İçeriğe geç
Educora
TR
AzərbaycancaEnglishРусскийTürkçe
ÖğrenmemEducora StudioAyarlar

Formüller ve kolay yollar

Dünya Tarihi · 34

Bu kurstaki tüm formüller ve onları hatırlamanın kolay yolları tek sayfada.

1. İlk Çağ dünyası2. Rönesans'tan devrimlere3. Derinlemesine imparatorluklar, inanç ve devrim4. 20. yüzyıl ve günümüz dünyası5. Derinlemesine 20. yüzyıl: dünya savaşları ve dekolonizasyon6. Tarihsel çözümleme: yöntem, devlet ve ekonomi7. Zaman, savaş ve dünya düzeni

1İlk Çağ dünyasıBaşlangıç

Tarih nedir, tarihçiler nasıl çalışır?

Derse git

İlk medeniyetler: Mezopotamya ve Mısır

Derse git

2Rönesans'tan devrimlereOrta

Rönesans, matbaa ve Coğrafi Keşifler

Derse git

Devrimler çağı: Amerika, Fransa ve sanayi

Derse git

3Derinlemesine imparatorluklar, inanç ve devrimOrta

Eski İran, Hindistan ve Çin

Derse git

Osmanlı İmparatorluğu: yükseliş, reformlar ve çöküş

Derse git

Reform hareketi ve din savaşları

Derse git

Napolyon dönemi ve Viyana Kongresi

Derse git

420. yüzyıl ve günümüz dünyasıİleri

Birinci ve İkinci Dünya Savaşları

Derse git

Soğuk Savaş ve günümüz dünyası

Derse git

5Derinlemesine 20. yüzyıl: dünya savaşları ve dekolonizasyonİleri

Birinci Dünya Savaşı: nedenler, cepheler ve barış

Derse git

İkinci Dünya Savaşı: savaşa giden yol, dönüm noktaları ve zafer

Derse git

Sömürgecilikten kurtuluş: sömürge imparatorluklarının sonu

Derse git

6Tarihsel çözümleme: yöntem, devlet ve ekonomiÜniversite

Tarih yöntemi ve tarih yazımı

Derse git
N = N₀ · (½)^(t / T½) ⇔ t = T½ · log₂(N₀ / N)N = N₀ · (½)^(t / T½) ⇔ t = T½ · log₂(N₀ / N)
burada:
  • Nörnekte kalan C-14 miktarı (ya da yüzdesi)
  • N₀ölüm anındaki başlangıç miktarı (%100)
  • tölümden bu yana geçen süre, yıl
  • T½C-14’ün yarı ömrü ≈ 5730 yıl

Nereden gelir: her T½ yılda miktar ½ ile çarpılır; t/T½ yarı ömür geçtiyse (½)^(t/T½) elde edilir. Logaritma alınca t için ifade bulunur.

Modern devlet, milliyetçilik ve imparatorluklar (19.–20. yüzyıllar)

Derse git

İktisat tarihi: sanayileşme, dünya ekonomisi ve küreselleşme

Derse git
Yₜ = Y₀ · (1 + g)ᵗ
burada:
  • Yₜt yıl sonraki değer (örneğin kişi başına GSYH)
  • Y₀başlangıç değeri
  • gyıllık büyüme hızı, ondalık olarak (%3 = 0,03)
  • tyıl sayısı

Nereden gelir: her yıl değer (1 + g) ile çarpılır; t yılda bu çarpma t kez tekrarlanır. Bankadaki bileşik faizle aynı mantıktır.

t₂ₓ ≈ 70 / g(%)t₂ₓ ≈ 70 / g(%)
burada:
  • t₂ₓdeğerin iki katına çıkması için gereken yıl
  • g(%)yüzde olarak yıllık büyüme (%3 için 3 yazılır)

“70 kuralı”. Türetme: (1 + g)ᵗ = 2 ⇒ t = ln 2 / ln(1 + g). Küçük g için ln(1 + g) ≈ g ve ln 2 ≈ 0,693 olduğundan t ≈ 0,693 / g ≈ 70 / g(%).

Reel = Nominal / (P / 100) Açıklık = (X + M) / GSYH · 100Reel = Nominal / (P / 100) Açıklık = (X + M) / GSYH · 100
burada:
  • Pfiyat endeksi (baz yılında 100)
  • Xihracat
  • Mithalat
  • GSYHgayrisafi yurt içi hasıla — bir ülkede bir yılda üretilen tüm mal ve hizmetlerin değeri

Reel değer enflasyonu ayıklar: paranın miktarını değil, o parayla ne alınabileceğini ölçer. Açıklık, bir ülkenin dünya ticaretine ne kadar bağlı olduğunu gösterir.

