1
Qədim Şərq Başlanğıc Tarix nədir və tarixçilər necə işləyir? Dərsə keç Əsri tez tapmaq
İlin son iki rəqəmini at və 1 əlavə et: 1492 → 14 + 1 = XV əsr . İl 00 ilə bitirsə, sadəcə son iki sıfırı at: 1900 → XIX əsr . İllər arasındakı fərq: hər ikisi e.ə. və ya hər ikisi b.e.-dirsə — çıx; biri e.ə., digəri b.e.-dirsə — topla və 1 çıx.
Qədim Mesopotamiya: Şumer şəhər-dövlətləri, Akkad və Babil Dərsə keç E.ə. əsrləri necə oxumalı?
Eramızdan əvvəl say tərsinə gedir: əsrin nömrəsi nə qədər böyükdürsə, hadisə bir o qədər qədimdir. E.ə. XXIV əsr = 2400–2301-ci illər (Sarqon), e.ə. XVIII əsr = 1800–1701-ci illər (Hammurapinin qanunları). Üç dayaq tarixi yadda saxla: 1792 — Hammurapi taxta çıxır, 612 — Ninevya düşür («6-1-2: Midiya + Babil»), 539 — Babil II Kirə təslim olur.
Misirin fatehləri: «A-İ-İ-R»
Sıranı yadda saxla: A ssuriya (e.ə. 671) → İ ran — Kambiz (e.ə. 525) → İ sgəndər (e.ə. 332) → R oma (e.ə. 30). Üç çarlığın «açar sözləri»: Qədim — piramidalar, Orta — hiksoslar gəlir, Yeni — fəthlər (III Tutmos, II Ramzes).
Qədim İran: Midiya və Əhəmənilər imperiyası Dərsə keç E.ə. onillikləri necə oxumalı?
E.ə. VI əsr = 600–501-ci illər. Onilliklər də tərsinə sayılır: «e.ə. VI əsrin 40-cı illəri» = 549–540 (Lidiyanın tutulması), «30-cu illəri» = 539–530 (Babil, 539), «20-ci illəri» = 529–520 (Misir, 525; Daranın taxta çıxması, 522). Yadda saxla: 550 — 539 — 525 — 522 : «Kir, Kir, Kambiz, Dara».
Varnaları necə yadda saxlamalı?
Yuxarıdan aşağı: B–K–V–Ş = Brahman (ağız — dua və bilik), Kşatri (qollar — silah), Vayşi (budlar — əmək və ticarət), Şudra (ayaqlar — xidmət). Mauryalar üçün: Çandraqupta (baba, təqr. e.ə. 322) → Aşoka (nəvə, Kalinqa təqr. e.ə. 261). E.ə. III əsrin 60-cı illəri = 269–260 → Kalinqa.
Tarix lövbərləri: 209 — 200 — 174 — 58 — 36
Mete e.ə. 209 -da taxta çıxdı, 9 il sonra (e.ə. 200 ) Pinçendə Çin imperatorunu mühasirəyə aldı, e.ə. 174 -də öldü. Parçalanma — e.ə. 58 (50-ci illər), qərbdəki son — e.ə. 36 (30-cu illər). Eramızdan əvvəl illər geriyə sayılır: «e.ə. 50-ci illər» e.ə. 59–50-ci illərdir, böyük rəqəm daha əvvəlki ildir. 48 isə artıq eramızın ilidir — Şimali və Cənubi hunlar.
2
Qədim Yunanıstan və Makedoniya Başlanğıc Qədim Yunanıstan: Krit, Mikena, polislər və koloniyalar Dərsə keç Yadda saxlamağın yolu
Krit — od, Mikena — dəmir: Kriti Fera vulkanının odu, Mikenanı dəmir silahlı dorilər məhv etdi. A — açılmayıb, B — bəllidir: xətti yazı A (Krit) oxunmayıb, xətti yazı B (Mikena) 1952-ci ildə oxunub və yunancadır. E.ə. onilliklər geriyə sayılır: «e.ə. VIII əsrin 70-ci illəri» = 779–770, e.ə. 776 (ilk Olimpiya oyunları) da buraya düşür.
