15. yüzyılın ortalarına kadar Avrupa’da her kitap elle çoğaltılıyordu: tek bir kitabın hazırlanması aylar sürüyor ve çok pahalıya mal oluyordu. Dünya haritalarında ise Amerika ve Büyük Okyanus hiç yoktu. Yaklaşık yüz yıl içinde her şey değişti: kitaplar binlerce nüsha basılmaya başladı, gemiler ise dünyanın çevresini dolaştı.
Rönesans: insana yeni bir bakış
14. yüzyılda İtalya’nın zengin şehirlerinde, Floransa ve Venedik’te yeni bir kültür hareketi başladı. Buna Rönesans (Fransızca “yeniden doğuş”) denir, çünkü bilginler ve sanatçılar Antik Yunan ve Roma kültürünü yeniden canlandırmaya çalışıyordu. Onların dünya görüşüne hümanizm denir: insan, onun aklı, yaratıcılığı ve bu dünyadaki hayatı ilgi odağına yerleştirildi.
HümanizmTanım
İnsanı, onun onurunu, aklını ve yeteneklerini en yüksek değer sayan Rönesans dönemi dünya görüşü.
Dönemin en ünlü isimlerinden biri ressam, mühendis ve bilim insanı Leonardo da Vinci (1452–1519) idi; Mona Lisa tablosu bugün Louvre’dadır. Michelangelo, Vatikan’daki Sistina Şapeli’nin tavanını resimlerle süsledi. Ressamlar resimlerine derinlik katmak için perspektif kullanmayı öğrendi. 1543’te Nikolaus Kopernik, Dünya’nın Güneş’in çevresinde döndüğünü savunan kitabını yayımladı.
Gutenberg ve matbaa
Yaklaşık 1450’de Almanya’nın Mainz kentinde Johannes Gutenberg, metalden dökülmüş hareketli harflerle baskı yöntemini geliştirdi. Harfler satırlar hâlinde dizilir, mürekkeplenir ve bir pres yardımıyla kâğıda bastırılırdı; ardından aynı harflerle yeni bir sayfa dizilebilirdi. Yaklaşık 1455’te atölyesinde ünlü Gutenberg İncili basıldı.
- Kitaplar ucuzladı ve daha çok insan okumayı öğrendi.
- Bilimsel buluşlar ve yeni fikirler hızla bütün Avrupa’ya yayıldı.
- Kitaplar giderek Latince yerine halkın konuştuğu dillerde basıldı.
- 1517’de Martin Luther’in kiliseyi eleştiren tezleri matbaa sayesinde hızla yayıldı ve Reform hareketi başladı; Protestan kiliseleri doğdu.
Coğrafi Keşifler
Avrupa’da karabiber, tarçın, karanfil gibi baharatlar çok pahalıydı. Hindistan’dan ve Güneydoğu Asya’dan pek çok aracı eliyle geliyordu. Avrupalılar Hindistan’a doğrudan bir deniz yolu bulmak istiyordu. Bunu yeni teknoloji mümkün kıldı: okyanusa dayanıklı karavela gemileri, pusula, usturlap ve daha doğru haritalar. Öncülüğü Portekiz ve İspanya yaptı.
1488’de Portekizli Bartolomeu Dias, Afrika’nın güney ucuna, Ümit Burnu’na ulaştı. 1492’de İspanya kral ve kraliçesinin hizmetindeki Cenovalı Kristof Kolomb, Hindistan’a ulaşmak umuduyla batıya yelken açtı. 12 Ekim 1492’de Karayipler’deki adalara ulaştı, ama ömrünün sonuna kadar Asya’ya vardığını düşündü. 1498’de Vasco da Gama Afrika’yı dolaşarak Hindistan’a ulaştı. Yeni kıtaya ise orasının Yeni Dünya olduğunu yazan denizci Amerigo Vespucci’nin adı verildi.
Etkileşimli
1519’da İspanya hizmetindeki Portekizli Ferdinand Macellan beş gemiyle batıya yola çıktı. Güney Amerika’nın güneyindeki boğazdan geçerek uçsuz bucaksız bir okyanusa açıldı ve ona “Pasifik” (sakin) adını verdi. Macellan 1521’de Filipinler’de bir çatışmada öldü, ancak seferin geriye kalan tek gemisi Victoria, Juan Sebastián Elcano komutasında 1522’de İspanya’ya döndü. Bu, dünyanın çevresini dolaşan ilk yolculuktu ve Dünya’nın yuvarlak olduğunu uygulamada kanıtladı.
Etkileşimli
- y. 1450
Gutenberg’in matbaası
- 1453
İstanbul’un fethi
- 1488
Dias Ümit Burnu’na ulaşır
- 1492
Kolomb Amerika’ya ulaşır
- 1498
Vasco da Gama Hindistan’a ulaşır
- 1517
Luther’in tezleri — Reform’un başlangıcı
- 1519–1522
Macellan–Elcano seferi: dünyanın çevresinde ilk yolculuk
- 1543
Kopernik’in kitabı yayımlanır
Keşiflerin sonuçları
| Alan | Sonuç |
|---|---|
| Coğrafya ve bilim | yeni kıtalar ve okyanuslar haritaya girdi, Dünya’nın yuvarlaklığı doğrulandı |
| Ticaret | ana ticaret yolları Akdeniz’den Atlas Okyanusu’na kaydı |
| “Kolomb Değiş Tokuşu” | Amerika’dan patates, mısır, domates geldi; Avrupa’dan oraya buğday, at ve sığır gitti |
| Amerika halkları | Aztek ve İnka devletleri fethedildi; milyonlarca yerli, getirilen hastalıklar, şiddet ve zorla çalıştırma yüzünden öldü |
| Sömürgeler ve kölelik | Avrupa devletleri sömürge imparatorlukları kurdu; milyonlarca Afrikalı zorla Amerika’ya götürülüp köleleştirildi |
Unutma
- Rönesans 14. yüzyılda İtalya’da başladı; hümanizm insanı merkeze koydu.
- Gutenberg’in yaklaşık 1450’deki baskı yöntemi kitapları ucuz ve erişilebilir kıldı.
- Kolomb 1492’de Amerika’ya, Vasco da Gama 1498’de Hindistan’a ulaştı.
- Macellan–Elcano seferi (1519–1522) dünyanın çevresinde ilk yolculuğu yaptı.
- Keşifler ticareti ve bilimi değiştirdi, ancak Amerika halkları ve Afrikalılar için bir trajediye dönüştü.