Aptekdə 3%-li hidrogen-peroksid və 5%-li yod tinkturası satılır, damcı sistemində 0,9%-li NaCl məhlulu işlədilir — faiz məhlulda nə qədər maddə olduğunu göstərir. 2026-cı il DİM imtahanlarında su və NaOH-dan alınan məhlulun kütlə payı, 28%-li KOH məhlulunda atomların sayının nisbəti, IV qrupun situasiyasında isə dəmir lövhə ilə reaksiyaya girən turşuda H₂SO₄-ün kütlə payı soruşulmuşdu. Nəzəriyyə «Məhlullar və həllolma» dərsindədir, burada isə hesablayırıq.
Həll olan maddənin kütlə payı
Kütlə payı (ω)Tərif
Həll olan maddənin kütləsinin məhlulun kütləsinə nisbəti; kəsrlə (0,15) və ya faizlə (15%) yazılır. 15%-li məhlulun hər 100 q-ında 15 q maddə və 85 q su var.
Burada
- ω
- həll olan maddənin kütlə payı, %
- m(maddə)
- həll olan maddənin kütləsi, q
- m(məhlul)
- məhlulun kütləsi, q: m(maddə) + m(su)
Tərsinə: m(maddə) = m(məhlul) · ω (ω kəsrlə). Həcm verilibsə, əvvəlcə kütləni tap: m = ρ · V.
DİM üslubunda: kütlə payı
Məsələ
1) 255 q suda 45 q kalium-hidroksid həll edildi. Alınan məhlulda KOH-ın kütlə payını (%) hesablayın.
A) 15 B) 17,6 C) 45 D) 18 E) 85
2) 250 q 12%-li natrium-xlorid məhlulu hazırlamaq üçün neçə qram duz və su lazımdır?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) m(NaCl) = 250 · 0,12 = 30 q; m(su) = 250 − 30 = 220 q.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Molyar qatılıq
Molyar qatılıq 1 litr məhlulda neçə mol maddə olduğunu göstərir — laboratoriyada həcmi ölçmək çəkməkdən rahatdır. 1 mol/l qatılıqlı məhlul bir molyar (1 M) adlanır. Onu 1 mol duz və 1 l sudan hazırlamırlar: duzu həll edib həcmi ölçü kolbasında 1 l-ə çatdırırlar.
Molyar qatılıq «hər litrdə neçə mol?» sualının cavabıdır. Məhlulu eyni litrlik butulkalara payladığını təsəvvür et: 1 M (1 mol/l) məhlulda hər butulkada 1 mol, 0,5 M məhlulda isə 0,5 mol maddə olur. Diqqət: söhbət məhlulun litrindən gedir, suyun yox — duz ölçü kolbasında həll edilir və su həcm 1 l olana qədər əlavə olunur. Həcm ml ilə verilibsə, əvvəlcə litrə çevir: 250 ml = 0,25 l.
Hər litrdə neçə mol?
Məsələ
a) 4 l məhlulda 2 mol NaCl var. Molyar qatılıq nə qədərdir?
b) 300 ml 0,2 M KCl məhlulunda neçə mol KCl var?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) V = 300 ml = 0,3 l; ν = C · V = 0,2 · 0,3 = 0,06 mol.
Burada
- C
- molyar qatılıq, mol/l
- ν
- həll olan maddənin miqdarı, mol: ν = m / M
- V
- məhlulun həcmi, l (1 l = 1000 ml)
Tərsinə: ν = C · V və m = C · V · M. Həcm ml ilə verilibsə, 1000-ə bölüb litrə çevir.
Hesablama: molyar qatılıq
Məsələ
1) 11,7 q NaCl həll edilərək 400 ml məhlul hazırlandı. Məhlulun molyar qatılığını tapın.
2) 250 ml 0,4 mol/l KOH məhlulu hazırlamaq üçün neçə qram KOH lazımdır?
