Büyük savaşlar neden çıkar? Nedenlerin çözümlenmesi

Neden, bahane ve karar ayrımı, karşı-olgusal test, Waltz’un üç çözümleme düzeyi, güvenlik ikilemi, güç geçişi ve pazarlık başarısızlığı kuramları, CINC güç endeksiyle hesaplamalar ve dünya savaşlarının kökenine dair tarih yazımı tartışmaları.

  • Üniversite
  • 30 dk
  • 10 soru
  • Ders 49 / 50

Bu derste öğreneceklerin

  • Derin nedenleri, katkıda bulunan etkenleri ve bahaneyi ayırmak ve onları karşı-olgusal testle sınamak
  • Waltz’un üç çözümleme düzeyini belirli bir savaşa uygulamak
  • Başlıca kuramları kullanmak ve CINC endeksiyle güç oranlarını hesaplamak
  • Tarihçilerin dünya savaşlarının kökeni üzerine tartışmalarını değerlendirmek

MÖ 5. yüzyılda Atinalı tarihçi Thukydides, Atina ile Sparta arasındaki Peloponnesos Savaşı’nı anlatırken tartışmalı topraklar ve bozulan antlaşmalar üzerine şikâyetleri sıraladı; ardından bunların “en gerçek nedeni” gizlediğini yazdı. İki bin yılı aşkın zaman sonra tarihçiler hâlâ aynı soruyu soruyor: Bir savaşı ne başlatır: belirli bir olay mı, liderlerin kararları mı, yoksa devletler arasındaki güç dengesi mi?

Atina’nın gücünün artması ve bunun Lakedaimon’da uyandırdığı korku savaşı kaçınılmaz kıldı.

Thukydides, Peloponnesos Savaşı Tarihi (1.23)

Neden, bahane ve karar

TürAnlamıBirinci Dünya Savaşı örneği
Derin (yapısal) nedenlersavaşı mümkün kılan uzun vadeli koşullarbüyük güç rekabeti, ittifak blokları, silahlanma yarışı
Katkıda bulunan etkenlergerginliği artıran orta vadeli krizlerFas bunalımları, Bosna’nın ilhakı, Balkan Savaşları
Bahane (tetikleyici)savaşı başlatan somut olay28 Haziran 1914 — Saraybosna suikastı
Kararlarkriz anında liderlerin seçimleriAvusturya’nın ültimatomu, Rusya’nın seferberliği, Almanya’nın Belçika’yı işgali

Karşı-olgusal akıl yürütmeTanım

Bir nedeni sınamak için “ya olmasaydı?” diye sormak: bir etken çıkarıldığında sonuç büyük olasılıkla gerçekleşmeyecek idiyse bu zorunlu bir nedendir; başka bir tetikleyici de muhtemelen aynı sonuca götürecek idiyse olay yalnızca bir bahanedir.

Örnek 1. Saraybosna olmasaydı?

Problem

Saraybosna suikastı olmasaydı 1914’te Avrupa çapında bir savaş çıkar mıydı? Karşı-olgusal testi adım adım uygula.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Aday nedenler: ittifak blokları, hızlı seferberlik gerektiren savaş planları (Schlieffen Planı), Balkanlardaki gerginlik, silahlanma yarışı.
2) Bahaneyi “çıkarıyoruz”: bu yapılar yerinde kalır.
3) Lehte kanıt: 1905, 1908, 1911 ve 1912–1913’te krizler olmuştu ve birkaçı savaşa çok yaklaşmıştı.
4) Aleyhte kanıt: 1914’ten önce hiçbir kriz genel bir savaşa dönüşmemişti; demek ki Temmuz 1914’teki somut kararlar önemliydi.
5) Sonuç: Saraybosna bir bahanedir; yapısal koşullar büyük bir savaşı olası kılmıştı, ama kaçınılmaz değil. Tarihçiler bu olasılığın derecesini tartışır.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Üç çözümleme düzeyi

Kenneth Waltz İnsan, Devlet ve Savaş (1959) kitabında savaş açıklamalarını üç “imge”de topladı: birey (insan doğası, liderlerin kişiliği ve yanlış algıları), devlet (rejimi, ideolojisi, ekonomisi ve iç siyaseti) ve uluslararası sistem. Sistem düzeyindeki anahtar kavram anarşidir: devletlerin üstünde bir dünya hükümeti yoktur; bu yüzden her devlet güvenliği için sonuçta yalnızca kendine dayanmak zorundadır.

DüzeyTemel soruİkinci Dünya Savaşı örneği
BireyKim karar verdi ve dünyayı nasıl görüyordu?Hitler’in “yaşam alanı” ve ırk nefreti ideolojisi
DevletHangi rejim ve toplum savaşı cazip kıldı?Nazi diktatörlüğü, militarizasyon, Versay’a karşı rövanşizm
SistemGüç dağılımı ve kurumlar seçimleri nasıl etkiledi?Milletler Cemiyeti’nin zayıflığı, Büyük Buhran, yatıştırma politikası, 1939 Sovyet-Alman paktı

Kuramlar: barış neden bozulur?