Afina və Sparta: Drakon, Solon, tiranlıq Dərsə keç Afinanın islahat zənciri
D → S → P → K : D rakon 621 (yazılı, sərt qanunlar) → S olon 594 (borclar ləğv, 4 təbəqə) → P isistrat 560–527 (tiranlıq) → K lisfen 508/507 (10 fila, Beşyüzlər şurası, ostrakizm). Onilliyi tapmaq üçün: e.ə. 594 → VI əsr (600–501), 90-cı illər = 599–590; e.ə. 621 isə «e.ə. VII əsrin 20-ci illəri»dir (629–620).
Tarixləri necə yadda saxlamalı?
500 → 490 → 480 → 479 → 449 : üsyan → Marafon → Fermopil və Salamin → Plateya → Kallias sülhü. Sərkərdələr: M arafon — M iltiad; F ermopil — Leonid; S alamin — Femis tokl; P lateya — P avsani. Onilliklər: e.ə. 490 = «e.ə. V əsrin 90-cı illəri» (499–490), e.ə. 480 = «80-ci illər» (489–480), e.ə. 479 isə artıq «70-ci illər»dir.
Perikl dövründə Afina demokratiyası və Peloponnes müharibəsi Dərsə keç Müharibəni necə yadda saxlamalı?
431 → 404 = 27 il. Mərhələlər: 431–421 (Attikanın dağıdılması, vəba 430, Periklin ölümü 429, Nikiy sülhü 421) → 415–413 (Siciliya fəlakəti) → 405 (Eqospotamı) → 404 (Afinanın təslimi). Onilliklər: «e.ə. V əsrin 30-cu illəri» (439–430) — müharibənin başlanması və vəba; «e.ə. V əsrin 10-cu illəri» (419–410) — Siciliya yürüşü.
Döyüşləri necə yadda saxlamalı?
Q – İ – Q – H : Q ranik (334) → İ ss (333) → Q avqamela (331) → H idasp (326). Ata və oğul: Filipp — Xeroneya (338) , İsgəndər — Babil (323) . Ellinizm: 323 → 30 . Onilliklər: e.ə. 331 = «e.ə. IV əsrin 30-cu illəri» (339–330), e.ə. 326 və 323 = «20-ci illər» (329–320).
3
Erkən orta əsrlər: feodalizm, türk xaqanlıqları və Xilafət Orta Xalqların böyük köçü, Avropa Hun dövləti və Ağ Hunlar Dərsə keç Avropa hunları üçün «4-5-1» açarı
Attilanın taxta çıxdığı il 434 , Katalaun 451 , İtaliya 452 , ölüm 453 , Nedao 454 — hamısı «45»-lə başlayır, yəni V əsrin 50-ci illəri dir (yalnız 434 istisnadır). Başlanğıc 375 (köçün ilk ili), son 469 , Qərbi Roma 476 . Ağ Hunlar üçün iki rəqəm: 484 — Peroz həlak olur (80-ci illər), 560-cı illər — Göytürk–Sasani ittifaqı onları məhv edir.
Birinci və İkinci Göytürk xaqanlıqları Dərsə keç İki xaqanlıq — iki rəqəm cütü: 552–630/659 və 682–744
Birinci: 552 (Bumın) → 603 (parçalanma) → 630 (Şərq Çinə) və 659 (Qərb Çinə). İkinci: 682 (İltəriş) → 716–734 (Bilgə) → 732/735 (abidələr) → 744 (uyğurlar). Yadda saxlamaq üçün: «5-5-2 — Bumın gəldi, 7-4-4 — uyğur gəldi». Abidələrdə adı keçən üç şəxs: Bilgə — xaqan, Kül tigin — sərkərdə qardaş, Tonyukuk — vəzir.
İki xaqanlıq — iki din, iki son
Uyğur — M : M aniheyizm, M onqolustan, 8-4-0 (qırğızlar). Xəzər — Y : Y əhudilik (zadəganlar), Volqa, 9-6-5 (Svyatoslav). Uyğurun dostu Çin, xəzərin dostu Bizans; xəzərin düşməni xilafət. Tarix cütü: 744 Uyğur yaranır — 737 Mərvan Volqaya çatır; onları qarışdırma: xilafətlə müharibə yalnız xəzərlərə aiddir.
