Düsturlar və asan yollar

Astronomiya33 düstur14 asan yol

Bu kursdakı bütün düsturlar və yadda saxlamağın asan yolları bir səhifədə.

Günəş və planetlər

Başlanğıc

Astronomiya nədir? Qısa tarix

Dərsə keç

Günəş — bizə ən yaxın ulduz

Dərsə keç
t = s / ct = s / c

Burada

t
işığın yolda keçirdiyi vaxt, saniyə (s)
s
məsafə, km
c
işığın sürəti ≈ 300 000 km/s
E = m · c²

Burada

E
ayrılan enerji, coul (C)
m
enerjiyə çevrilən kütlə, kq
c
işığın sürəti, 3 · 10⁸ m/s

c² çox böyük ədəd olduğundan, kiçik kütlə belə nəhəng enerji verir.

Günəş sisteminin planetləri

Dərsə keç

Ay və kiçik göy cisimləri

Orta

Ay: fazalar, qabarma-çəkilmə və tutulmalar

Dərsə keç

Cırtdan planetlər, asteroidlər, kometlər və meteorlar

Dərsə keç

Ulduzlar, qalaktikalar və kosmosun tədqiqi

İrəli

Ulduzlar: parlaqlıq, rəng və həyat yolu

Dərsə keç
t = T − 273

Burada

t
temperatur, Selsi dərəcəsi (°C)
T
mütləq temperatur, kelvin (K)

Qalaktikalar və Kainat

Dərsə keç
1 i.i. = c · t

Burada

c
işığın sürəti ≈ 300 000 km/s
t
1 il saniyələrlə ≈ 31 557 600 s (365,25 gün)

i.i. — işıq ili

Kosmosun tədqiqi

Dərsə keç

Astrofizika (universitet səviyyəsi)

Universitet

Göy mexanikası: Kepler qanunları və kosmik sürətlər

Dərsə keç
r(θ) = a(1 − e²) / (1 + e · cos θ)r(θ) = a(1 − e²) / (1 + e · cos θ)

Burada

r
planetdən Günəşə (fokusa) qədər məsafə, m
a
böyük yarımox, m (və ya a.v.)
e
ekssentrisitet, 0 ≤ e < 1 (ölçüsüz)
θ
həqiqi anomaliya — perihelidən ölçülən bucaq
rₚ = a(1 − e)rₐ = a(1 + e)

Burada

rₚ
perihelidə (Günəşə ən yaxın nöqtədə) məsafə, θ = 0°
rₐ
afelidə (ən uzaq nöqtədə) məsafə, θ = 180°

Yer üçün a ≈ 149,6 mln km, e ≈ 0,0167: rₚ ≈ 147,1 mln km (yanvarın əvvəli), rₐ ≈ 152,1 mln km (iyulun əvvəli).

dA/dt = L / (2m) = const ⇒ vₚ · rₚ = vₐ · rₐdA/dt = L / (2m) = const ⇒ vₚ · rₚ = vₐ · rₐ

Burada

dA/dtdA/dt
sahə sürəti, m²/s
L
impuls momenti, kq·m²/s
vₚ, vₐ
perihelidə və afelidə sürət, m/s
T² = 4π² a³ / (G (M + m))T² = 4π² a³ / (G (M + m))

Burada

T
dövr (dövretmə müddəti), s
a
böyük yarımox, m
G
qravitasiya sabiti, 6,674 · 10⁻¹¹ N·m²/kq²
M, m
mərkəzi cismin və peykin kütlələri, kq (adətən m ≪ M)
F = G · m₁ · m₂ / r²F = G · m₁ · m₂ / r²

Burada

F
cazibə qüvvəsi, N
m₁, m₂
cisimlərin kütlələri, kq
r
cisimlərin mərkəzləri arasındakı məsafə, m
E = ½ m v² − G M m / rE = ½ m v² − G M m / r

Burada

E
tam mexaniki enerji, C; E < 0 — qapalı orbit, E ≥ 0 — cisim qaçır
v₁ = √(GM / r)v₂ = √(2GM / r) = √2 · v₁v₁ = √(GM / r)v₂ = √(2GM / r) = √2 · v₁

Burada

v₁
dairəvi orbital (birinci kosmik) sürət, m/s
v₂
ikinci kosmik (qaçma) sürəti, m/s
GM
Yer üçün 3,986 · 10¹⁴ m³/s²
v² = GM (2/r − 1/a)v² = GM (2/r − 1/a)

Burada

v
orbitin r nöqtəsindəki sürət, m/s
a
orbitin böyük yarımoxu, m (dairə üçün a = r)

Vis-viva tənliyi: a = r olduqda v₁, a → ∞ olduqda v₂ alınır.

