Mətn, tarix və riyazi funksiyalar

Məlumat nadir hallarda bizə lazım olan formada saxlanılır. E-poçtdan domeni ayırmaq, «A. Məmmədova» kimi qısa ad düzəltmək, ödəniş üçün son tarixi hesablamaq, qiymətə ƏDV əlavə edib yuvarlaqlaşdırmaq — bunları proqram kodunda da etmək olar, amma çox vaxt birbaşa sorğuda etmək daha sadə və sürətlidir. Bu dərsdə üç qrup funksiyanı öyrənəcəyik. Diqqət: funksiyalar SQL-in dialektlərə görə ən çox fərqlənən hissəsidir, ona görə hər birinin MySQL və PostgreSQL qarşılığını da verəcəyik.

Mətn funksiyaları

• LENGTH(s) — simvolların sayı; UPPER(s), LOWER(s) — böyük və kiçik hərflər.
• SUBSTR(s, başlanğıc, uzunluq) — mətnin bir hissəsi; nömrələmə 1-dən başlayır, uzunluq yazılmasa, sona qədər götürülür.
• INSTR(s, alt) — alt mətnin ilk mövqeyi (yoxdursa, 0); REPLACE(s, köhnə, yeni) — əvəzləmə; TRIM(s) — kənar boşluqları silir.

SELECT UPPER(last_name) AS upper_name,
       LENGTH(last_name) AS len,
       SUBSTR(first_name, 1, 1) || '. ' || last_name AS short_name,
       SUBSTR(email, INSTR(email, '@') + 1) AS domain
FROM students
WHERE id IN (1, 3, 4)
ORDER BY id;

upper_name | len | short_name | domain
MəMMəDOVA | 9 | A. Məmmədova | example.com
HüSEYNOVA | 9 | L. Hüseynova | example.com
QULIYEV | 7 | E. Quliyev | NULL

Tarix funksiyaları

SQLite-da ayrıca tarix tipi yoxdur: tarixlər YYYY-MM-DD formatında mətn kimi saxlanılır. strftime(format, tarix) tarixin hissələrini çıxarır (%Y — il, %m — ay, %w — həftənin günü, 0 = bazar), date(tarix, dəyişdirici...) isə tarixi sürüşdürür: '+30 days', '-1 month', 'start of month'.

SELECT id, order_date,
       strftime('%Y', order_date) AS year,
       strftime('%m', order_date) AS month,
       strftime('%w', order_date) AS weekday,
       date(order_date, '+30 days') AS pay_until
FROM orders
WHERE id <= 4
ORDER BY id;

id | order_date | year | month | weekday | pay_until
1 | 2025-01-15 | 2025 | 01 | 3 | 2025-02-14
2 | 2025-01-15 | 2025 | 01 | 3 | 2025-02-14
3 | 2025-02-02 | 2025 | 02 | 0 | 2025-03-04
4 | 2025-02-10 | 2025 | 02 | 1 | 2025-03-12

İki tarix arasındakı günləri saymaq üçün onları julianday ilə ədədə — müəyyən başlanğıcdan keçən günlərin sayına çeviririk və çıxırıq. Aşağıda hər müştərinin qeydiyyatdan ilk sifarişinə qədər neçə gün gözlədiyini tapırıq.

SELECT c.name, c.joined_on,
       MIN(o.order_date) AS first_order,
       CAST(julianday(MIN(o.order_date)) - julianday(c.joined_on) AS INTEGER)
         AS days_to_first_order
FROM customers AS c
JOIN orders AS o ON o.customer_id = c.id
GROUP BY c.id, c.name, c.joined_on
ORDER BY days_to_first_order, c.name;

name | joined_on | first_order | days_to_first_order
Zəhra Hüseynli | 2025-02-14 | 2025-04-09 | 54
Mehmet Kaya | 2025-04-01 | 2025-06-12 | 72
John Carter | 2024-08-30 | 2025-03-18 | 200
Olga Ivanova | 2024-06-18 | 2025-03-05 | 260
Emre Yılmaz | 2024-05-05 | 2025-02-10 | 281
Lalə Əhmədova | 2024-03-22 | 2025-02-02 | 317
Anar Mustafayev | 2024-01-10 | 2025-01-15 | 371

Riyazi funksiyalar və yuvarlaqlaşdırma

İki tam ədədin bölməsi SQLite, PostgreSQL və SQL Server-də yenə tam ədəddir: 7 / 2 = 3, % isə qalığı verir. Bu, qablaşdırma kimi məsələlərdə faydalıdır: 500 dəftəri 24-lük qutulara yığsaq, 20 tam qutu olur və 20 dəftər artıq qalır. Qiymətə 18% ƏDV əlavə edəndə nəticəni ROUND(x, 2) ilə qəpiyə qədər yuvarlaqlaşdırırıq.

SELECT name, stock,
       stock / 24 AS full_boxes,
       stock % 24 AS left_over,
       ROUND(price * 1.18, 2) AS price_with_vat
FROM products
WHERE category IN ('Stationery', 'Accessories')
ORDER BY id;

name | stock | full_boxes | left_over | price_with_vat
Notebook | 500 | 20 | 20 | 3.78
Pen set | 300 | 12 | 12 | 9.32
Backpack | 60 | 2 | 12 | 64.9
Water bottle | 120 | 5 | 0 | 14.16

SELECT 7 / 2               AS int_div,
       7 / 2.0             AS real_div,
       ROUND(2.5)          AS half_up,
       ROUND(-2.5)         AS half_down,
       CAST(-12.9 AS INTEGER) AS truncated;

int_div | real_div | half_up | half_down | truncated
3 | 3.5 | 3 | -3 | -12

SQRT, POWER, FLOOR, CEIL, LN kimi riyazi funksiyalar PostgreSQL və MySQL-də həmişə var. SQLite-a onlar 3.35 versiyasında əlavə olunub, amma yalnız xüsusi seçimlə yığılmış proqramlarda mövcuddur, ona görə SQLite üçün yazılan portativ sorğularda ROUND, ABS, CAST və % ilə kifayətlənmək daha etibarlıdır.

Dialektlər arasında «lüğət»

SELECT email, first_name
FROM students
WHERE email IS NOT NULL
ORDER BY email;

login | first_name
aysel | Aysel
fidan | Fidan
gunay | Günay
kamran | Kamran
leyla | Leyla
murad | Murad
nigar | Nigar
orxan | Orxan
rashad | Rəşad
sabina | Səbinə

SELECT SUBSTR(order_date, 1, 7) AS month,
       COUNT(*) AS orders
       -- add month_end
FROM orders
GROUP BY month
ORDER BY month;

month | orders | month_end
2025-01 | 2 | 2025-01-31
2025-02 | 2 | 2025-02-28
2025-03 | 2 | 2025-03-31
2025-04 | 2 | 2025-04-30
2025-05 | 1 | 2025-05-31
2025-06 | 2 | 2025-06-30
2025-07 | 1 | 2025-07-31