  • Güvenlik ikilemi (John Herz, 1950; Robert Jervis, 1978): bir devletin kendi güvenliği için aldığı önlemler (silahlanma, ittifaklar) başkalarını daha güvensiz hissettirir, onlar da karşılık verir; saldırgan niyet olmasa bile bir sarmal doğabilir. Örnek: İngiliz-Alman deniz rekabeti.
  • Güç geçişi (A. F. K. Organski, 1958): mevcut düzenden hoşnut olmayan yükselen bir devlet, egemen devletin gücüne yaklaştığında savaş olasılığı en yüksektir. Graham Allison (2017) buna “Thukydides tuzağı” dedi; terim tartışmalıdır.
  • Pazarlık başarısızlığı (James Fearon, 1995): savaş pahalı olduğu için akılcı devletler anlaşmayı yeğlemelidir. Savaş şu durumlarda çıkar: 1) tarafların gizli bilgisi ve blöf yapma nedeni vardır, 2) güç değiştiği için anlaşmaya güvenilir biçimde bağlanamazlar, 3) tartışma konusu bölünemez sayılır.
  • Demokratik barış: Kant Ebedî Barış (1795) eserinde cumhuriyetlerin savaşa isteksiz olacağını yazdı; 1970–1980’lerden bu yana yapılan araştırmalar, yerleşik demokrasilerin birbiriyle neredeyse hiç savaşmadığını gösteriyor; ancak demokrasi olmayan devletlerle savaştılar ve bunun nedenleri tartışmalıdır.
  • Ekonomik karşılıklı bağımlılık: Norman Angell Büyük Yanılsama (1910) kitabında ticaret yapan uluslar arasındaki savaşın kârlı olmadığını savundu; 1914, yüksek ticaretin barışı garanti etmediğini gösterdi.

Gücü ölçmek: CINC endeksi

Savaşları nicel yöntemlerle inceleyen tarihçiler veri setleri kullanır. J. David Singer’ın 1963’te kurduğu Savaşın Bağıntıları (Correlates of War) projesi, devletlerarası savaşı on iki ay içinde en az 1000 muharebe ölümü olan devletler arası çatışma olarak tanımlar. Gücü ölçmek için ise Bileşik Ulusal Kapasite Endeksi’ni (CINC) kullanır.

CINC = (TPOP + UPOP + IRST + PEC + MILEX + MILPER) / 6CINC = (TPOP + UPOP + IRST + PEC + MILEX + MILPER) / 6

Burada

TPOP
ülkenin dünya nüfusundaki payı (0–1)
UPOP
dünya kent nüfusundaki payı
IRST
dünya demir ve çelik üretimindeki payı
PEC
dünya birincil enerji tüketimindeki payı
MILEX
dünya askerî harcamalarındaki payı
MILPER
dünyadaki asker sayısındaki payı

Nereden gelir: altı payın aritmetik ortalaması demografik, sanayi ve askerî boyutlara eşit ağırlık verir. Bütün devletlerin CINC değerlerinin toplamı 1’dir.

R = CINC(meydan okuyan) / CINC(egemen)R = CINC(meydan okuyan) / CINC(egemen)

Burada

R
güç oranı; güç geçişi çalışmalarında R ≈ 0,8 ve üstü çoğu zaman “eşitliğe yaklaşma” sayılır
meydan okuyan
yükselen, meydan okuyan devlet
egemen
egemen devlet

Örnek 2. Güç oranının hesaplanması (varsayımsal veriler)

Problem

İki varsayımsal devletin dünya payları: A devleti — nüfus 0,08, kent nüfusu 0,12, demir-çelik 0,20, enerji 0,18, askerî harcama 0,22, asker sayısı 0,10; B devleti — 0,05; 0,10; 0,16; 0,14; 0,12; 0,07. a) Her birinin CINC değerini bul. b) R = B / A oranını hesapla. c) Sonucu yorumla.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) A: 0,08 + 0,12 + 0,20 + 0,18 + 0,22 + 0,10 = 0,90 → 0,90 / 6 = 0,150.
B: 0,05 + 0,10 + 0,16 + 0,14 + 0,12 + 0,07 = 0,64 → 0,64 / 6 ≈ 0,107.
b) R = 0,107 / 0,150 ≈ 0,71.
c) B devleti, A’nın kapasitesinin yaklaşık %71’ine sahiptir; bu, 0,8 “eşitlik bölgesi”nin altındadır. B çelik üretimini ve askerî harcamalarını daha hızlı artırırsa R 0,8’i aşabilir; güç geçişi kuramı böyle bir dönemi, özellikle B hoşnutsuzsa, tehlikeli sayar. Ancak sayılar savaşı “belirlemez”: pazarlık modeli, liderlerin bilgisinin ve taahhütlerinin de önemli olduğunu hatırlatır.