Teleskoplar və spektroskopiya

Dərsə keç
P₁ / P₂ = (D₁ / D₂)²P₁ / P₂ = (D₁ / D₂)²

Burada

P
toplanan işıq selinin miqdarı (işıq toplama qabiliyyəti)
D
obyektivin (güzgünün) diametri, m

Toplanan işıq obyektivin sahəsi ilə, yəni D² ilə mütənasibdir.

θ ≈ 1,22 · λ / Dθ ≈ 1,22 · λ / D

Burada

θ
ayırdetmə həddi, radian (1 rad = 206 265″)
λ
dalğa uzunluğu, m
D
obyektivin diametri, m
M = F / fM = F / f

Burada

M
böyütmə (bucaq böyütməsi)
F
obyektivin fokus məsafəsi, mm
f
okulyarın fokus məsafəsi, mm

Məsələn, F = 1000 mm, f = 25 mm → M = 40×.

E = h · f = h · c / λE = h · f = h · c / λ

Burada

E
fotonun enerjisi, C (1 eV = 1,602 · 10⁻¹⁹ C)
h
Plank sabiti, 6,626 · 10⁻³⁴ C·s
f
tezlik, Hs
c
işığın sürəti, 3,00 · 10⁸ m/s
1/λ = R · (1/n₁² − 1/n₂²)1/λ = R · (1/n₁² − 1/n₂²)

Burada

R
Ridberq sabiti, ≈ 1,097 · 10⁷ m⁻¹
n₁, n₂
hidrogen atomunun aşağı və yuxarı səviyyələri (n₂ > n₁); n₁ = 2 — görünən Balmer seriyası
Δλ / λ₀ = vᵣ / c (vᵣ ≪ c)Δλ / λ₀ = vᵣ / c (vᵣ ≪ c)

Burada

Δλ
sürüşmə: λ(müşahidə) − λ₀, nm
λ₀
laboratoriyadakı (sükunətdəki) dalğa uzunluğu, nm
vᵣ
şüa sürəti, km/s; vᵣ > 0 — uzaqlaşır

Ulduzların fizikası: işıqlıq, ulduz ölçüləri və Hertsşprunq–Rassel diaqramı

Dərsə keç
λₘₐₓ = b / Tλₘₐₓ = b / T

Burada

λₘₐₓ
şüalanma maksimumunun dalğa uzunluğu, m
b
Vin sabiti, 2,898 · 10⁻³ m·K
T
səth temperaturu, K
L = 4π R² σ T⁴

Burada

L
işıqlıq — ulduzun bütün səthindən şüalanan güc, Vt (Günəş: L☉ = 3,828 · 10²⁶ Vt)
R
ulduzun radiusu, m (Günəş: R☉ = 6,957 · 10⁸ m)
σ
Stefan–Bolsman sabiti, 5,670 · 10⁻⁸ Vt/(m²·K⁴)
T
effektiv səth temperaturu, K (Günəş: 5772 K)

σT⁴ — səthin 1 m²-dən şüalanan güc; 4πR² — kürənin səthinin sahəsi.

