6 Nisan 1453. İstanbul surlarının önünde Osmanlı topları ilk kez ateş açıyor. Surların ardında Bizans’ın son imparatoru XI. Konstantinos, karşısında ise henüz 21 yaşındaki Sultan II. Mehmed duruyor. Bu padişahın ataları bir buçuk asır önce Söğüt çevresinde küçük bir sınır beyliğini yönetiyordu. O beylik bu kadar kısa sürede nasıl büyük bir devlete dönüştü? Ders 1299–1481 yıllarını kapsar; sonraki yükseliş «Saltanattan hilafete: I. Selim ve Kanuni Sultan Süleyman» dersinde anlatılır.
Uç beyliğinden sultanlığa (1299–1389)
Moğollar Anadolu Selçuklu Devleti’ni Kösedağ Savaşı’nda (1243) yenince Anadolu küçük beyliklere bölündü («Büyük Selçuklu Devleti» ve «Büyük Moğol İmparatorluğu» derslerine bak). Bizans sınırındaki beyliklere uç beylikleri denirdi; bunların savaşçıları gazi sayılır ve Bizans topraklarına doğru genişlerdi. Bunlardan Söğüt çevresindeki beyliğin başında Osman Bey vardı; geleneğe göre Osmanlı Devleti 1299’da kuruldu (kesin yıl tarihçilerce tartışmalıdır).
Osman’ın oğlu Orhan 1326’da Bursa’yı alıp başkent yaptı, ardından İznik ve İzmit’i fethetti. Bu dönemde ilk sürekli ordu kuruldu: piyade “yaya” ve atlı “müsellem” birlikleri. 1350’lerde Osmanlılar Çanakkale Boğazı’nı geçip Gelibolu Yarımadası’nda Rumeli’ye ayak bastı.
I. Murad döneminde Edirne 1360’larda alındı ve başkent oldu; 1371’de Meriç (Çirmen) kıyısında Sırp beylerinin ordusu bozguna uğratıldı. Geleneğe göre yeniçeri ocağı da bu dönemde kuruldu: esirlerin beşte biri padişah için ayrılır, Müslüman olarak yetiştirilip maaşlı piyadeye dönüştürülürdü (sonraları bu ihtiyaç devşirme ile karşılandı). Balkan topraklarını yönetmek için Rumeli Beylerbeyliği kuruldu. 1389’da I. Kosova Savaşı’nda Osmanlılar, Prens Lazar önderliğindeki birleşik Balkan ordusunu yendi; Sırbistan Osmanlı’ya bağımlı oldu. Savaşta Sultan Murad hayatını kaybetti. Kaynaklar savaşın gidişini farklı anlatır, ders kitapları ise onu Osmanlı zaferi sayar.
Bayezid, Timur ve Fetret Devri (1389–1451)
I. Bayezid (“Yıldırım”, 1389–1402) Anadolu beyliklerinin çoğunu ele geçirdi, İstanbul’u abluka altına aldı ve Boğaz’da Anadolu Hisarı’nı yaptırdı (1395). Avrupalı hükümdarlar haçlı seferi düzenledi; ancak Macar Kralı Sigismund’un komutasındaki haçlılar 1396’da Niğbolu’da yenildi. Bayezid’in Anadolu siyaseti ise tehlike yarattı: topraklarını yitiren beyler Timur’a sığındı.
1402’de Ankara Savaşı’nda beyliklerin askerlerinin birçoğu Bayezid’i bırakıp Timur’un safına geçti; padişah yenildi ve esir düştü (1403’te öldü). Oğulları Süleyman, İsa, Mehmed ve Musa arasında taht kavgası, yani Fetret Devri (1402–1413) başladı. Timur’un 1405’teki ölümü Osmanlı’ya toparlanma fırsatı verdi: 1413’te Çelebi Mehmed (I. Mehmed) kardeşi Musa’yı yenip devleti yeniden birleştirdi. Oğlu II. Murad (1421–1451) Balkanlar’da konumu yeniden sağlamlaştırdı: Selanik’i aldı (1430), 1444’te Varna’da Polonya-Macaristan Kralı III. Vladislav ile Yanoş Hunyadi’nin haçlı ordusunu, 1448’de II. Kosova Savaşı’nda Hunyadi’nin yeni saldırısını bozguna uğrattı. 1444’te oğlu Mehmed lehine kısa süreliğine tahttan çekilmişti; ancak Varna öncesinde ordunun başına geri döndü.