Tarihçilerin tartışmaları

SavaşÖnceki görüşİtirazlar ve yeni yaklaşımlar
Birinci Dünya SavaşıVersay’ın 231. maddesi: sorumluluk Almanya ve müttefiklerindedir; 1920–1930’larda “ortak sorumluluk”Fritz Fischer (1961): asıl sorumluluk Alman yönetiminin yayılmacı amaçlarındadır; Christopher Clark, Uyurgezerler (2012): birkaç başkentte riskleri yanlış değerlendiren karar vericilerin ortak sorumluluğu
İkinci Dünya Savaşımerkezî neden Hitler’in amaçları ve Nazi ideolojisidirA. J. P. Taylor (1961) Hitler’i başkalarının hatalarından yararlanan bir fırsatçı olarak gösterdi; tarihçilerin çoğu buna katılmadı, ama yatıştırma tartışması keskinleşti
Soğuk Savaş“ortodoks” görüş: neden Sovyet yayılmacılığıdırrevizyonistler (William Appleman Williams, 1959): ABD’nin ekonomik yayılmacılığı; post-revizyonistler (John Lewis Gaddis): karşılıklı yanlış algı; 1990’larda Sovyet arşivleri açıldıktan sonra Stalin’in rolüne yeniden dikkat

Örnek 3. Thukydides’i kuramla okumak

Problem

Dersin başındaki Thukydides alıntısını çözümle: a) Hangi çözümleme düzeyine aittir? b) Hangi modern kuramlarla örtüşür? c) Korkyra ve Potidaia çevresindeki anlaşmazlıklar nasıl bir rol oynar?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

a) Esas olarak sistem düzeyi: güç dağılımındaki değişim (Atina’nın yükselişi). Ama “korku” psikolojik bir öğedir; algı düzeyine bir köprü kurar.
b) Güç geçişi: yükselen Atina, egemen Sparta’ya yaklaşır. Güvenlik ikilemi: Sparta’nın korkusu, Atina’nın gerçek niyetinden bağımsız olarak büyür.
c) Korkyra ve Potidaia çevresindeki anlaşmazlıklar açıkça ileri sürülen şikâyetlerdir; bugünkü dille bahaneler ve katkıda bulunan etkenlerdir. Thukydides onları “en gerçek neden”den ayırır.
Sonuç: Thukydides, derin neden ile bahaneyi zaten birbirinden ayırıyordu; bu, bugünkü çözümlemenin temelidir.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
1914’te Avrupa: mavi — İtilaf Devletleri ve müttefikleri; kırmızı — İttifak Devletleri (Osmanlı Devleti Kasım 1914’ten, Bulgaristan Ekim 1915’ten itibaren); turuncu — İtalya (Üçlü İttifak üyesiyken 1915’te İtilaf’a katıldı). Kesikli çizgi, Britanya’yı ve Rusya’yı kaygılandıran Berlin–Bağdat demiryolu projesidir (1903 imtiyazı).
  1. MÖ 431

    Peloponnesos Savaşı başlar

  2. 1795

    Kant, Ebedî Barış

  3. 1910

    Angell, Büyük Yanılsama

  4. 1950

    Herz “güvenlik ikilemi” kavramını ortaya atar

  5. 1958

    Organski — güç geçişi kuramı

  6. 1959

    Waltz, İnsan, Devlet ve Savaş

  7. 1961

    Fischer’in ve Taylor’ın tartışmalı kitapları

  8. 1963

    Savaşın Bağıntıları projesi

  9. 1995

    Fearon — savaşın akılcı açıklamaları

  10. 2012

    Clark, Uyurgezerler

Boşlukları doldur
  1. 1.Waltz’un üç düzeyi: birey, devlet ve uluslararası .
  2. 2.Savaşın Bağıntıları projesine göre bir savaşta en az muharebe ölümü olmalıdır.
  3. 3.CINC, payın aritmetik ortalamasıdır.
  4. 4.Bir devletin savunma önlemleri başkalarını tehdit altında hissettirdiğinde buna güvenlik denir.
  5. 5.Fritz Fischer’in 1961 kitabı Birinci Dünya Savaşı’nın asıl sorumluluğunu yönetimine yükledi.
1 / 6

Unutma

  • Derin nedenleri, katkıda bulunan etkenleri, bahaneyi ve kararları ayır; onları karşı-olgusal testle sına.
  • Waltz’un üç düzeyi (birey, devlet, sistem) tam bir açıklama için birlikte kullanılmalıdır.
  • Güvenlik ikilemi, güç geçişi ve pazarlık başarısızlığı, akılcı devletlerin bile savaşa nasıl sürüklenebileceğini açıklar.
  • CINC altı dünya payının ortalamasıdır; R = meydan okuyan / egemen; R ≈ 0,8 eşitliğe yaklaşma sayılır, ama sayılar kararların yerini tutmaz.
  • Dünya savaşlarının kökeni tartışmalıdır: Fischer ile Clark, Taylor ile eleştirmenleri farklı düzeyleri öne çıkarır.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. X devletinin CINC değeri 0,12, Y devletininki 0,10’dur. Y/X oranı nedir ve ne anlama gelir?