3) 2 mol/l sulfat turşusu məhlulunun neçə millilitrində 0,5 mol H₂SO₄ var?
Mr(NaCl) = 58,5, Mr(KOH) = 56
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) ν(KOH) = C · V = 0,4 · 0,25 = 0,1 mol; m = 0,1 · 56 = 5,6 q.
3) V = ν / C = 0,5 / 2 = 0,25 l = 250 ml.
Kütlə payından molyar qatılığa keçmək üçün sıxlıq lazımdır. 1 l (1000 ml) məhlulun kütləsi 1000 · ρ q-dır, onda 1000 · ρ · ω / 100 = 10 · ρ · ω q, yəni 10 · ρ · ω / M mol maddə var — bu elə C-dir.
C = 10 · ρ · ω / M düsturunu əzbərləmək şərt deyil: onu hər dəfə düz 1 litr məhlul götürüb dörd addımda almaq olar. Məsələn, 30%-li NaOH məhlulu üçün (ρ ≈ 1,33 q/ml):
1 litrin kütləsi
1 l = 1000 ml; m(məhlul) = 1000 · 1,33 = 1330 q.
İçindəki maddə
m(NaOH) = 1330 · 0,30 = 399 q.
Mola çevir
ν(NaOH) = 399 / 40 ≈ 9,98 mol.
Cavab
Bu miqdar 1 litrdədir, deməli, C ≈ 10 mol/l. Düstur da eyni cavabı verir: 10 · 1,33 · 30 / 40 ≈ 10.
Burada
- ρ
- məhlulun sıxlığı, q/ml
- ω
- kütlə payı faizlə (20%-li məhlul üçün 20)
- M
- həll olan maddənin molyar kütləsi, q/mol
Tərsinə: ω = C · M / (10 · ρ). Düstur yalnız ρ q/ml ilə, ω isə faizlə yazıldıqda doğrudur.
DİM üslubunda: kütlə payı ↔ molyar qatılıq (cədvəl)
Məsələ
Cədvəldə üç məhlulun göstəriciləri verilmişdir:
Məhlul | ω, % | ρ, q/ml | C, mol/l
NaOH | 20 | 1,22 | x
H₂SO₄ | y | 1,12 | 2
HCl | 36,5 | 1,18 | z
x, y və z-i hesablayın. Mr(NaOH) = 40, Mr(H₂SO₄) = 98, Mr(HCl) = 36,5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
y = C · M / (10 · ρ) = 2 · 98 / (10 · 1,12) = 196 / 11,2 = 17,5%.
z = 10 · 1,18 · 36,5 / 36,5 = 11,8 mol/l: qatı xlorid turşusu təxminən 12 molyardır.
Universitet kimyasında daha bir qatılıqdan — molyallıqdan (b) istifadə olunur: 1 kq həlledicidə neçə mol maddə var (mol/kq). O, temperaturdan asılı deyil: qızdırılanda məhlul genişlənir və C bir az azalır, kütlələr isə dəyişmir. Donma temperaturunun aşağı düşməsi kimi «kolliqativ» xassələr məhz molyallığa mütənasibdir: suda həll olmuş qeyri-elektrolit üçün ΔT ≈ 1,86 · b (°C), yəni 0,1 mol/kq şəkər məhlulu təxminən −0,186 °C-də donur.
Burada
- b
- molyallıq, mol/kq
- m(həlledici)
- həlledicinin kütləsi, kq
- ω
- kütlə payı faizlə
20%-li NaOH üçün: b = 1000 · 20 / (40 · 80) = 6,25 mol/kq, halbuki C = 6,1 mol/l — iki qatılıq yaxındır, amma eyni deyil.
Durulaşdırma, buxarlandırma və qarışdırma
Bu tapşırıqların əsas fikri: həll olan maddənin kütləsi itmir. Su əlavə edəndə və ya buxarlandıranda yalnız məhlulun kütləsi dəyişir, iki məhlulu qarışdıranda isə kütlələr toplanır. Hesablamada su ω = 0%, quru duz isə ω = 100% olan «məhlul» sayılır.
