Saatine bak: bir saatte 60 dakika, bir dakikada 60 saniye var; çember ise 360 dereceye bölünür. Bu hesabın kökü, yaklaşık beş bin yıl önce Dicle ile Fırat arasında yaşamış Sümerlere uzanır. İlginçtir ki bu ovada ne taş ne orman ne de maden vardı. Peki, insanlığın ilk şehirleri, ilk yazısı ve ilk yazılı kanunları neden tam da burada ortaya çıktı? Bu derste bu sorunun cevabını arayacağız.
Doğal şartlar ve nüfus
Mezopotamya Yunanca “iki nehir arası” demektir. Dicle ile Fırat’ın arasında ve çevresinde uzanan topraklardır; büyük kısmı bugünkü Irak’tadır. İki nehir de kuzeydeki dağlardan doğar ve Basra Körfezi’ne dökülür. İlkbaharda dağlarda kar eridiğinde nehirler taşar, sular çekilince tarlalarda verimli bir alüvyon bırakırdı. Ancak taşkınlar önceden kestirilemez ve bazen yıkıcıydı; yazın ise neredeyse hiç yağmur yağmazdı.
Bu yüzden burada ancak sulama ile yaşanabilirdi: kanallar kazmak, setler yapmak, bataklıkları kurutmak gerekiyordu. Bunu tek bir aile yapamazdı; binlerce insanın birlikte çalışması, birilerinin onları örgütlemesi, işi bölüştürmesi, suyun ve ürünün hesabını tutması gerekiyordu. Yöneticilere, memurlara ve kayıt tutmak için yazıya duyulan ihtiyaç buradan doğdu. Taş ve kereste olmadığından evler, saraylar ve tapınaklar kerpiç ve pişmiş tuğladan yapılıyor; maden, kereste ve taş ise komşu ülkelerden tahıl ve kumaş karşılığında getiriliyordu. Böylece doğanın eksiklikleri ticaretin erken gelişmesine yol açtı.
SulamaTanım
Nehir suyunun kanallar, arklar ve setler aracılığıyla tarlalara ulaştırılması; pek çok insanın ortak emeğini ve yönetimi gerektiriyordu.
MÖ 4. binyılda Mezopotamya’nın güneyinde Sümerler yaşıyordu. Nereden geldikleri ve dillerinin hangi dillerle akraba olduğu bilim insanları arasında hâlâ tartışmalıdır. Kuzeyde, Akad bölgesinde ise Sami dilli Akadlar yerleşmişti. Doğuda Elam, kuzeydoğuda Zagros Dağları uzanıyordu. Zagros’ta ve Urmiye Gölü’nün güneyinde yaşayan Kuti (Guti) ve Lullubi boyları, Azerbaycan topraklarının eski sakinleri sayılır; onlar hakkında “Azerbaycan tarihi” dersindeki erken kabile birlikleri konusunu okuyabilirsin.
Sümer şehir devletleri: yönetim, toplum, ekonomi
MÖ 4. binyılın sonu ile 3. binyılın başında Sümer’de şehir devletleri kuruldu: Ur, Uruk, Lagaş, Kiş, Nippur, Eridu ve diğerleri. Her şehir devleti surla çevrili bir şehirden ve ona bağlı köylerden oluşuyordu. Şehrin ortasında koruyucu tanrının tapınağı ve basamaklı tapınak kulesi ziggurat yükselirdi. Tapınak aynı zamanda büyük bir işletmeydi: toprakları, ambarları, atölyeleri, sürüleri ve işçileri vardı.
Şehir devletinin başına ensi denirdi: hem başrahip hem ordu komutanıydı; kanalların ve tapınakların yapımını yönetirdi. Birkaç şehri kendine bağlayan güçlü hükümdar lugal (“büyük adam”, kral) unvanını taşırdı. En eski dönemde önemli işler yaşlılar meclisinde ve silah taşıyan erkeklerin halk meclisinde de görüşülürdü. Toplumun tepesinde hükümdar, rahipler ve soylular vardı; onları kâtipler, zanaatkârlar ve tüccarlar izliyordu; halkın çoğunluğu köy topluluğuna bağlı özgür çiftçilerdi. En altta ise savaş esirleri ya da borcunu ödeyemediği için köleleşmiş insanlar, yani köleler bulunuyordu.