| Hükümdar | Dönem | Başlıca işleri |
|---|---|---|
| Osman Bey | geleneğe göre 1299’dan yaklaşık 1325’e kadar | Söğüt uç beyliği, devletin kuruluşu |
| Orhan Bey | Osman Bey’den sonra | Bursa başkent (1326), ilk sürekli ordu, Rumeli’ye geçiş |
| I. Murad | Orhan Bey’den sonra, 1389’a kadar | Edirne başkent, yeniçeri ocağı, Kosova (1389) |
| Yıldırım Bayezid | 1389–1402 | Niğbolu (1396), Anadolu beyliklerinin ilhakı, Ankara (1402) |
| Çelebi Mehmed | 1413–1421 | Fetret’in sonu, devletin yeniden birleşmesi |
| II. Murad | 1421–1451 | Selanik (1430), Varna (1444), II. Kosova (1448) |
| Fatih Sultan Mehmed | 1444–1446 ve 1451–1481 | İstanbul’un fethi (1453), Otlukbeli (1473) |
“Altın Köprü”ye doğru: İstanbul’un fethi
“Altın Köprü”Tanım
Ders kitaplarında İstanbul, Avrupa ile Asya’yı birleştiren ve Karadeniz ile Akdeniz arasındaki boğazlara hâkim olan şehir olarak böyle adlandırılır.
15. yüzyılın ortasında Bizans İmparatorluğu’ndan neredeyse yalnızca İstanbul, Mora Despotluğu ve birkaç bölge kalmıştı; Osmanlı toprakları şehri çepeçevre kuşatıyor, devletin Rumeli ve Anadolu kısımlarını birbirinden ayırıyordu. Bizans, Batı’dan yardım almak için Katolik Kilisesi ile birleşmeyi kabul etmişti (1439), ama halk bunu reddetti ve gerçek bir yardım gelmedi. II. Mehmed hazırlığa 1452’de Boğaz’ın Avrupa yakasında Rumeli Hisarı’nı yaptırarak başladı; dev toplar döktürdü, donanma topladı.
Kuşatma 6 Nisan – 29 Mayıs 1453 arasında, yani 53 gün sürdü. Bizanslılar Haliç’in girişini zincirle kapatmıştı; Osmanlılar gemileri karadan yürütüp körfezin içine indirdi. 29 Mayıs’taki genel saldırıda şehir düştü, İmparator XI. Konstantinos savaşırken öldü. Padişah Ayasofya’yı camiye çevirdi. Sonuçta Bizans İmparatorluğu yıkıldı, İstanbul Osmanlı başkenti oldu, II. Mehmed de Fatih unvanını aldı.
Ders kitapları, Karadeniz’e ve boğazlara hâkimiyetin doğu ticaret yollarını Osmanlı’nın eline vermesini, Avrupalıları deniz yolları aramaya yönelten nedenlerden biri olarak gösterir («Büyük Coğrafi Keşifler ve sömürgeci işgaller» dersine bak). Tarihçiler bu bağın derecesini tartışmalı sayar, çünkü Avrupa’nın Osmanlı topraklarıyla ticareti 1453’ten sonra da sürdü. Bizanslı bilginlerin İtalya’ya göçü (bu süreç 1453’ten önce de yaşanıyordu) Rönesans kültürünü etkiledi.
