) nəzəriyyəsinə görə, gördüyümüz əşyalar dəyişkən və qüsurlu surətlərdir, əsl reallıq isə əbədi və mükəmməl ideyalardır. Heç bir çəkilmiş dairə tam yumru deyil, amma biz mükəmməl dairənin nə olduğunu bilirik — deməli, onu ağılla dərk edirik. Platona görə, ruhun üç hissəsi var: ağıl, iradə (coşqu) və ehtiraslar; «Dövlət» əsərində ədalət hər hissənin öz işini görməsidir.

Mağara allegoriyasında («Dövlət», VII kitab) insanlar mağarada zəncirlənib, yalnız divara baxırlar: arxalarındakı ocağın qarşısından aparılan əşyaların kölgələrini görür və onları reallıq sayırlar. Azad edilən məhbus çevrilib ocağı, sonra çölə çıxıb günəş altında əsl əşyaları və nəhayət Günəşin özünü görür — bu, Xeyir ideyasının simvoludur. Geri qayıdıb başqalarını azad etmək istəyəndə onu ələ salırlar. Platona görə təhsil ruhun işığa tərəf çevrilməsidir.

Aristotel: bu dünyanın filosofu

Aristotel (e.ə. 384–322) Stagir şəhərində doğulub, təxminən 20 il Platonun Akademiyasında oxuyub, gənc İskəndərin (Makedoniyalı) müəllimi olub və e.ə. 335-ci ildə Afinada öz məktəbini — Likeyi açıb. O, məntiq, fizika, biologiya, etika, siyasət və poetika haqqında yazıb. Aristotel ideyaların ayrıca dünyasını qəbul etmirdi: forma əşyaların özündədir, bilik isə hisslərdən və müşahidədən başlayır. İslam dünyasında onu «Birinci müəllim» adlandırırdılar.

Aristotelə görə hər şeyin dörd səbəbi var: material (nədən düzəlib), formal (quruluşu, forması), hərəkətverici (onu kim və ya nə yaradıb) və məqsəd səbəbi (nə üçündür). Heykəl üçün: tunc, qəhrəmanın forması, heykəltəraş və qəhrəmanı şərəfləndirmək məqsədi. Etikada ən yüksək xeyir evdemoniyadır — yaxşı yaşanmış, çiçəklənən həyat. Fəzilət vərdişdir və iki ifrat arasında «qızıl orta»dır. Aristotel həm də insanın təbiətcə «siyasi varlıq» olduğunu yazırdı.

Aristoteldən sonra ellinistik məktəblər əsas diqqəti sakit və xoşbəxt həyata yönəltdi. Stoiklər (Kitionlu Zenon təqr. e.ə. 300-cü ildə məktəbi yaratdı; sonralar Epiktet və Mark Avreli) öyrədirdilər ki, bizdən asılı olanla olmayanı ayırmaq və fəzilətlə yaşamaq lazımdır. Epikür (e.ə. 341–270) xoşbəxtliyi ağrı və qorxunun olmamasında, sadə həzzlərdə və dostluqda görürdü. Skeptiklər (Pirron) qəti hökm verməkdən çəkinməyi məsləhət bilirdilər.

1. e.ə. 585
   Falesin qabaqcadan xəbər verdiyi deyilən Günəş tutulması
2. e.ə. 399
   Sokratın məhkəməsi və ölümü
3. təqr. e.ə. 387
   Platon Akademiyanı təsis edir
4. e.ə. 343
   Aristotel gənc İskəndərin müəllimi olur
5. e.ə. 335
   Aristotel Likeyi açır
6. e.ə. 322
   Aristotelin ölümü
7. təqr. e.ə. 300
   Zenon Afinada stoik məktəbini yaradır