F = L / (4π d²)F = L / (4π d²)

Burada

F
müşahidəçiyə çatan sel (şüalanma seli sıxlığı), Vt/m²
d
ulduza qədər məsafə, m

Tərs kvadratlar qanunu: məsafə 2 dəfə artanda sel 4 dəfə azalır.

m₁ − m₂ = −2,5 · lg(F₁ / F₂)m₁ − m₂ = −2,5 · lg(F₁ / F₂)

Burada

m
görünən ulduz ölçüsü (kiçik ədəd — parlaq ulduz)
F
müşahidə olunan sel, Vt/m²

Poqson düsturu: 5 ulduz ölçüsü fərqi = 100 dəfə, 1 ulduz ölçüsü = 100^(1/5) ≈ 2,512 dəfə.

d(pk) = 1 / p(″)1 pk ≈ 3,26 i.i. ≈ 3,086 · 10¹⁶ md(pk) = 1 / p(″)1 pk ≈ 3,26 i.i. ≈ 3,086 · 10¹⁶ m

Burada

p
illik paralaks, qövs saniyəsi (″)
d
məsafə, parsek
m − M = 5 · lg(d / 10 pk)m − M = 5 · lg(d / 10 pk)

Burada

m − M
məsafə modulu (ulduzlararası udulma nəzərə alınmır)
M
mütləq ulduz ölçüsü

Tərsinə: d = 10^((m − M + 5) / 5) pk.

L / L☉ ≈ (M / M☉)^3,5 ⇒ t ≈ 10¹⁰ il · (M / M☉)^(−2,5)L / L☉ ≈ (M / M☉)^3,5 ⇒ t ≈ 10¹⁰ il · (M / M☉)^(−2,5)

Burada

M
ulduzun kütləsi (M☉ = 1,989 · 10³⁰ kq)
t
baş ardıcıllıqdakı ömür (Günəş üçün ≈ 10 milyard il)

Təqribi qanunauyğunluqdur; əmsal kütlə intervalından asılı olaraq bir qədər dəyişir.

Kosmologiya: qırmızı sürüşmə, Habbl qanunu, qaranlıq maddə və qaranlıq enerji

Dərsə keç
z = (λ(müşahidə) − λ(şüalanma)) / λ(şüalanma)z = (λ(müşahidə) − λ(şüalanma)) / λ(şüalanma)

Burada

z
qırmızı sürüşmə (ölçüsüz)
λ
dalğa uzunluğu: Yerdə müşahidə olunan və mənbədə şüalanan, nm
1 + z = λ(müşahidə) / λ(şüalanma) = a(indi) / a(o zaman)z ≪ 1 üçün: v ≈ c · z1 + z = λ(müşahidə) / λ(şüalanma) = a(indi) / a(o zaman)z ≪ 1 üçün: v ≈ c · z

Burada

a
Kainatın miqyas faktoru (bu gün 1)
c
işığın sürəti ≈ 300 000 km/s
v = H₀ · d

Burada

v
qalaktikanın uzaqlaşma sürəti, km/s
H₀
Habbl sabiti ≈ 70 km/s/Mpk
d
məsafə, Mpk (1 Mpk ≈ 3,26 mln işıq ili ≈ 3,086 · 10¹⁹ km)

Müxtəlif üsullar H₀ üçün təxminən 67–73 km/s/Mpk verir; bu uyğunsuzluq «Habbl gərginliyi» adlanır və fəal tədqiq olunur.

t(H) = 1 / H₀t(H) = 1 / H₀

Burada

t(H)
Habbl vaxtı, s (sonra illərə çevrilir)
H² = (8πG / 3) · ρ − k·c² / a² + Λ·c² / 3H² = (8πG / 3) · ρ − k·c² / a² + Λ·c² / 3

Burada

H
Habbl parametri H = ȧ / a, s⁻¹
ρ
maddənin və şüalanmanın sıxlığı, kq/m³
k
fəzanın əyriliyi (+1, 0, −1)
Λ
kosmoloji sabit (qaranlıq enerjinin ən sadə modeli), m⁻²
ρ(kr) = 3H² / (8πG)ρ(kr) = 3H² / (8πG)

Burada

ρ(kr)
kritik sıxlıq, kq/m³ (Λ = 0, k = 0 halından)
T(z) = T₀ · (1 + z)

Burada

T₀
relikt şüalanmanın bugünkü temperaturu, 2,725 K
T(z)
qırmızı sürüşməsi z olan dövrdəki temperatur, K
M(r) = v² · r / GM(r) = v² · r / G

Burada

M(r)
r radiuslu kürənin daxilindəki kütlə, kq
v
r məsafəsində fırlanma sürəti, m/s