GROUP BY və HAVING: qruplar üzrə yekunlar

Direktor soruşur: «Hər şəhərdən neçə şagirdimiz var?» Keçən dərsdən bilirik ki, COUNT(*) və WHERE city = 'Bakı' ilə bir şəhəri saymaq olar. Amma yeddi şəhər üçün yeddi sorğu yazmaq? Yox — GROUP BY bütün şəhərlər üçün cavabı bir sorğu ilə verir.

GROUP BY: sətirləri qruplara bölmək

GROUP BY sütun eyni qiymətli sətirləri bir qrupa yığır, aqreqat funksiya isə hər qrup üçün ayrıca hesablanır. Nəticədə hər qrup üçün bir sətir olur.

SELECT city, COUNT(*) AS students
FROM students
GROUP BY city
ORDER BY students DESC, city;

city | students
Bakı | 4
Gəncə | 2
Sumqayıt | 2
Lənkəran | 1
Naxçıvan | 1
Quba | 1
Şəki | 1

1. FROM students cədvəlin 12 sətrini götürür.
2. GROUP BY city şəhəri eyni olan sətirləri bir «səbətə» qoyur — 7 səbət alınır.
3. COUNT(*) hər səbətdəki sətirləri sayır.
4. Hər səbətdən bir sətir qalır: şəhər və say.

Bir qrup üçün bir neçə aqreqat da hesablamaq olar. Aşağıda hər kateqoriya üçün məhsulların sayı, orta qiyməti və anbardakı ümumi miqdarı var.

SELECT category,
       COUNT(*)             AS products,
       ROUND(AVG(price), 2) AS avg_price,
       SUM(stock)           AS total_stock
FROM products
GROUP BY category
ORDER BY category;

category | products | avg_price | total_stock
Accessories | 2 | 33.5 | 180
Electronics | 4 | 695.12 | 63
Games | 1 | 42 | 18
Home | 1 | 34.99 | 25
Stationery | 2 | 5.55 | 800

Bir neçə sütun və ifadə üzrə qruplaşdırma

GROUP BY-da bir neçə sütun yazanda qrupu qiymətlərin birləşməsi müəyyən edir. Məsələn, ölkə və şəhər cütü üzrə müştəriləri sayaq.

SELECT country, city, COUNT(*) AS customers
FROM customers
GROUP BY country, city
ORDER BY country, city;

country | city | customers
Azerbaijan | Bakı | 2
Azerbaijan | Gəncə | 1
Russia | Moscow | 1
Türkiye | Ankara | 1
Türkiye | İstanbul | 1
United Kingdom | London | 1

İfadəyə görə də qruplaşdırmaq olar. SUBSTR(order_date, 1, 7) tarixdən ilk 7 simvolu, yəni ili və ayı (2025-04) kəsir — beləcə sifarişləri aylar üzrə sayırıq. SQL Server-də bu funksiya SUBSTRING adlanır.

SELECT SUBSTR(order_date, 1, 7) AS month,
       COUNT(*) AS orders
FROM orders
GROUP BY SUBSTR(order_date, 1, 7)
ORDER BY month;

month | orders
2025-01 | 2
2025-02 | 2
2025-03 | 2
2025-04 | 2
2025-05 | 1
2025-06 | 2
2025-07 | 1

HAVING: qrupları süzmək

Yalnız ən azı iki şagirdi olan şəhərlər lazımdırsa nə etməli? WHERE COUNT(*) >= 2 yazmaq olmaz: WHERE qruplar yaranmamışdan əvvəl tək-tək sətirlərə baxır və hələ heç nə sayılmayıb. Qruplar üçün şərt HAVING-də yazılır — o, qruplaşdırmadan sonra işləyir.

SELECT city, COUNT(*) AS students
FROM students
GROUP BY city
HAVING COUNT(*) >= 2
ORDER BY city;

city | students
Bakı | 4
Gəncə | 2
Sumqayıt | 2

SELECT course_id, ROUND(AVG(score), 1) AS avg_score
FROM enrollments
GROUP BY course_id
HAVING AVG(score) >= 85
ORDER BY avg_score DESC;

course_id | avg_score
6 | 92.7
5 | 90.5
1 | 87.3

WHERE və HAVING bir sorğuda birlikdə işləyə bilər. Aşağıda əvvəlcə WHERE anbarda olmayan məhsulu (Monitor) atır, sonra qalanlar kateqoriyalara bölünür, HAVING isə yalnız birdən çox məhsulu olan kateqoriyaları saxlayır.

SELECT category, COUNT(*) AS in_stock
FROM products
WHERE stock > 0
GROUP BY category
HAVING COUNT(*) > 1
ORDER BY category;

category | in_stock
Accessories | 2
Electronics | 3
Stationery | 2

Sorğunun icra ardıcıllığı

Sorğunu biz bir qaydada yazırıq, VBİS isə onu məntiqi olaraq başqa qaydada icra edir. Bu ardıcıllığı bilmək bir çox səhvi izah edir: məsələn, WHERE-də aqreqat və ləqəb niyə işləmir, ORDER BY-da isə niyə işləyir.

1. FROM — cədvəldən sətirlər götürülür
2. WHERE — sətirlər süzülür
3. GROUP BY — sətirlər qruplara bölünür
4. HAVING — qruplar süzülür
5. SELECT — sütunlar və ləqəblər hesablanır
6. ORDER BY — nəticə sıralanır
7. LIMIT — lazım olan sayda sətir götürülür

SELECT customer_id, SUM(quantity) AS items
FROM orders
GROUP BY customer_id
HAVING SUM(quantity) >= 5
ORDER BY items DESC;

customer_id | items
2 | 21
1 | 13

SELECT subject
FROM courses
ORDER BY subject;

subject | courses | credits
Chemistry | 1 | 3
English | 1 | 2
History | 1 | 2
Informatics | 1 | 3
Math | 2 | 7
Physics | 1 | 4

SELECT student_id, ROUND(AVG(score), 1) AS avg_score
FROM enrollments
-- group and filter the groups

student_id | avg_score
11 | 95.5
3 | 92.5
10 | 91
1 | 90
5 | 89
6 | 88