Sümerler arpa, buğday, susam ve hurma yetiştirir, koyun ve keçi besler, yünden kumaş dokurlardı. Toprağı öküzlerin çektiği sabanla sürer, bakır ve tunçtan alet ve silah yaparlardı. Şehirler su, toprak ve ticaret yolları yüzünden sık sık savaşırdı; örneğin Lagaş ile komşusu Umma arasında sınır için uzun bir mücadele sürdü. MÖ 24. yüzyılda Lagaş hükümdarı Urukagina, memurların ve rahiplerin keyfî davranışlarını sınırladı, ağır vergileri azalttı, dul kadınları ve yetimleri güçlülerin zulmünden koruyacağını ilan etti. Bunlar tarihte bilinen ilk reformlar arasındadır. Ancak şehirlerin birbiriyle çekişmesi onları zayıflatıyor, yabancı fatihlere yol açıyordu.
Birlik mücadelesi: Akad, Kutiler, Babil ve Asur
Mezopotamya’yı ilk kez tek bir devlette Akad hükümdarı Sargon birleştirdi (MÖ 24. yüzyıl). Sürekli bir ordu besliyor, Sümer şehirlerini birbiri ardına egemenliği altına alıyordu; seferleri Akdeniz kıyılarına ve Elam’a kadar ulaştı. Akad Devleti tarihteki ilk imparatorluk sayılır; Akadça da geniş bir alana yayıldı. Ancak fethedilen şehirler sık sık ayaklanıyordu. MÖ 3. binyılın sonunda Zagros Dağları’ndan inen Kutiler, zayıflamış Akad Devleti’ni yıktı ve yaklaşık yüz yıl Mezopotamya’nın büyük kısmına hâkim oldu. Kutiler kovulduktan sonra Ur şehri yeniden yükseldi; hükümdarı Ur-Nammu’nun kanunları bilinen en eski kanun derlemesi sayılır.
MÖ 19. yüzyılda Fırat kıyısındaki küçük Babil şehri yeni bir hanedanın başkenti oldu. Babil kralı Hammurabi (MÖ 1792–1750), diplomasi ve savaşla rakiplerini — Larsa’yı, Mari’yi ve başka şehirleri — birer birer yenerek Mezopotamya’nın büyük bölümünü birleştirdi. Babil ülkenin siyasi, ticari ve dinî merkezi oldu; şehrin koruyucusu tanrı Marduk baş tanrı sayılmaya başladı. Hammurabi kanalların onarımını, vergilerin toplanmasını ve memurların işini bizzat denetliyordu; valilerine yazdığı mektuplar da kil tabletler üzerinde günümüze ulaştı.
Hammurabi’nin en ünlü eseri kanunlarıdır. 282 maddelik kanunlar yaklaşık 2,25 metre yüksekliğinde siyah bir taş dikilitaşa kazınmıştı; taşın üst kısmında, adalet ve güneş tanrısı Şamaş’ın önünde duran kral tasvir edilmiştir. Kanunlar toprak kirasını, sulamayı, ticareti, borçları, aileyi ve suçları düzenliyordu. Cezalar ağırdı ve çoğu zaman kısas ilkesine — “göze göz, dişe diş” — dayanıyordu. Aynı suçun cezası, mağdurun ve suçlunun kim olduğuna bağlıydı: tam haklı özgür kişi, daha düşük haklı özgür kişi (muşkenum) ya da köle. Dikilitaşı 20. yüzyılın başında Fransız arkeologlar İran’daki Sus şehrinde buldu; bugün Paris’teki Louvre Müzesi’ndedir.
“Tanrılar beni ülkede adaleti sağlamak, kötüleri ve suçluları yok etmek için çağırdılar ki güçlü, zayıfa zulmetmesin. Marduk beni halkı yönetmeye gönderdi.