«İlklər» cədvəli və 1040 / 1042 cütü
Göytürklər — «Türk» adlı ilk dövlət, ilk türk əlifbası. Uyğurlar — oturaq həyata keçən ilk türk dövləti, maniheyizm. Qaraxanlılar — İslamı dövlət dini kimi qəbul edən ilk türk dövləti (960). Qəznəli Mahmud — «sultan» titulunu işlədən ilk türk hökmdarı. İki yaxın tarix: 1040 — Dəndənəqan (Qəznəli–Səlcuq), 1042 — Qaraxanlıların parçalanması. Yadda saxla: «0 — döyüş, 2 — bölünmə».
4
Orta əsrlərdə Avropa və Bizans Orta German tayfaları, Frank dövləti və vikinqlər Dərsə keç Bizansın tarix «onurğası»
330 — 527 — 1054 — 1071 — 1204 — 1453. 1071-ci il Bizans üçün iki itki ilidir: şərqdə Malazgird, qərbdə normanların Barini tutması. 1453-cü il Bizansın sonudur: Osmanlılar Konstantinopolu aldılar.
Beş tarix, beş hadisə
95 → 99 → 87 → 04 → 91 (1095, 1099, 1187, 1204, 1291): Klermon çağırışı → Qüdsün tutulması → Səlahəddin Qüdsü geri alır → Konstantinopol tutulur → Akka düşür. «XII əsrin 40-cı illəri» 1140–1149 deməkdir: Edessanın süqutu (1144) və II yürüş (1147–1149).
Fransada mərkəzləşdirilmiş dövlət və Yüzillik müharibə Dərsə keç İngiltərə və Müqəddəs Roma imperiyası orta əsrlərdə Dərsə keç Tarix açarları
66 – 15 – 65 – 85 – 88 — İngiltərə: Hastinqs (1066), xartiya (1215), Parlament (1265), Bosvort (1485), Armada (1588). «XIII əsrin 60-cı illəri» = 1260–1269, yəni 1265; xartiya isə 1210-cu illərdədir (1215). Kanossa Hastinqsdən 11 il sonradır (1077).
5
Səlcuqlar, Monqollar, Teymurilər və Hindistan Orta Tarix dayaqları: 38 – 40 – 43 – 55 – 71 – 92
XI əsrin hadisələrini altı sonluqla yadda saxla: 38 — Nişapur, dövlətin yaranması, 40 — Dəndənəkan, 43 — Rey paytaxt, 55 — Bağdad və sultan titulu, 71 — Malazgird, 92 — Nizamülmülk və Məlikşahın ölümü. Paytaxtlar ardıcıllığı: Nişapur → Rey → İsfahan → Mərv (Səncər). Səncərin hadisələri XII əsrdədir: 1141 (Qatvan) və 1157 (süqut); Qatvan = Malazgirdə 70 il əlavə (1071 + 70 = 1141).
Tarix lövbərləri
37 → 40 → 43 (1237 Ryazan, 1240 Kiyev, 1243 Qızıl Orda). Sonra iki «səksən»: 1380 Kulikovo (qələbə, amma azadlıq yox), 1480 Uqra (asılılığın sonu), arada 1395 Terek, sonda 1502 . «XIV əsrin 50-ci illərinin sonu» — 1357–1359: Canıbəy Təbrizi tutdu (1357), Berdibəy öldürüldü (1359).
Beş tarix zənciri
70 → 95 → 98 → 02 → 05 (1370, 1395, 1398, 1402, 1405): hakimiyyət (Səmərqənd) → Terek (Toxtamış) → Dehli → Ankara (Bayazid) → ölüm (Otrar). Paytaxtlar: Səmərqənd = Teymur, Herat = Şahrux və Hüseyn Bayqara , Səmərqənddə isə canişin Uluqbəy. «XIV əsrin 90-cı illəri» 1390–1399 deməkdir: Terek və Dehli bu onilliyə aiddir, Ankara isə artıq XV əsrdir.