Etkileşimli
Padişah şehre denizden de saldırmak istiyordu, ama körfezin girişi kalın bir zincirle kapatılmıştı ve gemiler içeri giremiyordu. Bunun üzerine tuhaf bir karar verdi: gemilerin karadan çekilmesini emretti. Yağlanmış kütükler üzerinde gemiler tepenin üstünden aşırılıp körfeze indirildi. Sabah şehrin savunucuları kendi körfezlerinde düşman gemilerini gördü.
Bu arada surların bir bölümü günlerce dev topların ateşi altında yıkılıyordu. Sonunda şehrin son imparatoru savaşta öldü, en büyük kilise ise camiye çevrildi.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen padişahı, şehri, olayın yılını ve şehrin son imparatorunu belirleyin.
2) Padişahın bu şehri ele geçirmek istemesinin bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Bu olayın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: şehir Osmanlı topraklarının Rumeli ve Anadolu kısımlarını ayırıyordu; şehrin alınması devleti birleştiriyor ve ona başkent kazandırıyordu. Ekonomik: şehir, Karadeniz ile Akdeniz arasındaki boğazlara ve ticaret yollarına hâkimdi. Puan: ikisi de — 1; biri — ½.
3) Bizans İmparatorluğu yıkıldı; İstanbul Osmanlı başkenti oldu; ders kitaplarına göre boğazların ve doğu ticaret yollarının Osmanlı denetimine geçmesi Avrupalıları deniz yolları aramaya yönelten nedenlerden biri oldu (tarihçiler bu bağın gücünü tartışır); Bizanslı bilginlerin İtalya’ya göçü Rönesans kültürünü etkiledi. Puan: iki sonuç — 1; biri — ½; metinde olan “imparator öldü” ve “kilise camiye çevrildi” puan getirmez.
Devletin yönetimi ve Fatih dönemi (1453–1481)
II. Mehmed fetihlerini sürdürdü: Sırbistan’ı (1459), Mora’yı (1460), Trabzon İmparatorluğu’nu (1461) ve Bosna’yı (1463) ele geçirdi, Venedik’le uzun bir savaş yaptı (1463–1479). Doğuda Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ı 1473’te Otlukbeli’nde yendi («Akkoyunlu Devleti» dersine bak). 1475’te Kırım Hanlığı Osmanlı’ya bağlandı. Padişah 1481’de yeni bir sefere hazırlanırken öldü.
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Divan ve sadrazam | devlet işlerinin görüşüldüğü yüksek kurul; başında padişahın baş bakanı sadrazam bulunurdu |
| Beylerbeylik ve sancak | ülke beylerbeyliklere (Rumeli, Anadolu), bunlar da sancak beyi tarafından yönetilen sancaklara ayrılırdı |
| Tımar | askerlik karşılığında atlı askere (sipahiye) verilen toprak gelirleri (Akkoyunlu ve Safevi devletlerindeki tiyula benzer) |
| Yeniçeriler ve devşirme | padişahın maaşlı sürekli piyade ordusu; sonraları Balkan köylerinden Hristiyan çocukların toplanıp Müslüman olarak yetiştirildiği devşirmeyle tamamlanırdı |
| Dinî topluluklar (sonradan «millet» sistemi) | gayrimüslim topluluklar din ve aile işlerini kendi önderleri aracılığıyla yürütürdü; II. Mehmed İstanbul Ortodoks Patrikhanesi’ni korudu (1454). Bu uygulama sonradan millet adı verilen sistemin temelini oluşturdu |
Fetret Devri’nin tecrübesi, Fatih Kanunnamesi’nin taht kavgalarını önlemek amacıyla kardeş katline izin vermesiyle ilişkilendirilir.
