Coğrafiya
Planetimiz, ölkələr, iqlim və təbiət
Yer planetinin quruluşunu, xəritə və koordinatlarla işləməyi, relyef, iqlim, sular və təbii zonaların necə yarandığını öyrənəcəksən. Sonra materiklər, ölkələr və əhali haqqında biliklərini Azərbaycanın təbiəti və iqtisadiyyatı ilə birləşdirəcəksən.
28 dərs6 modul≈ 9,4 saat5–11-ci sinifBaşlanğıcOrtaİrəliUniversitet
Kursun məzmunu
17 dərs
Yer planeti və xəritələr
BaşlanğıcYerin forması və hərəkətləri, xəritə, miqyas, coğrafi koordinatlar və saat qurşaqları.
- 1Yerin forması, ölçüləri və öz oxu ətrafında fırlanmasıYerin formasını və ölçülərini, kürə şəklində olmasının sübutlarını, Yerin öz oxu ətrafında qərbdən şərqə fırlanmasını və onun nəticələrini — gecə-gündüzü, vaxt fərqini, hərəkət edən cisimlərin meyl etməsini və müxtəlif enliklərdə fırlanma sürətini öyrən.5–6-cı sinif18 dəq
- 2Yerin Günəş ətrafında hərəkəti, günəş şüalarının düşmə bucağı, işıqlanma qurşaqlarıYerin orbitini, fəsillərin səbəbini, gündönümü və gecə-gündüz bərabərliyi günlərini öyrən; günorta düşmə bucağını h = 90° − |φ − δ| düsturu ilə hesablamağı, bucağa görə enliyi tapmağı, qütb günü və gecəsini, beş işıqlanma qurşağını izah etməyi bacar.6–8-ci sinif25 dəq
- 3Xəritə və miqyasQlobus, plan və xəritənin fərqini, xəritələrin növlərini, miqyasın üç formasını, şərti işarələri və təsvir üsullarını öyrən; məsafəni, miqyası və sahəni hesablamağı bacar.5–6-cı sinif20 dəq
- 4Yerin planı, azimut və horizontallarYerin planını oxumağı və çəkməyi, üfüqün tərəflərini təyin etməyi, azimut və tərs azimutu hesablamağı, horizontallara görə nöqtələrin hündürlüyünü və təpənin nisbi hündürlüyünü tapmağı, A–B relyef profilini qurmağı öyrən.6–7-ci sinif25 dəq
- 5Coğrafi en və uzunluqDərəcə torunu — paralelləri və meridianları öyrən, istənilən nöqtənin coğrafi koordinatlarını müəyyən etməyi bacar.5–6-cı sinif14 dəq
- 6Dərəcə toru və məsafələrin hesablanmasıMeridian və paralel üzrə dərəcələri kilometrə çevirməyi öyrən: meridianın 1°-si 111 km-dir, paralelin 1°-si isə enlikdən asılıdır. Qütbdən keçən ən qısa yolu, Azərbaycanın ölçülərini və xəritənin miqyasını dərəcə toru ilə tapmağı bacar.6–7-ci sinif25 dəq
- 7Yerli vaxt və saat qurşaqlarıYerin fırlanması ilə vaxtın əlaqəsini, saat qurşaqlarının 0-dan XXIII-ə qədər nömrələnməsini, yerli, qurşaq və rəsmi vaxtı, tarix dəyişmə xəttini öyrən və DİM tipli vaxt məsələlərini həll etməyi bacar.6-cı sinif22 dəq
23 dərs
Litosfer və atmosfer
OrtaYerin daxili quruluşu, litosfer plitələri, zəlzələ və vulkanlar, relyef, hava və iqlim qurşaqları.
- 8Yerin daxili quruluşu və litosfer tavalarıYer qabığının materik və okean tipləri, mantiya və nüvə ilə tanış ol; litosfer tavalarının adlarını, sərhəd tiplərini və yaratdıqları relyefi, zəlzələ və vulkanların səbəblərini öyrən.6–7-ci sinif20 dəq
- 9Relyef: dağlar və düzənliklərRelyefin nə olduğunu, onu hansı qüvvələrin yaratdığını, düzənliklərin və dağların hündürlüyə görə növlərini və okean dibinin relyefini öyrən.6-cı sinif13 dəq
- 10Atmosfer, hava və iqlimAtmosferin tərkibini və qatlarını, temperaturun və təzyiqin hündürlüklə dəyişməsini, hava ilə iqlimin fərqini və iqlim qurşaqlarını öyrən.6–7-ci sinif15 dəq
33 dərs
Hidrosfer, biosfer və dünya
OrtaDünya okeanı, çaylar və göllər, təbii zonalar, materiklər, ölkələr və dünya əhalisi.
- 11Hidrosfer: okeanlar, çaylar və göllərYerdəki suların paylanmasını, suyun dövranını, dörd okeanı, dənizləri, boğazları və adaları, duzluluq və exolot hesablamalarını, çayları və dünyanın ən böyük gölü olan Xəzər dənizini öyrən.6–7-ci sinif22 dəq
- 12Biosfer və təbii zonalarBiosferin nə olduğunu, təbii zonaların ekvatordan qütblərə və dağlarda aşağıdan yuxarıya necə dəyişdiyini öyrən.7-ci sinif14 dəq
- 13Materiklər, ölkələr və dünya əhalisiMaterikləri və dünya hissələrini müqayisə et, ən böyük ölkələrlə tanış ol və əhalinin sıxlığını hesablamağı öyrən.7–8-ci sinif14 dəq
45 dərs
Azərbaycanın coğrafiyası
İrəliAzərbaycanın relyefi, çayları, iqlimi, təbii ehtiyatları və iqtisadi rayonları.