Hindistan: Dehli sultanlığı və Böyük Moğol dövləti Dərsə keç İki «1206» və üç Panipat
1206 : Aybək sultan olur, həmin il Çingiz xan monqolların ali xaqanı elan edilir. Panipat — üç döyüş : 1526 (Babur), 1556 (Əkbər) və 1761 (marathalar və əfqanlar). Xatırlamaq üçün: «XVI əsrin 20-ci illərinin ortası» = 1525–1526, «50-ci illərin ortası» = 1555–1556 (Hümayunun qayıdışı, Əkbər).
6
Osmanlı dövləti və türk xalqlarının mədəniyyəti Orta Osmanlı dövlətinin yaranması və Konstantinopolun fəthi Dərsə keç Tarixləri belə yadda saxla
Paytaxtlar zənciri: Bursa (Orxan, 1326) → Ədirnə (I Murad, 1360-cı illər) → İstanbul (II Mehmed, 1453). Üç məşhur döyüş: 1389 Kosovo → 1396 Nikopol → 1402 Ankara. Ankaradan fəthə qədər düz 51 il var (1453 − 1402).
Sultanlıqdan xilafətə: I Səlim və Qanuni Sultan Süleyman Dərsə keç Onilliklərə görə yadda saxla
14 → 16 → 17 (Çaldıran, Mərc Dabiq, Ridaniyya): I Səlim. 21 → 22 → 26 → 29 (Belqrad, Rodos, Mohaç, Vyana): XVI əsrin 20-ci illəri. 34 → 38 (Bağdad, Preveza): 30-cu illər. 55 Amasya, 66 Süleymanın vəfatı: XVI əsrin ikinci yarısı. «XVI əsrin 20-ci illəri» 1520–1529 deməkdir.
XI–XVI əsrlərdə türk xalqlarının mədəniyyəti Dərsə keç Üç mərkəz, üç dövr — və istisnalar
Əsas qayda: Bağdad, Kaşqar → XI əsr; Səmərqənd, Hirat → XIV əsrin sonu – XV əsr; İstanbul, Edirnə → XVI əsr. İstisnalar: Əli Quşçu İstanbulda dərs deyib və 1474-də vəfat edib (XV əsr); Əhməd Yəsəvi məqbərəsinin (1389-dan) və Bibi-Xanım məscidinin (1399-dan) tikintisi XIV əsrin sonunda başlayıb; Anadoludakı Sultanhanı (1229) XIII əsrdəndir. Ona görə şəhərə yox, şəxsin və ya əsərin tarixinə bax. Tarix sırası: Uluqbəyin ölümü (1449) → Əli Quşçunun ölümü (1474) → Nəvainin ölümü (1501) → Piri Reisin xəritəsi (1513) → Füzulinin ölümü (1556).
7
Avropa XV–XVII əsrlərdə: kəşflər, reformasiya, Moskva Orta İntibah, kitab çapı və Böyük coğrafi kəşflər Dərsə keç Kəşflərin ardıcıllığı: 88 → 92 → 98
Üç səyahət on il içində: 1488 — Diaş (Afrikanın ucu), 1492 — Kolumb (Amerika), 1498 — da Qama (Hindistan). Hərflər də əlifba sırası ilədir: D → K → Q. Magellan isə sonradır: 1519–1522.
Tarixləri asan yadda saxla
Otuzillik müharibənin adı onun sonunu deyir: 1618 + 30 = 1648 (Vestfaliya sülhü). Auqsburq sülhü — «üç beşli sülh»: 1555 . Lüterin üç «yalnız»ı: yalnız iman, yalnız Allahın mərhəməti, yalnız Bibliya.
Moskva knyazlığı: yüksəliş və IV İvan Dərsə keç Tarix dayaqları
80 → 80 : 1380 Kulikovo (qələbə, amma xərac davam edir), 1480 Uqra (asılılığın sonu). 47 → 52 → 56 : çar tacı → Kazan → Həştərxan. 58 → 65 → 83 : Livoniya müharibəsi başlayır → opriçnina → müharibə uduzulur. «XVI əsrin 50-ci illəri» 1550–1559 deməkdir: Sudebnik, strelets qoşunu, Kazan, Həştərxan; opriçnina isə 60-cı illərdir.