7Zaman, savaş ve dünya düzeniÜniversite

Takvimler, dönemlendirme, Annales Okulu ve küresel tarih

Derse git
Δ = ⌊Y / 100⌋ − ⌊Y / 400⌋ − 2Δ = ⌊Y / 100⌋ − ⌊Y / 400⌋ − 2
burada:
  • ΔGregoryen tarihin Jülyen tarihten kaç gün ileride olduğu
  • Yyıl (Y yılının 1 Mart’ından itibaren olan tarihler için)
  • ⌊ ⌋tam kısım (kesir atılır)

Nereden gelir: Jülyen takviminde her yüzyıl yılı artık yıldır, Gregoryen takviminde ise yalnızca 400’e bölünenler. Reformdan sonra “atlanan” her artık gün farkı bir gün artırır; −2 sabiti formülü 1582’deki ilk 10 günlük farka uydurur: 15 − 3 − 2 = 10. Bir yüzyıl yılının ocak-şubat ayları için Y − 1 kullan.

G ≈ H − H / 33 + 622 ⇔ H ≈ (G − 622) · 33 / 32G ≈ H − H / 33 + 622 ⇔ H ≈ (G − 622) · 33 / 32
burada:
  • GMiladi (Gregoryen) yıl
  • HHicri kamerî yıl
  • 622hicret yılı, Hicri takvimin başlangıcı
  • 33 / 3233 / 3233 kamerî yıl ≈ 32 güneş yılı (354,37 / 365,24 ≈ 0,97)

Nereden gelir: H kamerî yıl, H · 0,97 güneş yılına eşittir ve 0,97 ≈ 1 − 1/33. Sonuç ±1 yıl doğrulukla geçerlidir, çünkü bir Hicri yıl iki Gregoryen yıla yayılır.

Büyük savaşlar neden çıkar? Nedenlerin çözümlenmesi

Derse git
CINC = (TPOP + UPOP + IRST + PEC + MILEX + MILPER) / 6CINC = (TPOP + UPOP + IRST + PEC + MILEX + MILPER) / 6
burada:
  • TPOPülkenin dünya nüfusundaki payı (0–1)
  • UPOPdünya kent nüfusundaki payı
  • IRSTdünya demir ve çelik üretimindeki payı
  • PECdünya birincil enerji tüketimindeki payı
  • MILEXdünya askerî harcamalarındaki payı
  • MILPERdünyadaki asker sayısındaki payı

Nereden gelir: altı payın aritmetik ortalaması demografik, sanayi ve askerî boyutlara eşit ağırlık verir. Bütün devletlerin CINC değerlerinin toplamı 1’dir.

R = CINC(meydan okuyan) / CINC(egemen)R = CINC(meydan okuyan) / CINC(egemen)
burada:
  • Rgüç oranı; güç geçişi çalışmalarında R ≈ 0,8 ve üstü çoğu zaman “eşitliğe yaklaşma” sayılır
  • meydan okuyanyükselen, meydan okuyan devlet
  • egemenegemen devlet

Viyana Kongresi’nden BM’ye ve AB’ye: uluslararası örgütlerin tarihi

Derse git
Kabul ⇔ (Evet ≥ 9) ∧ (daimî üyelerden “hayır” = 0)
burada:
  • EvetGüvenlik Konseyi’nin 15 üyesinden lehte oy verenlerin sayısı
  • daimî üyelerden “hayır”beş daimî üyenin “hayır” oyları (veto); çekimser kalmak veto sayılmaz

Güvenlik Konseyi’nin esasa ilişkin (usul dışı) konulardaki kararı. Usul konularında 9 oy yeterlidir ve veto uygulanmaz. Daimî üyenin çekimser kalmasının veto sayılmaması 1940’lardan beri süren bir uygulamadır ve Uluslararası Adalet Divanı bunu 1971’de doğrulamıştır.

Kabul (önemli konu) ⇔ Evet ≥ ⅔ · (Evet + Hayır)
burada:
  • Evet + Hayır“hazır bulunan ve oy veren üyeler”; çekimserler sayılmaz

Genel Kurul’un önemli konulardaki (barış ve güvenlik, yeni üyelerin kabulü, bütçe) kararı; diğer konularda basit çoğunluk yeterlidir. Genel Kurul kararları kural olarak tavsiye niteliğindedir.

Kabul ⇔ (Devletler ≥ %55) ∧ (Nüfus ≥ %65)
burada:
  • Devletlerlehte oy veren üye devletlerin payı; 27 üyede 0,55 · 27 = 14,85 → en az 15
  • Nüfusbu devletlerin AB nüfusundaki payı

AB Konseyi’nde nitelikli çoğunluk (“çifte çoğunluk”, Lizbon Antlaşması). Engelleyici azınlık en az 4 devletten oluşmalı ve nüfusun %35’inden fazlasını temsil etmelidir; 4’ten az devlet karşı oy verirse nitelikli çoğunluk sağlanmış sayılır.