Bir adam başka bir özgür adamın gözünü çıkarırsa, onun da gözünü çıkarsınlar.
Bir adam borcunu ödeyemeyip karısını, oğlunu ya da kızını satarsa, onlar alıcının evinde üç yıl çalışsın, dördüncü yıl serbest bırakılsın.
Biri tarlasının setini sağlamlaştırmayı ihmal eder, set yıkılır ve su komşuların tarlalarını basarsa, mahvettiği tahılın bedelini ödesin.
Haksızlığa uğrayan kişi gelsin, dikilitaşımdaki yazı ona okunsun: davasını anlasın ve gönlü rahatlasın.”
Kaynak görevleri
Problem
1) Kanunları yazdıran hükümdarı ve devletini belirleyin.
2) Hükümdarın tek ve yazılı kanunlar getirmesinin bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Bu kanunların uygulanmasının metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Hammurabi fethettiği şehir devletlerini birleştirmişti; her şehrin kendi geleneği yerine tek kanunlar, kralın merkezî gücünü pekiştiriyordu. Ekonomik: sulama, toprak kirası, ticaret ve borç ilişkileri açık kurallar gerektiriyordu; özgür köylülerin kalıcı köleye dönüşmesi vergi verenlerin ve askerlerin sayısını azaltıyordu. Puan: açıklamalı bir siyasi + bir ekonomik neden — 1; yalnızca biri ya da açıklamasız sayma — ½.
3) Metinde olmayan sonuçlar: kralın gücü ve ülkenin birliği pekişti; toplumun tabakalara bölünmesi kanunla sabitlendi; kanunlar sonraki Ön Asya hukukuna örnek oldu; Babil uzun süre Mezopotamya’nın merkezi olarak kaldı. Puan: iki doğru sonuç — 1; bir sonuç — ½; metni tekrar etmek puan getirmez.
Hammurabi’den sonra Babil zayıfladı: MÖ 16. yüzyılın başında Hititler Babil’e baskın yaptı, ardından ülkeyi uzun süre Kassit hanedanı yönetti. Bu sırada Dicle’nin yukarı kesiminde, Asur şehri çevresinde Asur Devleti güçleniyordu. MÖ 9–7. yüzyıllarda Asur, Ön Asya’nın en güçlü devleti oldu: demir silahlı piyadesi, süvarisi, savaş arabaları ve kale surlarını yıkan kuşatma makineleri vardı. Asurlular fethettikleri halkları toplu hâlde sürgün ediyor, ağır haraç alıyorlardı. Urartu ve Manna ile de savaştılar; bu konuyu “Azerbaycan tarihi” dersindeki Manna Devleti bölümünde okuyabilirsin. MÖ 671’de Asur, Mısır’ı bile ele geçirdi.
Asur’un başkenti Ninova’da kral Asurbanipal (MÖ 7. yüzyıl) on binlerce kil tabletten oluşan bir kütüphane kurdu; “Gılgamış Destanı”nın en eksiksiz metni de burada bulundu. Ancak sürekli savaşlar ve halkların nefreti imparatorluğu içten zayıflattı. MÖ 612’de Med ve Babil orduları birlikte Ninova’yı alıp yıktı; kısa süre sonra Asur tamamen çöktü. Ardından Yeni Babil Devleti yükseldi: kral II. Nebukadnezar (MÖ 605–562) Babil’i dev surlar ve İştar Kapısı ile süsledi; rivayete göre ünlü Asma Bahçeler de onun döneminde yapıldı. Fakat MÖ 539’da Babil, Ahameniş hükümdarı II. Kiros’a savaşmadan teslim oldu ve Mezopotamya Pers İmparatorluğu’na katıldı; bunu “Eski İran: Med ve Ahameniş İmparatorluğu” dersinde okuyacaksın.
