Saraybosna’da atılan tek bir kurşun çoğu zaman Birinci Dünya Savaşı’nın nedeni sayılır. Peki Balkanlardaki bir cinayet neden Flandre’dan Bakü’ye, Alpler’den Mezopotamya’ya uzanan bir savaşa dönüştü? Tarihçiler daha derine bakar: uzun vadeli nedenlere, generallerin planlarına ve Temmuz 1914’te alınan kararlara.
Uzun vadeli nedenler ve Temmuz Krizi
| Neden | Örnekler |
|---|---|
| Militarizm | silahlanma yarışı; 1906’daki Dreadnought zırhlısından sonra İngiliz-Alman deniz rekabeti |
| İttifaklar | Üçlü İttifak (1882: Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya) ve Üçlü İtilaf (Fransız-Rus ittifakı 1894, İngiliz-Fransız 1904, İngiliz-Rus 1907) |
| Emperyalizm | sömürge rekabeti; 1905 ve 1911 Fas bunalımları |
| Milliyetçilik | Avusturya-Macaristan’ın 1908’de Bosna’yı ilhakı; Balkan Savaşları (1912–1913) |
28 Haziran 1914’te “Genç Bosna” grubundan Bosnalı Sırp öğrenci Gavrilo Princip, Avusturya-Macaristan tahtının varisi Arşidük Franz Ferdinand’ı Saraybosna’da öldürdü. 23 Temmuz’da Avusturya-Macaristan Sırbistan’a sert bir ültimatom verdi, 28 Temmuz’da da savaş ilan etti. 30 Temmuz’da Rusya genel seferberlik ilan etti. Almanya 1 Ağustos’ta Rusya’ya, 3 Ağustos’ta Fransa’ya savaş ilan etti ve 4 Ağustos’ta birlikleri tarafsız Belçika’ya girdi. Aynı gün Britanya Almanya’ya savaş ilan etti. Bir hafta içinde bölgesel bir kriz Avrupa çapında bir savaşa dönüştü.
Cepheler
Almanya’nın Schlieffen Planı, Fransa’yı Belçika üzerinden yaklaşık altı haftada yenip ardından Rusya’ya yönelmeyi öngörüyordu. Ancak Eylül 1914’te Alman ilerleyişi Marne Muharebesi’nde durduruldu. İki taraf da toprağa gömüldü: Kuzey Denizi’nden İsviçre sınırına bir siper hattı uzandı. Nisan 1915’te Ypres yakınlarında ilk kez büyük ölçekte zehirli gaz kullanıldı. 1916’da Verdun (şubat–aralık) ve Somme (temmuz–kasım) muharebeleri yüz binlerce cana mal oldu; yalnızca Somme’un ilk gününde yaklaşık 20.000 İngiliz askeri öldü. Eylül 1916’da Somme’da tanklar ilk kez savaşa girdi.
Etkileşimli
Doğu Cephesi daha hareketliydi. Ağustos 1914’te Almanlar Tannenberg’de bir Rus ordusunu yendi; 1916’da Brusilov Taarruzu Avusturya-Macaristan’a ağır bir darbe vurdu. 1917’de Rusya’da iki devrim oldu; Bolşevikler 3 Mart 1918’de Almanya ile Brest-Litovsk Antlaşması’nı imzalayıp savaştan çekildi. Osmanlı Devleti Kasım 1914’te İttifak Devletleri’nin yanında savaşa girdi. Kafkas Cephesi’nde Sarıkamış Harekâtı (1914–1915 kışı) Osmanlı ordusu için bir felakete dönüştü: askerlerin çoğu soğuktan donarak öldü. Çanakkale Cephesi’nde ise İtilaf donanmasının 18 Mart 1915 saldırısı ve 25 Nisan çıkarması başarısız oldu; İtilaf Devletleri Ocak 1916’da birliklerini çekti. Yarbay Mustafa Kemal burada ün kazandı.
Etkileşimli
Topyekûn savaş ve cephe gerisi
Bu bir topyekûn savaştı: devletler bütün ekonomiyi, sanayiyi ve nüfusu savaş için seferber etti. Erkekler cepheye gidince milyonlarca kadın cephane fabrikalarında ve ulaşımda çalışmaya başladı. Yiyecek karneyle dağıtılıyor, gazeteler sansürden geçiyor, afişler propaganda yapıyordu. Alman denizaltıları 1915’te Lusitania yolcu gemisini batırdı; 1917’de Almanya’nın sınırsız denizaltı savaşı ve Meksika’ya ittifak öneren “Zimmermann Telgrafı”, ABD’nin 6 Nisan 1917’de savaşa girmesine yol açtı. 1918–1920’de “İspanyol gribi” salgını dünyada on milyonlarca insanın ölümüne neden oldu.