8
Yeni dövr: İngiltərə, Rusiya, ABŞ, Fransa və Osmanlı (XVII–XVIII əsrlər) Orta Rusiya XVII–XVIII əsrlərdə: I Pyotr və II Yekaterina Dərsə keç Tarixləri yadda saxlayın
I Pyotr: 00 → 03 → 09 → 11 → 21 (1700, 1703, 1709, 1711, 1721): Narva → Sankt-Peterburq → Poltava → Prut → Nystad və imperiya. II Yekaterina: 73–75 → 74 → 83 → 92 : Pugaçov → Kiçik Qaynarca → Krım → Yassı. «XVIII əsrin 70-ci illəri» 1770–1779 deməkdir: Pugaçov üsyanı, Kiçik Qaynarca və Polşanın I bölgüsü (1772) bu onilliyə düşür.
İnqilablar dövrü: Amerika, Fransa və sənaye çevrilişi Dərsə keç 9
XIX əsr: Avropa və Osmanlı imperiyası İrəli Tacqoyma günündə qələbə
Austerlits döyüşü (2 dekabr 1805 ) tacqoymadan (2 dekabr 1804 ) düz bir il sonra oldu — imperator ildönümünü ən böyük qələbəsi ilə «qeyd etdi». Napoleonun həyatını dörd rəqəmlə yadda saxla: 99 — hakimiyyət, 04 — tac, 12 — Rusiya, 15 — Vaterloo.
10
XIX əsr: Rusiya imperiyası, Şimali Qafqaz və ABŞ İrəli Çar ölür — kurs dəyişir
Siyasət dəyişən tarixlər çarın ölümü ilə bağlıdır: 25 → 55 → 81 (1825, 1855, 1881) — dekabristlər və sərt kurs; islahatlar; əks-islahatlar. Hadisə açarı: 12 → 25 → 53 → 56 → 61 → 81 — Borodino, dekabristlər, Sinop, Paris sülhü, kəndli islahatı, sui-qəsd. «60-cı illərin əvvəli» 1861–1864-dür.
Şimali Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın işğalı Dərsə keç Yadda saxlamaq üçün
Mərkəzi Asiya: 65–68–73–76–81. Daşkənd (65), Səmərqənd (68), Xivə (73), Qoqand (76), Gök-Tepe (81). Qafqaz imamları: 1–2–3 — Qazi Məhəmməd, Həmzət bəy, Şamil; Şamil üçüncüdür, 1834-də seçilib və 1859-da təslim olub. Mənsur: 85–91 — 1785-də başlayıb, 1791-də Anapada əsir düşüb.
Rusiya XX əsrin əvvəllərində: 1905–1907 inqilabı və Stolıpin islahatları Dərsə keç 11
Birinci dünya müharibəsi və Versal–Vaşinqton sistemi İrəli Birinci və İkinci dünya müharibələri Dərsə keç Tarixləri asan yadda saxla
Birinci dünya müharibəsinin döyüşləri «11-ci ayın 11-ci günü, saat 11-də» — 11 noyabr 1918-ci ildə dayandı. İkinci dünya müharibəsi isə 1.9.39-da — «39-cu ilin 9-cu ayının 1-də» başladı. İki müharibə arasında: 1939 − 1918 = 21 il.
Birinci dünya müharibəsi: səbəblər, cəbhələr və sülh Dərsə keç MAIN və «28 iyun»
Dörd uzunmüddətli səbəbi ingilis dilindəki MAIN («əsas») sözü ilə yadda saxla: M ilitarism — militarizm, A lliances — ittifaqlar, I mperialism — imperializm, N ationalism — millətçilik. Tarixlər üçün: Versal müqaviləsi 28 iyun 1919-cu ildə — Sarayevo qətlindən (28 iyun 1914) düz beş il sonra imzalandı.
12
İkinci dünya müharibəsi İrəli İkinci dünya müharibəsi: yollar, dönüş nöqtələri və qələbə Dərsə keç Konfranslar Berlinə doğru «yeriyir»
Sıra və coğrafiya birlikdə: Tehran (İran, 1943) → Yalta (Krım, fevral 1945) → Potsdam (Berlinin yanı, iyul 1945). Müttəfiqlər irəlilədikcə görüş yerləri də Berlinə yaxınlaşırdı. Dönüş nöqtələri isə bir «menteşə»yə yığılıb: Midvey, Əl-Ələmeyn və Stalinqrad — hamısı 1942-ci ilin iyunu ilə 1943-cü ilin fevralı arasında.
