Düsturlar və asan yollar
Astronomiya33 düstur14 asan yol
Bu kursdakı bütün düsturlar və yadda saxlamağın asan yolları bir səhifədə.
Günəş və planetlər
BaşlanğıcAstronomiya nədir? Qısa tarix
Dərsə keçGünəş — bizə ən yaxın ulduz
Dərsə keçBurada
- t
- işığın yolda keçirdiyi vaxt, saniyə (s)
- s
- məsafə, km
- c
- işığın sürəti ≈ 300 000 km/s
Burada
- E
- ayrılan enerji, coul (C)
- m
- enerjiyə çevrilən kütlə, kq
- c
- işığın sürəti, 3 · 10⁸ m/s
c² çox böyük ədəd olduğundan, kiçik kütlə belə nəhəng enerji verir.
Günəş sisteminin planetləri
Dərsə keçAy və kiçik göy cisimləri
OrtaAy: fazalar, qabarma-çəkilmə və tutulmalar
Dərsə keçCırtdan planetlər, asteroidlər, kometlər və meteorlar
Dərsə keçUlduzlar, qalaktikalar və kosmosun tədqiqi
İrəliUlduzlar: parlaqlıq, rəng və həyat yolu
Dərsə keçBurada
- t
- temperatur, Selsi dərəcəsi (°C)
- T
- mütləq temperatur, kelvin (K)
Qalaktikalar və Kainat
Dərsə keçBurada
- c
- işığın sürəti ≈ 300 000 km/s
- t
- 1 il saniyələrlə ≈ 31 557 600 s (365,25 gün)
i.i. — işıq ili
Kosmosun tədqiqi
Dərsə keçAstrofizika (universitet səviyyəsi)
UniversitetGöy mexanikası: Kepler qanunları və kosmik sürətlər
Dərsə keçBurada
- r
- planetdən Günəşə (fokusa) qədər məsafə, m
- a
- böyük yarımox, m (və ya a.v.)
- e
- ekssentrisitet, 0 ≤ e < 1 (ölçüsüz)
- θ
- həqiqi anomaliya — perihelidən ölçülən bucaq
Burada
- rₚ
- perihelidə (Günəşə ən yaxın nöqtədə) məsafə, θ = 0°
- rₐ
- afelidə (ən uzaq nöqtədə) məsafə, θ = 180°
Yer üçün a ≈ 149,6 mln km, e ≈ 0,0167: rₚ ≈ 147,1 mln km (yanvarın əvvəli), rₐ ≈ 152,1 mln km (iyulun əvvəli).
Burada
- dA/dtdA/dt
- sahə sürəti, m²/s
- L
- impuls momenti, kq·m²/s
- vₚ, vₐ
- perihelidə və afelidə sürət, m/s
Burada
- T
- dövr (dövretmə müddəti), s
- a
- böyük yarımox, m
- G
- qravitasiya sabiti, 6,674 · 10⁻¹¹ N·m²/kq²
- M, m
- mərkəzi cismin və peykin kütlələri, kq (adətən m ≪ M)
Burada
- F
- cazibə qüvvəsi, N
- m₁, m₂
- cisimlərin kütlələri, kq
- r
- cisimlərin mərkəzləri arasındakı məsafə, m
Burada
- E
- tam mexaniki enerji, C; E < 0 — qapalı orbit, E ≥ 0 — cisim qaçır
Burada
- v₁
- dairəvi orbital (birinci kosmik) sürət, m/s
- v₂
- ikinci kosmik (qaçma) sürəti, m/s
- GM
- Yer üçün 3,986 · 10¹⁴ m³/s²
Burada
- v
- orbitin r nöqtəsindəki sürət, m/s
- a
- orbitin böyük yarımoxu, m (dairə üçün a = r)
Vis-viva tənliyi: a = r olduqda v₁, a → ∞ olduqda v₂ alınır.
Teleskoplar və spektroskopiya
Dərsə keçBurada
- P
- toplanan işıq selinin miqdarı (işıq toplama qabiliyyəti)
- D
- obyektivin (güzgünün) diametri, m
Toplanan işıq obyektivin sahəsi ilə, yəni D² ilə mütənasibdir.
Burada
- θ
- ayırdetmə həddi, radian (1 rad = 206 265″)
- λ
- dalğa uzunluğu, m
- D
- obyektivin diametri, m
Burada
- M
- böyütmə (bucaq böyütməsi)
- F
- obyektivin fokus məsafəsi, mm
- f
- okulyarın fokus məsafəsi, mm
Məsələn, F = 1000 mm, f = 25 mm → M = 40×.