1918 ve Paris barış antlaşmaları
Almanya’nın 1918 baharındaki son büyük taarruzu başarısız oldu; ağustosta İtilaf Devletleri “Yüz Gün Taarruzu”nu başlattı. İttifak Devletleri birbiri ardına ateşkes imzaladı: Bulgaristan (29 Eylül), Osmanlı Devleti (Mondros, 30 Ekim), Avusturya-Macaristan (3 Kasım) ve Almanya (Compiègne, 11 Kasım 1918). Savaşta 8 milyondan fazla asker ve milyonlarca sivil hayatını kaybetmişti. Ocak 1919’da açılan Paris Barış Konferansı’nda kararları çoğunlukla “Dörtler” (ABD Başkanı Wilson ile Britanya’dan Lloyd George, Fransa’dan Clemenceau ve İtalya’dan Orlando) aldı; yenilen devletler müzakerelere alınmadı.
| Antlaşma | Tarih | Yenilen devlet | Başlıca şartlar |
|---|---|---|---|
| Versay | 28 Haziran 1919 | Almanya | Alsas-Loren Fransa’ya; ordu en fazla 100.000 kişi, hava kuvvetleri, tank ve denizaltı yok; Ren bölgesi askerden arındırılır; savaş suçunu yükleyen 231. madde; savaş tazminatı; sömürgeler manda olarak devredilir |
| Saint-Germain | 10 Eylül 1919 | Avusturya | Avusturya-Macaristan dağılır; Almanya ile birleşme yasaktır |
| Nöyyi | 27 Kasım 1919 | Bulgaristan | Ege Denizi’ne çıkışını kaybeder |
| Trianon | 4 Haziran 1920 | Macaristan | topraklarının yaklaşık üçte ikisini kaybeder |
| Sevr | 10 Ağustos 1920 | Osmanlı Devleti | imparatorluk paylaşılır; yürürlüğe girmedi, 1923’te Lozan Antlaşması ile yerine yenisi geldi |
- 28 Haziran 1914
Saraybosna suikastı
- 28 Temmuz – 4 Ağustos 1914
Savaş ilanları; Almanya Belçika’ya girer
- Eylül 1914
Marne Muharebesi: Schlieffen Planı çöker
- 1915
Ypres’te gaz saldırısı; Çanakkale; İtalya savaşa girer
- 1916
Verdun ve Somme; ilk tanklar; Brusilov Taarruzu
- 6 Nisan 1917
ABD savaşa girer
- 3 Mart 1918
Brest-Litovsk Antlaşması
- 30 Ekim 1918
Mondros Ateşkes Antlaşması
- 11 Kasım 1918
Compiègne Ateşkesi: çatışmalar sona erer
- 28 Haziran 1919
Versay Antlaşması
- 24 Temmuz 1923
Lozan Antlaşması
- 1.Fransa’yı Belçika üzerinden hızla yenmeyi amaçlayan Alman planına Planı denir.
- 2.Almanların Paris’e ilerleyişi Eylül 1914’te Muharebesi’nde durduruldu.
- 3.ABD savaşa yılında girdi.
- 4.Versay Antlaşması 28 Haziran tarihinde imzalandı.
- 5.Rus, Alman ve Avusturya-Macaristan imparatorluklarının yanı sıra İmparatorluğu da çöktü.
Unutma
- Savaşın uzun vadeli nedenleri militarizm, ittifaklar, emperyalizm ve milliyetçilikti; Saraybosna suikastı yalnızca bahane oldu.
- Schlieffen Planı Marne’da çöktü ve Batı Cephesi yıllarca süren bir siper savaşına dönüştü.
- Osmanlı cephelerinde Sarıkamış bir felaket, Çanakkale ise bir savunma zaferi oldu.
- Topyekûn savaş bütün toplumları seferber etti; ABD 1917’de savaşa girdi, Rusya 1918’de çekildi.
- Paris barış antlaşmaları dört imparatorluğun dağılmasını onayladı; Versay Almanya’ya ağır şartlar yükledi.