MÖ 5. yüzyılda Atinalı tarihçi Thukydides, Atina ile Sparta arasındaki Peloponnesos Savaşı’nı anlatırken tartışmalı topraklar ve bozulan antlaşmalar üzerine şikâyetleri sıraladı; ardından bunların “en gerçek nedeni” gizlediğini yazdı. İki bin yılı aşkın zaman sonra tarihçiler hâlâ aynı soruyu soruyor: Bir savaşı ne başlatır: belirli bir olay mı, liderlerin kararları mı, yoksa devletler arasındaki güç dengesi mi?
Atina’nın gücünün artması ve bunun Lakedaimon’da uyandırdığı korku savaşı kaçınılmaz kıldı.
Neden, bahane ve karar
| Tür | Anlamı | Birinci Dünya Savaşı örneği |
|---|---|---|
| Derin (yapısal) nedenler | savaşı mümkün kılan uzun vadeli koşullar | büyük güç rekabeti, ittifak blokları, silahlanma yarışı |
| Katkıda bulunan etkenler | gerginliği artıran orta vadeli krizler | Fas bunalımları, Bosna’nın ilhakı, Balkan Savaşları |
| Bahane (tetikleyici) | savaşı başlatan somut olay | 28 Haziran 1914 — Saraybosna suikastı |
| Kararlar | kriz anında liderlerin seçimleri | Avusturya’nın ültimatomu, Rusya’nın seferberliği, Almanya’nın Belçika’yı işgali |
Karşı-olgusal akıl yürütmeTanım
Bir nedeni sınamak için “ya olmasaydı?” diye sormak: bir etken çıkarıldığında sonuç büyük olasılıkla gerçekleşmeyecek idiyse bu zorunlu bir nedendir; başka bir tetikleyici de muhtemelen aynı sonuca götürecek idiyse olay yalnızca bir bahanedir.
Örnek 1. Saraybosna olmasaydı?
Problem
Saraybosna suikastı olmasaydı 1914’te Avrupa çapında bir savaş çıkar mıydı? Karşı-olgusal testi adım adım uygula.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Bahaneyi “çıkarıyoruz”: bu yapılar yerinde kalır.
3) Lehte kanıt: 1905, 1908, 1911 ve 1912–1913’te krizler olmuştu ve birkaçı savaşa çok yaklaşmıştı.
4) Aleyhte kanıt: 1914’ten önce hiçbir kriz genel bir savaşa dönüşmemişti; demek ki Temmuz 1914’teki somut kararlar önemliydi.
5) Sonuç: Saraybosna bir bahanedir; yapısal koşullar büyük bir savaşı olası kılmıştı, ama kaçınılmaz değil. Tarihçiler bu olasılığın derecesini tartışır.
Üç çözümleme düzeyi
Kenneth Waltz İnsan, Devlet ve Savaş (1959) kitabında savaş açıklamalarını üç “imge”de topladı: birey (insan doğası, liderlerin kişiliği ve yanlış algıları), devlet (rejimi, ideolojisi, ekonomisi ve iç siyaseti) ve uluslararası sistem. Sistem düzeyindeki anahtar kavram anarşidir: devletlerin üstünde bir dünya hükümeti yoktur; bu yüzden her devlet güvenliği için sonuçta yalnızca kendine dayanmak zorundadır.
| Düzey | Temel soru | İkinci Dünya Savaşı örneği |
|---|---|---|
| Birey | Kim karar verdi ve dünyayı nasıl görüyordu? | Hitler’in “yaşam alanı” ve ırk nefreti ideolojisi |
| Devlet | Hangi rejim ve toplum savaşı cazip kıldı? | Nazi diktatörlüğü, militarizasyon, Versay’a karşı rövanşizm |
| Sistem | Güç dağılımı ve kurumlar seçimleri nasıl etkiledi? | Milletler Cemiyeti’nin zayıflığı, Büyük Buhran, yatıştırma politikası, 1939 Sovyet-Alman paktı |
Kuramlar: barış neden bozulur?
- Güvenlik ikilemi (John Herz, 1950; Robert Jervis, 1978): bir devletin kendi güvenliği için aldığı önlemler (silahlanma, ittifaklar) başkalarını daha güvensiz hissettirir, onlar da karşılık verir; saldırgan niyet olmasa bile bir sarmal doğabilir. Örnek: İngiliz-Alman deniz rekabeti.