Burada
- E
- fotonun enerjisi, C (1 eV = 1,602 · 10⁻¹⁹ C)
- h
- Plank sabiti, 6,626 · 10⁻³⁴ C·s
- f
- tezlik, Hs
- c
- işığın sürəti, 3,00 · 10⁸ m/s
Burada
- R
- Ridberq sabiti, ≈ 1,097 · 10⁷ m⁻¹
- n₁, n₂
- hidrogen atomunun aşağı və yuxarı səviyyələri (n₂ > n₁); n₁ = 2 — görünən Balmer seriyası
Burada
- Δλ
- sürüşmə: λ(müşahidə) − λ₀, nm
- λ₀
- laboratoriyadakı (sükunətdəki) dalğa uzunluğu, nm
- vᵣ
- şüa sürəti, km/s; vᵣ > 0 — uzaqlaşır
Ulduzların fizikası: işıqlıq, ulduz ölçüləri və Hertsşprunq–Rassel diaqramı
Dərsə keçBurada
- λₘₐₓ
- şüalanma maksimumunun dalğa uzunluğu, m
- b
- Vin sabiti, 2,898 · 10⁻³ m·K
- T
- səth temperaturu, K
Burada
- L
- işıqlıq — ulduzun bütün səthindən şüalanan güc, Vt (Günəş: L☉ = 3,828 · 10²⁶ Vt)
- R
- ulduzun radiusu, m (Günəş: R☉ = 6,957 · 10⁸ m)
- σ
- Stefan–Bolsman sabiti, 5,670 · 10⁻⁸ Vt/(m²·K⁴)
- T
- effektiv səth temperaturu, K (Günəş: 5772 K)
σT⁴ — səthin 1 m²-dən şüalanan güc; 4πR² — kürənin səthinin sahəsi.
Burada
- F
- müşahidəçiyə çatan sel (şüalanma seli sıxlığı), Vt/m²
- d
- ulduza qədər məsafə, m
Tərs kvadratlar qanunu: məsafə 2 dəfə artanda sel 4 dəfə azalır.
Burada
- m
- görünən ulduz ölçüsü (kiçik ədəd — parlaq ulduz)
- F
- müşahidə olunan sel, Vt/m²
Poqson düsturu: 5 ulduz ölçüsü fərqi = 100 dəfə, 1 ulduz ölçüsü = 100^(1/5) ≈ 2,512 dəfə.
Burada
- p
- illik paralaks, qövs saniyəsi (″)
- d
- məsafə, parsek
Burada
- m − M
- məsafə modulu (ulduzlararası udulma nəzərə alınmır)
- M
- mütləq ulduz ölçüsü
Tərsinə: d = 10^((m − M + 5) / 5) pk.
Burada
- M
- ulduzun kütləsi (M☉ = 1,989 · 10³⁰ kq)
- t
- baş ardıcıllıqdakı ömür (Günəş üçün ≈ 10 milyard il)
Təqribi qanunauyğunluqdur; əmsal kütlə intervalından asılı olaraq bir qədər dəyişir.
Kosmologiya: qırmızı sürüşmə, Habbl qanunu, qaranlıq maddə və qaranlıq enerji
Dərsə keçBurada
- z
- qırmızı sürüşmə (ölçüsüz)
- λ
- dalğa uzunluğu: Yerdə müşahidə olunan və mənbədə şüalanan, nm
Burada
- a
- Kainatın miqyas faktoru (bu gün 1)
- c
- işığın sürəti ≈ 300 000 km/s
Burada
- v
- qalaktikanın uzaqlaşma sürəti, km/s
- H₀
- Habbl sabiti ≈ 70 km/s/Mpk
- d
- məsafə, Mpk (1 Mpk ≈ 3,26 mln işıq ili ≈ 3,086 · 10¹⁹ km)
Müxtəlif üsullar H₀ üçün təxminən 67–73 km/s/Mpk verir; bu uyğunsuzluq «Habbl gərginliyi» adlanır və fəal tədqiq olunur.
Burada
- t(H)
- Habbl vaxtı, s (sonra illərə çevrilir)
Burada
- H
- Habbl parametri H = ȧ / a, s⁻¹
- ρ
- maddənin və şüalanmanın sıxlığı, kq/m³
- k
- fəzanın əyriliyi (+1, 0, −1)
- Λ
- kosmoloji sabit (qaranlıq enerjinin ən sadə modeli), m⁻²
Burada
- ρ(kr)
- kritik sıxlıq, kq/m³ (Λ = 0, k = 0 halından)
Burada
- T₀
- relikt şüalanmanın bugünkü temperaturu, 2,725 K
- T(z)
- qırmızı sürüşməsi z olan dövrdəki temperatur, K
Burada
- M(r)
- r radiuslu kürənin daxilindəki kütlə, kq
- v
- r məsafəsində fırlanma sürəti, m/s