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Anadolu Selçuklu’nun Moğol darbesiyle zayıflaması | Anadolu’nun beyliklere bölünmesi, uç beyliklerinin güçlenmesi |
| Bizans’ın zayıflığı ve Balkan beylerinin parçalanmışlığı | Rumeli’ye geçiş, Edirne, Çirmen ve Kosova zaferleri |
| Bayezid’in beylikleri ilhak etmesi, beylerin Timur’a sığınması | Ankara yenilgisi (1402), Fetret Devri (1402–1413) |
| Fetret’in tecrübesi | Fatih Kanunnamesi’nde taht kavgalarını önlemek için kardeş katline izin |
| Rumeli Hisarı, dev toplar, 53 günlük kuşatma | İstanbul’un fethi (1453), Bizans’ın yıkılışı, İstanbul’un başkent olması |
| Yön | I. Bayezid | II. Mehmed |
|---|---|---|
| İstanbul | abluka (1394–1402), alamadı | 1453’te fethetti |
| Batı’daki düşman | Niğbolu haçlı seferi (1396) | Venedik (1463–1479) |
| Doğudaki rakip | Timur (Ankara Savaşı, 1402) | Uzun Hasan (Otlukbeli Savaşı, 1473) |
Kodlanmış soru
Problem
Osmanlı Devleti’nin kuruluş dönemiyle ilgili doğru ifadeleri seçin:
1. Osman Bey Söğüt çevresinde uç beyliğinin başındaydı
2. Bursa 1326’da alındı
3. Edirne Osmanlıların ilk başkentiydi
4. Orhan döneminde Rumeli’ye geçiş başladı
5. Ankara Savaşı Orhan döneminde oldu
A) 1, 2, 3 B) 2, 3, 5 C) 1, 2, 4 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kronolojik sıralama
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Ankara Savaşı
2. İstanbul’un fethi
3. Bursa’nın alınması
4. I. Kosova Savaşı
A) 3, 1, 4, 2 B) 3, 4, 1, 2 C) 4, 3, 1, 2 D) 3, 4, 2, 1 E) 4, 1, 3, 2
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
- 1299
Geleneksel tarih: Osmanlı Beyliği kurulur
- 1326
Bursa alınır ve başkent olur
- 1350'ler
Osmanlılar Rumeli’ye geçer (Gelibolu)
- 1360'lar
Edirne alınır ve başkent olur
- 1371
Çirmen Savaşı
- 1389
I. Kosova Savaşı
- 1396
Niğbolu Savaşı: haçlı ordusu yenilir
- 1402
Ankara Savaşı: Timur Yıldırım Bayezid’i esir alır
- 1402–1413
Fetret Devri: şehzadeler arasında taht kavgası
- 1444
Varna Savaşı
- 29 Mayıs 1453
Fatih Sultan Mehmed İstanbul’u fetheder
- 1473
Otlukbeli Savaşı: Uzun Hasan yenilir
- 1481
II. Mehmed ölür
- 1571
İnebahtı Deniz Savaşı
- 1683
İkinci Viyana Kuşatması
- 1699
Karlofça Antlaşması
- 1839
Tanzimat Fermanı ilan edilir
- 1876
Kanun-ı Esasi (ilk anayasa)
- 1922
Saltanat kaldırılır
- 29 Ekim 1923
Türkiye Cumhuriyeti ilan edilir
Unutma
- Geleneğe göre Osmanlı Devleti 1299’da Söğüt çevresinde uç beyliği olarak doğdu; Orhan Bursa’yı başkent yaptı (1326), I. Murad Edirne’yi aldı.
- 1389’da I. Kosova Savaşı’nda Balkan beyleri yenildi, 1396’da Niğbolu’da haçlı ordusu dağıtıldı.
- 1402’de Ankara’da Timur I. Bayezid’i yendi; Fetret, 1413’te I. Mehmed’in zaferiyle sona erdi.
- 29 Mayıs 1453’te II. Mehmed, 53 günlük kuşatmadan sonra İstanbul’u fethetti: Bizans yıkıldı, İstanbul başkent oldu.
- Devleti divan, sadrazam, beylerbeylik, tımar ve yeniçeri ocağı yönetiyordu; Otlukbeli (1473), Fatih’in Doğu’daki başlıca zaferiydi.