Burada
- m₁, m₂
- qarışdırılan məhlulların (və ya suyun, duzun) kütlələri, q
- ω₁, ω₂
- onların kütlə payları
- ω₃
- alınan məhlulun kütlə payı
Su əlavə etmək: ω₂ = 0. Duz əlavə etmək: ω₂ = 100%. Buxarlandırma: m(maddə) dəyişmir, m(məhlul) = m₁ − m(su).
Hesablama: durulaşdırma, buxarlandırma, qarışdırma
Məsələ
Alınan məhlulun kütlə payını tapın:
1) 300 q 20%-li məhlula 200 q su əlavə edildi.
2) 400 q 10%-li məhluldan 150 q su buxarlandırıldı.
3) 200 q 15%-li məhlulda daha 50 q həmin duz həll edildi.
4) 150 q 30%-li və 250 q 10%-li məhlullar qarışdırıldı.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) m(maddə) = 40 q; m(məhlul) = 400 − 150 = 250 q; ω = 16%.
3) m(maddə) = 30 + 50 = 80 q; m(məhlul) = 250 q; ω = 32%.
4) m(maddə) = 45 + 25 = 70 q; m(məhlul) = 400 q; ω = 17,5% (ədədi orta olan 20% yox: 10%-li məhlul çoxdur).
İnteraktiv
«Hər məhluldan nə qədər götürək?» sualına daha sürətli cavab çarpaz sxemdir (qarışdırma qaydası). Qatı məhlulun kütlə payı yuxarıda, durununku aşağıda, lazım olan isə ortada yazılır; diaqonal üzrə fərqlər öz sətrindəki məhluldan neçə hissə götürüləcəyini göstərir:
Su əlavə edəndə duz «itmir», sadəcə daha çox suya paylanır. 50 q 20%-li məhlulda 10 q duz var; üstünə 50 q su töksən, həmin 10 q duz artıq 100 q məhluldadır — 10%. Kütlə iki dəfə artdı — faiz iki dəfə azaldı. İki məhlulu qarışdıranda isə nəticə həmişə onların faizləri arasında olur. Nə qədər götürmək lazım olduğunu çarpaz sxem dörd addımda tapır:
Yaz
Yuxarıda qatı məhlulun faizi (40), aşağıda durununku (10), ortada isə lazım olan faiz (20).
Diaqonal üzrə çıx
Hər dəfə böyükdən kiçiyi: 20 − 10 = 10 və 40 − 20 = 20.
Hissələri oxu
Hər fərq öz sətrindəki məhluldan neçə hissə götürüləcəyini göstərir: 40%-lidən 10 hissə, 10%-lidən 20 hissə, yəni 1 : 2.
Yoxla
100 q 40%-li + 200 q 10%-li: duz 40 + 20 = 60 q, məhlul 300 q → 60 / 300 = 20%.
| Məhlul, % | Lazım olan, % | Hissələr |
|---|---|---|
| 40 | 20 − 10 = 10 | |
| 20 | ||
| 10 | 40 − 20 = 20 |
Burada
- m₁
- qatı məhlulun (ω₁) kütləsi
- m₂
- duru məhlulun (ω₂) və ya suyun kütləsi
- ω₃
- alınmalı olan kütlə payı: ω₁ > ω₃ > ω₂
Balans tənliyindən alınır: m₁ · (ω₁ − ω₃) = m₂ · (ω₃ − ω₂). Su üçün ω₂ = 0.