13
«Soyuq müharibə» və müasir dünya İrəli Ardıcıllığı qarışdırma
Varşava müqaviləsi NATO-ya «cavab» idi, ona görə sonra gəlir: NATO — 1949, Varşava — 1955. Sonun ardıcıllığı: divar (1989) → Almaniyanın birləşməsi (1990) → SSRİ-nin dağılması (1991) — «89, 90, 91», hər il bir addım.
Müstəmləkə sisteminin dağılması (dekolonizasiya) Dərsə keç Üç dalğa: 47 – 60 – 75
Dekolonizasiyanı üç dalğa kimi yadda saxla: Asiya əvvəlcə (Hindistan 1947, İndoneziya 1949), sonra Afrika (Qana 1957 → 1960-cı ildə 17 ölkə), sonra Portuqaliya müstəmləkələri və Cənubi Afrika (1975, Zimbabve 1980, Namibiya 1990). Açar rəqəmlər: 47 – 60 – 75.
14
Tarixi təhlil: metod, dövlət və iqtisadiyyat Universitet Mənbəyə 5 sual
Kim? Nə vaxt? Harada? Nə üçün? Kimin üçün? Sonra altıncı sual: «Bunu başqa kim təsdiqləyir?» Bu sıra xarici tənqiddən (kim, nə vaxt, harada) daxili tənqidə (nə üçün, kimin üçün) və korroborasiyaya keçməyə kömək edir.
N = N₀ · (½)^(t / T½) ⇔ t = T½ · log₂(N₀ / N) N = N₀ · (½)^(t / T½) ⇔ t = T½ · log₂(N₀ / N )
Burada
N nümunədə qalan C-14 miqdarı (və ya faizi)
N₀ ölüm anındakı ilkin miqdar (100 %)
t ölümdən keçən vaxt, illə
T½ C-14-ün yarımparçalanma dövrü ≈ 5730 il Haradan gəlir: hər T½ ildən sonra miqdar ½-ə vurulur; t/T½ dövr keçibsə, (½)^(t/T½) alınır. Loqarifmləsək, t üçün ifadəni tapırıq.
Müasir dövlət, millətçilik və imperiyalar (XIX–XX əsrlər) Dərsə keç 1861 — «dəyişikliklər ili»
Bir il — üç hadisə: İtaliya krallığı elan edilir, Rusiyada təhkimçilik ləğv olunur, ABŞ-da Vətəndaş müharibəsi başlayır. On il sonra — 1871: Almaniyanın birləşməsi və Romanın İtaliyanın paytaxtı olması. «61 və 71» cütlüyü millət dövlətlərinin yarandığı onilliyi yadda saxlamağa kömək edir.
Faiz artımını yoxla
Artım faizi = (dəfə − 1) · 100 %. Əgər say 3,8 dəfə artıbsa, artım (3,8 − 1) · 100 % = 280 %-ə yaxındır, 380 % deyil. Bu, ən çox edilən hesab səhvinin qarşısını alır.
İqtisadi tarix: sənayeləşmə, dünya iqtisadiyyatı və qloballaşma Dərsə keç Yₜ = Y₀ · (1 + g)ᵗ
Burada
Yₜ t ildən sonrakı göstərici (məsələn, adambaşına ÜDM)
Y₀ başlanğıc qiymət
g illik artım sürəti, onluq kəsr kimi (3 % = 0,03)
t illərin sayı Haradan gəlir: hər il göstərici (1 + g)-yə vurulur; t ildə bu vurma t dəfə təkrarlanır. Bank faizi ilə eyni məntiqdir.
t₂ₓ ≈ 70 / g(%) t₂ₓ ≈ 70 / g(%)
Burada
t₂ₓ göstəricinin iki dəfə artması üçün lazım olan illər
g(%) illik artım faizlə (3 % üçün 3 yazılır) «70 qaydası». Çıxarılışı: (1 + g)ᵗ = 2 ⇒ t = ln 2 / ln(1 + g). Kiçik g üçün ln(1 + g) ≈ g, ln 2 ≈ 0,693, deməli t ≈ 0,693 / g ≈ 70 / g(%).