- 14Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və təbiətinə ümumi baxışAzərbaycanın coğrafi mövqeyini və qonşularını, əsas dağ və ovalıqlarını, Kür və Araz çaylarını, iqliminin əsas cizgilərini və qorunan ərazilərini qısa icmalda öyrən.8-ci sinif16 dəq
- 15Azərbaycanın geoloji quruluşu, faydalı qazıntıları və mineral sularıAzərbaycanın beş tektonik zonası DİM adları ilə, süxurların yaşı, palçıq vulkanları, faydalı qazıntı yataqları rayonları ilə birlikdə və mineral bulaqlar — DİM tipli tapşırıqlarla.8–10-cu sinif25 dəq
- 16Azərbaycanın relyefiBöyük və Kiçik Qafqazın, Talışın, Naxçıvanın silsilə və zirvələri, Kür-Araz ovalığının düzləri, ekzogen relyef formaları, sürüşmə və sellər — DİM tipli xəritə və uyğunluq tapşırıqları ilə.8–10-cu sinif25 dəq
- 17Azərbaycanın iqlimiİqlimi yaradan amillər, günəş radiasiyası, temperatur və yağıntıların paylanması, hava kütlələri və yerli küləklər, DİM-in 4 iqlim tipi və 9 yarımtipi, beş şəhərin iqlim diaqramları.8–10-cu sinif25 dəq
- 18Təbii ehtiyatlar və Azərbaycanın iqtisadiyyatıTəbii ehtiyatların növlərini, iqtisadiyyatın sahələrini, Azərbaycanın neft-qaz və digər sərvətlərini, iqtisadi rayonlarını öyrən.9–10-cu sinif16 dəq
55 dərs
Dünya: əhali, təsərrüfat və ekologiya
İrəliƏhali və şəhərləşmə, dünya təsərrüfatı, dünya regionları, ekoloji problemlər, xəritə proyeksiyaları, GPS və CİS.
- 19Əhali və şəhərləşməDemoqrafik keçid modelini, yaş-cins piramidalarını, miqrasiyanı və urbanizasiyanı öyrən, təbii artımı və əhalinin ikiqat artma müddətini hesabla.8–9-cu sinif17 dəq
- 20Dünya təsərrüfatı: sahələr, enerji, nəqliyyatİqtisadiyyatın dörd sektorunu, enerji ehtiyatlarını, kənd təsərrüfatını, sənayenin yerləşmə amillərini, dünya nəqliyyatını və qloballaşmanı öyrən.9–10-cu sinif17 dəq
- 21Dünyanın regionlarıAvropa, Asiya, Afrika, Amerika və Okeaniyanın təbiətini, əhalisini və əsas ölkələrini müqayisə et, xəritədə tapmağı öyrən.8–9-cu sinif16 dəq
- 22Qlobal ekoloji problemlər və Xəzərİqlim dəyişmələrini, meşələrin qırılmasını, səhralaşmanı, su çatışmazlığını, çirklənməni və Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsini faktlar və hesablamalarla öyrən.10–11-ci sinif18 dəq
- 23Xəritə proyeksiyaları, GPS və CİSKürəni müstəviyə köçürəndə yaranan təhrifləri, peyk naviqasiyasının necə işlədiyini, məsafədən zondlamanı və coğrafi informasiya sistemlərinin qatlarını öyrən.10–11-ci sinif17 dəq
65 dərs
Universitet coğrafiyası
UniversitetGeomorfologiya, klimatologiya, hidrologiya və okeanologiya, iqtisadi coğrafiyanın nəzəriyyələri, geosiyasət və davamlı inkişaf — düsturlar və hesablamalarla.
- 24Geomorfologiya: relyefi yaradan proseslərEndogen və ekzogen prosesləri, aşınmanı, eroziyanı, çayın gücünü, izostaziyanı və relyefin təkamül modellərini düsturlar və hesablamalarla öyrən.24 dəq
- 25Klimatologiya: enerji balansı, sirkulyasiya, Köppen təsnifatıYerin radiasiya balansını, atmosferin ümumi sirkulyasiyasını, temperaturun hündürlüklə dəyişməsini, rütubəti və Köppen iqlim təsnifatını düsturlar, hesablamalar və Python kodu ilə öyrən.25 dəq
- 26Hidrologiya və okeanologiyaSuyun dövranının balansını, qalma müddətini, çay sərfinin ölçülməsini, Manninq düsturunu, okean cərəyanlarını və qabarmaları düsturlar və hesablamalarla öyrən.24 dəq
- 27İqtisadi və sosial coğrafiyanın nəzəriyyələriMərkəzi yerlər nəzəriyyəsini, fon Tünen və Veber yerləşmə nəzəriyyələrini, qravitasiya modelini, rütbə–ölçü qaydasını və demoqrafik düsturları hesablamalarla öyrən.25 dəq
- 28Geosiyasət və davamlı inkişafSərhədləri, dəniz hüququnu, ortaq resursları, BMT-nin Davamlı İnkişaf Məqsədlərini, İnsan İnkişafı İndeksini və Azərbaycanın nəqliyyat dəhlizlərindəki rolunu öyrən.24 dəq