Balans tənliyi əslində orta çəkili qiymətdir: ω₃ = (m₁ · ω₁ + m₂ · ω₂) / (m₁ + m₂). Ona görə qarışığın faizi həmişə ω₁ ilə ω₂ arasında olur və çox götürülən məhlula yaxın olur. Onu m₁ · (ω₁ − ω₃) = m₂ · (ω₃ − ω₂) kimi yazsaq, fizikadakı ling qaydası alınır: ω₃ — dayaq nöqtəsi, m₁ və m₂ — yüklər, fərqlər isə ling qollarıdır. Çarpaz sxem məhz buna əsaslanır.
DİM üslubunda: çarpaz sxem
Məsələ
1) 40%-li və 10%-li NaOH məhlullarını qarışdıraraq 600 q 20%-li məhlul hazırlamaq lazımdır. Hər məhluldan neçə qram götürülməlidir (40%-li və 10%-li)?
A) 200 və 400 B) 400 və 200 C) 300 və 300 D) 150 və 450 E) 240 və 360
2) 36%-li xlorid turşusunun 250 q-ına neçə qram su əlavə etmək lazımdır ki, 9%-li məhlul alınsın?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Yoxlama: 200 · 0,4 + 400 · 0,1 = 120 q = 600 · 0,2. Doğru cavab: A.
2) Su 0%-li «məhluldur»: m(36%-li) : m(su) = (9 − 0) : (36 − 9) = 1 : 3 → m(su) = 3 · 250 = 750 q.
Kristalhidratdan məhlul. Məhluldakı atomlar
Mis kuporosu CuSO₄·5H₂O həll olanda onun kristallaşma suyu həlledicinin tərkibinə keçir, həll olan maddə isə yalnız susuz CuSO₄-dür (kristalhidratlar haqqında — «Məhlullar və həllolma» dərsində).
Mis kuporosu içində su «gizlədilmiş» duzdur: hər 250 q CuSO₄·5H₂O-da 160 q susuz CuSO₄ və 90 q su var. Kristal həll olanda bu su sadəcə qalan suya qoşulur, həll olan maddə isə yalnız CuSO₄ sayılır (kristalhidratlar haqqında — «Məhlullar və həllolma» dərsində).
Kristaldakı su
Məsələ
25 q CuSO₄·5H₂O 75 q suda həll edildi. Məhlulda CuSO₄-ün kütlə payı nə qədərdir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
m(məhlul) = 25 + 75 = 100 q.
ω(CuSO₄) = 16 / 100 · 100% = 16% — 25% yox!
Burada
- M(duz)
- susuz duzun molyar kütləsi (CuSO₄: 160 q/mol)
- M(kristalhidrat)
- kristalhidratın molyar kütləsi (CuSO₄·5H₂O: 160 + 5 · 18 = 250 q/mol)
ν(CuSO₄) = ν(CuSO₄·5H₂O); məhlulun kütləsi = m(kristalhidrat) + m(su).
DİM üslubunda: mis kuporosundan məhlul (kodlaşdırılan tapşırıq)
Məsələ
1) Kütlə payı 16% olan 400 q CuSO₄ məhlulu hazırlamaq üçün neçə qram mis kuporosu (CuSO₄·5H₂O) və neçə qram su götürülməlidir?
2) 50 q CuSO₄·5H₂O 270 q suda həll edildi. Məhlulda CuSO₄-ün kütlə payını (%) hesablayın.
Mr(CuSO₄) = 160, Mr(H₂O) = 18
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
1) m(CuSO₄) = 400 · 0,16 = 64 q = 0,4 mol → kristalhidrat da 0,4 mol: m = 0,4 · 250 = 100 q; m(su) = 400 − 100 = 300 q.
Çarpaz sxemlə: kristalhidrat 64%-li «məhluldur», (16 − 0) : (64 − 16) = 1 : 3 → 100 q və 300 q.
2) m(CuSO₄) = 50 · 160 / 250 = 32 q; m(məhlul) = 50 + 270 = 320 q; ω = 32 / 320 · 100% = 10% (50 / 320 yox!).