70 qaydası — başda hesabla
70-i illik faizə böl: 1 % → 70 il, 2 % → 35 il, 7 % → 10 il, 10 % → 7 il. Ağlabatanlıq yoxlaması: 7 %-lə 10 il = bir dəfə iki qat, 20 il = dörd qat, 30 il = səkkiz qat. Bank əmanəti, əhali və ya inflyasiya üçün də işləyir.
Real = Nominal / (P / 100) Açıqlıq = (X + M) / ÜDM · 100 % Real = Nominal / ( P / 100 ) Açıqlıq = ( X + M) / ÜDM · 100 %
Burada
P qiymət indeksi (baza ilində 100)
X ixrac
M idxal
ÜDM ümumi daxili məhsul — ölkədə il ərzində istehsal olunmuş bütün məhsul və xidmətlərin dəyəri Real göstərici inflyasiyanı çıxarır: pul deyil, həmin pula nə alına biləcəyi ölçülür. Açıqlıq ölkənin dünya ticarətinə nə qədər bağlı olduğunu göstərir.
15
Zaman, müharibə və dünya nizamı Universitet Təqvimlər, dövrləşdirmə, «Annallar» məktəbi və qlobal tarix Dərsə keç Δ = ⌊Y / 100⌋ − ⌊Y / 400⌋ − 2 Δ = ⌊Y / 100 ⌋ − ⌊Y / 400 ⌋ − 2
Burada
Δ Qriqorian tarixinin Yulian tarixindən neçə gün irəlidə olduğu
Y il (Y ilinin 1 martından etibarən olan tarixlər üçün)
⌊ ⌋ tam hissə (kəsr hissə atılır) Haradan gəlir: Yulian təqvimində hər əsr ili uzun ildir, Qriqorian təqvimində isə yalnız 400-ə bölünən əsr illəri. İslahatdan sonra «buraxılan» hər uzun gün fərqi bir gün artırır; −2 sabiti 1582-ci ilin ilkin 10 günlük fərqinə uyğunlaşdırır: 15 − 3 − 2 = 10. Əsr ilinin yanvar–fevral ayları üçün Y − 1 götür.
G ≈ H − H / 33 + 622 ⇔ H ≈ (G − 622) · 33 / 32 G ≈ H − H / 33 + 622 ⇔ H ≈ (G − 622) · 33 / 32
Burada
G miladi (Qriqorian) il
H hicri qəməri il
622 hicrət ili — hicri erasının başlanğıcı
33 / 32 33 / 32 33 qəməri il ≈ 32 Günəş ili (354,37 / 365,24 ≈ 0,97) Haradan gəlir: H qəməri il H · 0,97 Günəş ilinə bərabərdir, 0,97 ≈ 1 − 1/33. Nəticə ±1 il dəqiqlikdədir, çünki hicri il iki Qriqorian ilinə düşür.
Tez yoxlama üsulları
Yulian → Qriqorian: XVIII əsr +11, XIX əsr +12, XX–XXI əsrlər +13 gün. Hicri → miladi: 3 % çıx və 622 əlavə et. Dayaq nöqtələri: hicri 1400-cü il 1979-cu ilin noyabrında, 1446-cı il 2024-cü ilin iyulunda başlayıb — nəticəni onlarla müqayisə et.
Hər dövrə üç sual
1) Meyar nədir — siyasi, iqtisadi, mədəni, texnoloji? 2) Hansı region üçün? 3) Kim və nə vaxt təklif edib? Bu üç sual dövrləşdirmənin avropamərkəzçi, teleoloji və ya siyasi motivli olduğunu dərhal göstərir.
