Generiklər və köməkçi tiplər — TypeScript

Bu dərsdə öyrənəcəksən

<T> tip parametri olan generik funksiya yazmaq
Generik interfeys və tiplər təsvir etmək
Tip parametrlərini extends və keyof ilə məhdudlaşdırmaq
Partial, Pick, Omit, Record və ReturnType köməkçi tiplərini tətbiq etmək

Massivin ilk elementini qaytaran funksiya lazımdır: şəhərlər üçün, qiymətlər üçün, istifadəçilər üçün. Hər tip üçün ayrıca firstString, firstNumber, firstUser yazmaq mənasızdır. any isə tip məlumatını məhv edir. Aşağıdakı kod səhvsiz kompilyasiya olunur, amma işə düşəndə TypeError: city.toFixed is not a function xətası ilə çökür — kompilyator city-nin sətir olduğunu artıq bilmir:

TypeScript

function firstAny(items: any[]): any {
  return items[0];
}

const city = firstAny(['Baku', 'Ganja']);
console.log(city.toFixed(2));

Generik funksiyalar

Tərif

Generik (ümumiləşdirilmiş tip)

Tipi parametr kimi qəbul edən funksiya, interfeys və ya sinif. Tip parametri bucaq mötərizəsində yazılır — adətən <T> — və çağırış zamanı konkret tiplə əvəz olunur, necə ki adi parametr konkret qiymətlə əvəz olunur.

TypeScript

function first<T>(items: T[]): T | undefined {
  return items[0];
}

const city = first(['Baku', 'Ganja']);
const score = first([90, 75]);
const empty = first<boolean>([]);

console.log(city?.toUpperCase(), score?.toFixed(1), empty);

Gözlənilən nəticə

BAKU 90.0 undefined

city-nin tipi string | undefined, score-un tipi number | undefined-dır. Massiv boş ola bildiyi üçün undefined də nəzərə alınıb.

T burada «hələ məlum olmayan tip» deməkdir. first(['Baku', 'Ganja']) çağırışında TypeScript arqumentə baxır və T-nin string olduğunu özü çıxarır. Tipi açıq da göstərmək olar: first<boolean>([]). Bu, boş massiv kimi TypeScript-in tipi özü tapa bilmədiyi hallarda lazım olur.

Generik interfeyslər

Tipin özü də parametr qəbul edə bilər. Server hər dəfə eyni quruluşda cavab verir — status və verilənlər — amma verilənlər hər sorğuda fərqlidir. Hər hal üçün ayrıca interfeys yazmaq əvəzinə bir generik interfeys yazırıq. Əslində sən artıq generiklərdən istifadə etmisən: Array<string> və Promise<number> də generik tiplərdir.

TypeScript

interface ApiResponse<T> {
  status: number;
  data: T;
}

type User = { id: number; name: string };

const userResponse: ApiResponse<User> = {
  status: 200,
  data: { id: 1, name: 'Leyla' },
};

const tagsResponse: ApiResponse<string[]> = {
  status: 200,
  data: ['typescript', 'generics'],
};

console.log(userResponse.data.name, tagsResponse.data.length);

Gözlənilən nəticə

Leyla 2

Məhdudiyyətlər: extends və keyof

Bəzən T «istənilən tip» ola bilməz. İki qiymətdən uzununu qaytaran funksiyaya length xassəsi lazımdır. T extends { length: number } yazılışı məhdudiyyətdir: T yalnız length xassəsi olan tip ola bilər — sətir, massiv və s. Ədədlərdə isə length yoxdur:

TypeScript

function longest<T extends { length: number }>(a: T, b: T): T {
  return a.length >= b.length ? a : b;
}

console.log(longest('Baku', 'Sumgait'));
console.log(longest([1, 2, 3], [4, 5]));
longest(10, 20);

Text

longest.ts:7:9 - error TS2345: Argument of type 'number' is not assignable to parameter of type '{ length: number; }'.