Kristallaşma — çarpaz sxem tərsinə
Məsələ
300 q 32%-li isti CuSO₄ məhlulu soyudulanda CuSO₄·5H₂O kristalları çökdü və qalan məhlulda CuSO₄-ün kütlə payı 16% oldu. Neçə qram kristal çökdü?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
m(kristal) : m(qalan məhlul) = (32 − 16) : (64 − 32) = 16 : 32 = 1 : 2.
300 q-ı 1 : 2 nisbətində bölürük: 100 q kristal və 200 q məhlul.
Yoxlama: əvvəl 300 · 0,32 = 96 q CuSO₄ var idi; kristalda 100 · 0,64 = 64 q, məhlulda 200 · 0,16 = 32 q, cəmi 96 q.
Bəzi tapşırıqlarda məhluldakı atomların sayını müqayisə edirlər (2026-cı ilin IV qrup imtahanında 28%-li KOH məhlulu). Əsas tələ: hidrogen və oksigen atomları həm həll olan maddədə, həm də suda var.
100 q məhlul götür
Onda ω q maddə və (100 − ω) q su var.
Miqdarları tap
ν(maddə) = ω / M, ν(H₂O) = (100 − ω) / 18.
Atomları say
Maddədən + sudan: H üçün 2 · ν(H₂O), O üçün ν(H₂O) əlavə et.
Nisbəti müqayisə et
Atomların sayının nisbəti mol nisbətinə bərabərdir (Nₐ ixtisar olunur).
DİM üslubunda: məhluldakı atomlar (kodlaşdırılan tapşırıq)
Məsələ
NaOH-ın suda 10%-li məhlulunda natrium, hidrogen və oksigen atomlarının sayı uyğun olaraq a, b və c-dir. Doğru ifadələri seçin. Mr(NaOH) = 40, Mr(H₂O) = 18
1. b = 41a
2. c = 20a
3. a + b = 2c
4. b = 2c
5. Məhlulda su molekullarının sayı NaOH formul vahidlərinin sayından 20 dəfə çoxdur
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
a = 0,25; b = 0,25 + 2 · 5 = 10,25; c = 0,25 + 5 = 5,25 (mol kifayətdir, Nₐ ixtisar olunur).
1. 10,25 / 0,25 = 41 — doğru. 2. c = 21a — səhv (NaOH-ın oksigeni unudulub). 3. 0,25 + 10,25 = 10,5 = 2 · 5,25 — doğru. 4. 2c = 10,5 ≠ 10,25 — səhv. 5. 5 / 0,25 = 20 — doğru.
Cavab: 1, 3, 5.
Reaksiyadan sonra məhlulun kütləsi
Reaksiyada kütlə saxlanır, amma ayrılan qaz məhluldan uçur, çöküntü isə məhlulun tərkibinə daxil deyil. Məhlula atılan bərk maddə (metal, karbonat) tam reaksiyaya girirsə, onun kütləsi məhlula əlavə olunur.
Kolbanı tərəzinin üstünə qoyduğunu təsəvvür et. Ora atdığın metal və ya karbonat tam reaksiyaya girib məhlulda qalır — tərəzi onun kütləsi qədər artır. Ayrılan qaz qabarcıqlarla havaya uçur — tərəzi o qədər azalır. Çöküntü süzülüb götürülürsə, o da məhlulun tərkibində deyil. Qısaca: məhlul = hər şey birlikdə − qaz − çöküntü.
Tərəzi ilə düşün
Məsələ
100 q xlorid turşusuna 10 q CaCO₃ atıldı və o, tam reaksiyaya girdi: CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑. Alınan məhlulun kütləsini tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
m(məhlul) = 100 + 10 − 4,4 = 105,6 q.
Burada
- m₁, m₂
- qarışdırılan məhlulların və ya əlavə olunan maddənin kütlələri, q
- m(qaz)
- ayrılan qazın kütləsi, q
- m(çöküntü)
- çöküntünün kütləsi, q
Sonra ω(məhsul) = m(məhsul) / m(son məhlul) · 100%.