Böyük müharibələr niyə başlayır? Səbəblərin təhlili Dərsə keç CINC = (TPOP + UPOP + IRST + PEC + MILEX + MILPER) / 6 CINC = ( TPOP + UPOP + IRST + PEC + MILEX + MILPER) / 6
Burada
TPOP ölkənin dünya əhalisindəki payı (0–1)
UPOP dünya şəhər əhalisindəki payı
IRST dünya dəmir və polad istehsalındakı payı
PEC dünya ilkin enerji istehlakındakı payı
MILEX dünya hərbi xərclərindəki payı
MILPER dünyada hərbi qulluqçuların sayındakı payı Haradan gəlir: altı payın ədədi ortası demoqrafik, sənaye və hərbi ölçülərə bərabər çəki verir. Bütün dövlətlərin CINC qiymətlərinin cəmi 1-ə bərabərdir.
R = CINC(iddiaçı) / CINC(hakim) R = CINC(iddiaçı) / CINC(hakim)
Burada
R güc nisbəti; güc keçidi tədqiqatlarında R ≈ 0,8 və daha çox çox vaxt «paritetə yaxınlaşma» sayılır
iddiaçı yüksələn, iddiaçı dövlət
hakim hakim dövlət Hesablamanı yoxla
1) CINC həmişə 0 ilə 1 arasındadır; bütün dövlətlərin cəmi 1-dir. 2) CINC ən kiçik və ən böyük payın arasında olmalıdır: A üçün 0,08 ≤ 0,150 ≤ 0,22 ✓. 3) R < 1 isə iddiaçı hələ zəifdir; R-in bir onilliklər ərzində necə dəyişdiyinə bax — dinamika tək bir rəqəmdən vacibdir.
Vyana konqresindən BMT və Avropa İttifaqına: beynəlxalq təşkilatların tarixi Dərsə keç Qəbul ⇔ (Lehinə ≥ 9) ∧ (daimi üzvlərdən «əleyhinə» = 0)
Burada
Lehinə Təhlükəsizlik Şurasının 15 üzvündən «lehinə» səs verənlərin sayı
daimi üzvlərdən «əleyhinə» beş daimi üzvdən əleyhinə səs verənlərin sayı (veto); bitərəf qalmaq veto sayılmır Təhlükəsizlik Şurasında əsas (prosedur olmayan) məsələlər üzrə qərar. Prosedur məsələlərdə 9 səs kifayətdir və veto tətbiq olunmur. Daimi üzvün bitərəf qalmasının veto sayılmaması 1940-cı illərdən təcrübədir, Beynəlxalq Məhkəmə bunu 1971-ci ildə təsdiqləyib.
Qəbul (vacib məsələ) ⇔ Lehinə ≥ ⅔ · (Lehinə + Əleyhinə)
Burada
Lehinə + Əleyhinə «iştirak edən və səs verən üzvlər»; bitərəf qalanlar sayılmır Baş Assambleyada vacib məsələlər (sülh və təhlükəsizlik, yeni üzvlərin qəbulu, büdcə) üzrə qərar; digər məsələlər sadə çoxluqla qəbul olunur. Assambleyanın qətnamələri, bir qayda olaraq, tövsiyə xarakteri daşıyır.
Qəbul ⇔ (Dövlətlər ≥ 55 %) ∧ (Əhali ≥ 65 %)
Burada
Dövlətlər lehinə səs verən üzv dövlətlərin payı; 27 üzvdə 0,55 · 27 = 14,85 → ən azı 15
Əhali bu dövlətlərin Aİ əhalisindəki payı Aİ Şurasında ixtisaslı çoxluq («ikiqat çoxluq», Lissabon müqaviləsi). Bloklayan azlıq ən azı 4 dövlətdən ibarət olmalı və əhalinin 35 %-dən çoxunu təmsil etməlidir; 4-dən az dövlət əleyhinədirsə, ixtisaslı çoxluq əldə olunmuş sayılır.
Rəqəmləri yadda saxla
Təhlükəsizlik Şurası: 15 – 5 – 9 – 0 — on beş üzv, beş daimi, doqquz «lehinə», sıfır veto. Aİ Şurası: 55/65 və bloklamaq üçün 4 . Aİ-nin genişlənməsi: 6 → 9 → 10 → 12 → 15 → 25 → 27 → 28 → 27. Liqa (1920) ilə BMT (1945) arasında 25 il var.