- Güç geçişi (A. F. K. Organski, 1958): mevcut düzenden hoşnut olmayan yükselen bir devlet, egemen devletin gücüne yaklaştığında savaş olasılığı en yüksektir. Graham Allison (2017) buna “Thukydides tuzağı” dedi; terim tartışmalıdır.
- Pazarlık başarısızlığı (James Fearon, 1995): savaş pahalı olduğu için akılcı devletler anlaşmayı yeğlemelidir. Savaş şu durumlarda çıkar: 1) tarafların gizli bilgisi ve blöf yapma nedeni vardır, 2) güç değiştiği için anlaşmaya güvenilir biçimde bağlanamazlar, 3) tartışma konusu bölünemez sayılır.
- Demokratik barış: Kant Ebedî Barış (1795) eserinde cumhuriyetlerin savaşa isteksiz olacağını yazdı; 1970–1980’lerden bu yana yapılan araştırmalar, yerleşik demokrasilerin birbiriyle neredeyse hiç savaşmadığını gösteriyor; ancak demokrasi olmayan devletlerle savaştılar ve bunun nedenleri tartışmalıdır.
- Ekonomik karşılıklı bağımlılık: Norman Angell Büyük Yanılsama (1910) kitabında ticaret yapan uluslar arasındaki savaşın kârlı olmadığını savundu; 1914, yüksek ticaretin barışı garanti etmediğini gösterdi.
Gücü ölçmek: CINC endeksi
Savaşları nicel yöntemlerle inceleyen tarihçiler veri setleri kullanır. J. David Singer’ın 1963’te kurduğu Savaşın Bağıntıları (Correlates of War) projesi, devletlerarası savaşı on iki ay içinde en az 1000 muharebe ölümü olan devletler arası çatışma olarak tanımlar. Gücü ölçmek için ise Bileşik Ulusal Kapasite Endeksi’ni (CINC) kullanır.
Burada
- TPOP
- ülkenin dünya nüfusundaki payı (0–1)
- UPOP
- dünya kent nüfusundaki payı
- IRST
- dünya demir ve çelik üretimindeki payı
- PEC
- dünya birincil enerji tüketimindeki payı
- MILEX
- dünya askerî harcamalarındaki payı
- MILPER
- dünyadaki asker sayısındaki payı
Nereden gelir: altı payın aritmetik ortalaması demografik, sanayi ve askerî boyutlara eşit ağırlık verir. Bütün devletlerin CINC değerlerinin toplamı 1’dir.
Burada
- R
- güç oranı; güç geçişi çalışmalarında R ≈ 0,8 ve üstü çoğu zaman “eşitliğe yaklaşma” sayılır
- meydan okuyan
- yükselen, meydan okuyan devlet
- egemen
- egemen devlet
Örnek 2. Güç oranının hesaplanması (varsayımsal veriler)
Problem
İki varsayımsal devletin dünya payları: A devleti — nüfus 0,08, kent nüfusu 0,12, demir-çelik 0,20, enerji 0,18, askerî harcama 0,22, asker sayısı 0,10; B devleti — 0,05; 0,10; 0,16; 0,14; 0,12; 0,07. a) Her birinin CINC değerini bul. b) R = B / A oranını hesapla. c) Sonucu yorumla.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
B: 0,05 + 0,10 + 0,16 + 0,14 + 0,12 + 0,07 = 0,64 → 0,64 / 6 ≈ 0,107.
b) R = 0,107 / 0,150 ≈ 0,71.
c) B devleti, A’nın kapasitesinin yaklaşık %71’ine sahiptir; bu, 0,8 “eşitlik bölgesi”nin altındadır. B çelik üretimini ve askerî harcamalarını daha hızlı artırırsa R 0,8’i aşabilir; güç geçişi kuramı böyle bir dönemi, özellikle B hoşnutsuzsa, tehlikeli sayar. Ancak sayılar savaşı “belirlemez”: pazarlık modeli, liderlerin bilgisinin ve taahhütlerinin de önemli olduğunu hatırlatır.