Məsələn, 196 q 5%-li H₂SO₄ məhluluna 8,4 q MgCO₃ əlavə edildi və hər iki maddə tam sərf olundu: MgCO₃ + H₂SO₄ → MgSO₄ + H₂O + CO₂↑. 0,1 mol, yəni 4,4 q CO₂ uçur: m(məhlul) = 196 + 8,4 − 4,4 = 200 q, ω(MgSO₄) = 12 / 200 · 100% = 6%. Çöküntü alınanda onun kütləsi də eyni qayda ilə çıxılır.
DİM üslubunda: sink və sulfat turşusu (yazılı tapşırıq)
Məsələ
13 q sink 245 q duru sulfat turşusu ilə tam reaksiyaya girdi, turşu da tamamilə sərf olundu. İlkin məhlulda H₂SO₄-ün kütlə payını (%) (1), ayrılan hidrogenin həcmini (n.ş., l) (2) və alınan məhlulda ZnSO₄-ün kütlə payını (%) (3) hesablayın. Ar(Zn) = 65, Mr(H₂SO₄) = 98, Mr(ZnSO₄) = 161
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
(1) m(H₂SO₄) = 0,2 · 98 = 19,6 q; ω = 19,6 / 245 · 100% = 8%.
(2) V(H₂) = 0,2 · 22,4 = 4,48 l; m(H₂) = 0,2 · 2 = 0,4 q.
(3) m(ZnSO₄) = 0,2 · 161 = 32,2 q; m(məhlul) = 245 + 13 − 0,4 = 257,6 q; ω = 32,2 / 257,6 · 100% = 12,5%.
Hidrogeni çıxmasan 12,48%, sinki əlavə etməsən 13,2% alınar — ikisi də səhvdir.
Turşu artıqdır: məhlulda iki maddə
Məsələ
150 q 7,3%-li xlorid turşusuna 10 q CaCO₃ əlavə edildi. Alınan məhlulda maddələrin kütlə paylarını (%) hesablayın. Mr(CaCO₃) = 100, Mr(HCl) = 36,5, Mr(CaCl₂) = 111
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂O + CO₂↑: 0,1 mol CaCO₃ 0,2 mol HCl sərf edir → HCl artıqdır, 0,1 mol (3,65 q) qalır.
ν(CaCl₂) = ν(CO₂) = 0,1 mol: m(CaCl₂) = 11,1 q, m(CO₂) = 4,4 q.
m(məhlul) = 150 + 10 − 4,4 = 155,6 q.
ω(CaCl₂) = 11,1 / 155,6 · 100% ≈ 7,13%; ω(HCl) = 3,65 / 155,6 · 100% ≈ 2,35%.
Tələ: artıq qalan turşu da məhlulun tərkibindədir — onu unutmaq olmaz.
Yadda saxla
- ω = m(maddə) / m(məhlul) · 100%; m(məhlul) = m(maddə) + m(su) = ρ · V.
- C = ν / V — 1 litr məhluldakı mol sayı; kütlə payı ilə əlaqəsi: C = 10 · ρ · ω / M (ρ q/ml, ω faizlə).
- Durulaşdırma, buxarlandırma və qarışdırmada maddənin kütləsi saxlanır: m₁ · ω₁ + m₂ · ω₂ = (m₁ + m₂) · ω₃; nisbəti çarpaz sxem verir.
- Kristalhidratda yalnız susuz duz həll olan maddədir (CuSO₄·5H₂O-da CuSO₄ 64%); atomları sayarkən suyun atomlarını da hesabla.
- Reaksiyadan sonra m(məhlul) = m₁ + m₂ − m(qaz) − m(çöküntü); reaksiyaya girən bərk maddənin kütləsi əlavə olunur.