7 longest(10, 20);
          ~~

Səhvli sətri silsən, proqram Sumgait və [ 1, 2, 3 ] çap edəcək.

keyof T operatoru obyekt tipinin bütün açarlarının birləşməsini verir: { title: string; year: number } üçün bu, 'title' | 'year'-dir. T[K] isə həmin açardakı qiymətin tipidir. Onları birləşdirəndə yalnız mövcud xassəni qəbul edən və düzgün tipi qaytaran funksiya alınır:

TypeScript

function getProperty<T, K extends keyof T>(obj: T, key: K): T[K] {
  return obj[key];
}

const book = { title: 'Ali and Nino', year: 1937 };

const title = getProperty(book, 'title');
const year = getProperty(book, 'year');
console.log(title.toUpperCase(), year + 1);
getProperty(book, 'author');

Text

book.ts:10:19 - error TS2345: Argument of type '"author"' is not assignable to parameter of type '"title" | "year"'.

10 getProperty(book, 'author');
                     ~~~~~~~~

title string, year isə number tipini alır. Mövcud olmayan 'author' açarı rədd edilir.

Köməkçi tiplər

TypeScript-də generiklər üzərində qurulmuş hazır köməkçi tiplər var. Onlar mövcud tipdən yenisini düzəldir, beləliklə, eyni xassələri iki dəfə yazmalı olmursan. Ən çox işlənənləri bunlardır:

Tip	Nə edir
`Partial<T>`	bütün xassələri qeyri-məcburi edir
`Required<T>`	bütün xassələri məcburi edir
`Readonly<T>`	bütün xassələri yalnız oxunan edir
`Pick<T, K>`	yalnız seçilmiş `K` xassələrini saxlayır
`Omit<T, K>`	`K` xassələrindən başqa hamısını saxlayır
`Record<K, V>`	açarları `K`, qiymətləri `V` tipli obyekt
`ReturnType<F>`	`F` funksiyasının qaytardığı tip

TypeScript

interface Product {
  id: number;
  name: string;
  price: number;
  stock: number;
}

const laptop: Product = { id: 1, name: 'Laptop', price: 1500, stock: 4 };

function update(product: Product, changes: Partial<Product>): Product {
  return { ...product, ...changes };
}

type ProductCard = Pick<Product, 'name' | 'price'>;
type NewProduct = Omit<Product, 'id'>;

const card: ProductCard = { name: laptop.name, price: laptop.price };
const draft: NewProduct = { name: 'Mouse', price: 25, stock: 30 };

console.log(update(laptop, { price: 1350 }));
console.log(card, draft.name);

Gözlənilən nəticə

{ id: 1, name: 'Laptop', price: 1350, stock: 4 }
{ name: 'Laptop', price: 1500 } Mouse

Partial yeniləmə üçün (yalnız dəyişən xassələr), Omit<Product, 'id'> yeni məhsul üçün (id-ni verilənlər bazası verir), Pick isə kiçik kart üçün.

TypeScript

type City = 'Baku' | 'Ganja' | 'Shaki';

const deliveryDays: Record<City, number> = {
  Baku: 1,
  Ganja: 2,
  Shaki: 3,
};

function createUser(name: string, age: number) {
  return { name, age, createdAt: '2025-09-01' };
}

type User = ReturnType<typeof createUser>;

const user: User = createUser('Elvin', 16);
console.log(deliveryDays.Ganja, user.name, user.createdAt);

Gözlənilən nəticə

2 Elvin 2025-09-01

Record<City, number> hər şəhər üçün qiymət tələb edir: Shaki-ni unutsan, TS2741 xətası çıxacaq.

Əsas fikirlər

Generik tipi parametr kimi qəbul edir: function first<T>(items: T[]): T | undefined.
T adətən arqumentdən çıxarılır; lazım olanda açıq yazılır: first<boolean>([]).
T extends X tip parametrini məhdudlaşdırır; K extends keyof T yalnız mövcud açarlara icazə verir.
Partial, Pick, Omit, Record, ReturnType mövcud tiplərdən yenilərini düzəldir.
Tip parametri ən azı iki yeri əlaqələndirmirsə, generik lazım deyil.

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

1 / 10

function first<T>(items: T[]): T | undefined yazılışında <T> nədir?