Tarihçilerin tartışmaları
| Savaş | Önceki görüş | İtirazlar ve yeni yaklaşımlar |
|---|---|---|
| Birinci Dünya Savaşı | Versay’ın 231. maddesi: sorumluluk Almanya ve müttefiklerindedir; 1920–1930’larda “ortak sorumluluk” | Fritz Fischer (1961): asıl sorumluluk Alman yönetiminin yayılmacı amaçlarındadır; Christopher Clark, Uyurgezerler (2012): birkaç başkentte riskleri yanlış değerlendiren karar vericilerin ortak sorumluluğu |
| İkinci Dünya Savaşı | merkezî neden Hitler’in amaçları ve Nazi ideolojisidir | A. J. P. Taylor (1961) Hitler’i başkalarının hatalarından yararlanan bir fırsatçı olarak gösterdi; tarihçilerin çoğu buna katılmadı, ama yatıştırma tartışması keskinleşti |
| Soğuk Savaş | “ortodoks” görüş: neden Sovyet yayılmacılığıdır | revizyonistler (William Appleman Williams, 1959): ABD’nin ekonomik yayılmacılığı; post-revizyonistler (John Lewis Gaddis): karşılıklı yanlış algı; 1990’larda Sovyet arşivleri açıldıktan sonra Stalin’in rolüne yeniden dikkat |
Örnek 3. Thukydides’i kuramla okumak
Problem
Dersin başındaki Thukydides alıntısını çözümle: a) Hangi çözümleme düzeyine aittir? b) Hangi modern kuramlarla örtüşür? c) Korkyra ve Potidaia çevresindeki anlaşmazlıklar nasıl bir rol oynar?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Güç geçişi: yükselen Atina, egemen Sparta’ya yaklaşır. Güvenlik ikilemi: Sparta’nın korkusu, Atina’nın gerçek niyetinden bağımsız olarak büyür.
c) Korkyra ve Potidaia çevresindeki anlaşmazlıklar açıkça ileri sürülen şikâyetlerdir; bugünkü dille bahaneler ve katkıda bulunan etkenlerdir. Thukydides onları “en gerçek neden”den ayırır.
Sonuç: Thukydides, derin neden ile bahaneyi zaten birbirinden ayırıyordu; bu, bugünkü çözümlemenin temelidir.
Etkileşimli
- MÖ 431
Peloponnesos Savaşı başlar
- 1795
Kant, Ebedî Barış
- 1910
Angell, Büyük Yanılsama
- 1950
Herz “güvenlik ikilemi” kavramını ortaya atar
- 1958
Organski — güç geçişi kuramı
- 1959
Waltz, İnsan, Devlet ve Savaş
- 1961
Fischer’in ve Taylor’ın tartışmalı kitapları
- 1963
Savaşın Bağıntıları projesi
- 1995
Fearon — savaşın akılcı açıklamaları
- 2012
Clark, Uyurgezerler
- 1.Waltz’un üç düzeyi: birey, devlet ve uluslararası .
- 2.Savaşın Bağıntıları projesine göre bir savaşta en az muharebe ölümü olmalıdır.
- 3.CINC, payın aritmetik ortalamasıdır.
- 4.Bir devletin savunma önlemleri başkalarını tehdit altında hissettirdiğinde buna güvenlik denir.
- 5.Fritz Fischer’in 1961 kitabı Birinci Dünya Savaşı’nın asıl sorumluluğunu yönetimine yükledi.
Unutma
- Derin nedenleri, katkıda bulunan etkenleri, bahaneyi ve kararları ayır; onları karşı-olgusal testle sına.
- Waltz’un üç düzeyi (birey, devlet, sistem) tam bir açıklama için birlikte kullanılmalıdır.
- Güvenlik ikilemi, güç geçişi ve pazarlık başarısızlığı, akılcı devletlerin bile savaşa nasıl sürüklenebileceğini açıklar.
- CINC altı dünya payının ortalamasıdır; R = meydan okuyan / egemen; R ≈ 0,8 eşitliğe yaklaşma sayılır, ama sayılar kararların yerini tutmaz.
- Dünya savaşlarının kökeni tartışmalıdır: Fischer ile Clark, Taylor ile eleştirmenleri farklı düzeyleri öne çıkarır.