Etkileşimli
Mezopotamya kültürü ve icatları
Kâtipler özel okullarda, “tablet evleri”nde yetiştirilirdi: öğrenciler yıllarca yüzlerce işareti ezberler, hesap ve ölçü öğrenirdi. Sümerler altmışlık sayı sistemini oluşturdu; saatin 60 dakikaya, çemberin 360 dereceye bölünmesi bu sistemin mirasıdır. Rahipler zigguratların tepesinden Ay’ı, Güneş’i ve gezegenleri gözler, Ay’ın hareketine dayanan bir takvim hazırlardı. Tekerlek, çömlekçi çarkı ve tunç alaşımı ilk kez Mezopotamya’da yaygın biçimde kullanılmaya başlandı. Edebiyatın en ünlü eseri, bir Uruk hükümdarını anlatan “Gılgamış Destanı”dır: kahraman ölümsüzlüğü arar ve sonunda insanın yaptıklarıyla yaşadığını anlar. Destanda Büyük Tufan’ın hikâyesi de vardır.
Kronoloji, tablolar ve sınav tipi görevler
- MÖ 4. binyılın sonu
Sümer şehir devletleri ve çivi yazısı
Ur, Uruk, Lagaş; ilk yazı kayıt tutmak için doğar.
- MÖ 24. yüzyıl
Urukagina reformları
Lagaş’ta memurların keyfîliği sınırlandırılır.
- MÖ 24. yüzyıl
Akadlı Sargon Mezopotamya’yı birleştirir
Tarihteki ilk imparatorluk.
- MÖ 3. binyılın sonu
Kutiler Akad Devleti’ne son verir
Yaklaşık yüz yıllık egemenlik; ardından Ur yeniden yükselir.
- MÖ 1792–1750
Hammurabi’nin saltanatı
Babil, Mezopotamya’yı birleştirir.
- MÖ y. 1754
Hammurabi Kanunları
282 madde taş dikilitaşa kazınır.
- MÖ y. 1595
Hititlerin Babil baskını
Hammurabi hanedanının sonu.
- MÖ 9.–7. yüzyıllar
Asur’un en güçlü dönemi
Demir silahlar, kuşatma makineleri, toplu sürgünler.
- MÖ 671
Asur, Mısır’ı ele geçirir
- MÖ 612
Med ve Babil, Ninova’yı yıkar
Asur İmparatorluğu’nun sonu.
- MÖ 605–562
II. Nebukadnezar’ın saltanatı
Yeni Babil’in parlak dönemi; İştar Kapısı.
- MÖ 539
II. Kiros Babil’i alır
Mezopotamya, Ahameniş İmparatorluğu’na katılır.
| Hükümdar | Devlet | Dönem | Neyle hatırlanır |
|---|---|---|---|
| Urukagina | Lagaş | MÖ 24. yüzyıl | bilinen ilk reformlar |
| Sargon | Akad | MÖ 24. yüzyıl | Mezopotamya’nın ilk birleşmesi, sürekli ordu |
| Ur-Nammu | Ur | MÖ 3. binyılın sonu | bilinen en eski kanunlar |
| Hammurabi | Babil | MÖ 1792–1750 | birleşme, 282 maddelik kanunlar |
| Asurbanipal | Asur | MÖ 7. yüzyıl | Ninova’daki kil tablet kütüphanesi |
| II. Nebukadnezar | Yeni Babil | MÖ 605–562 | Babil surları, İştar Kapısı |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Taşkınlar öngörülemez, yazlar kuraktı | kanallar ve setler, ortak emek, yöneticiler ve yazı ortaya çıktı |
| Taş, kereste ve maden yoktu | tuğla yapılar, kil tabletler, erken ticaret |
| Şehir devletleri arasındaki çekişme | Akad’ın ve Kutilerin fethini kolaylaştırdı |
| Hammurabi’nin fetihleri | tek kanunlar; Babil ülkenin merkezi |
| Asur’un sürekli savaşları ve zulmü | Med–Babil ittifakı, Ninova’nın düşüşü (612) |
| Özellik | Sümer şehir devletleri (MÖ 3. binyıl) | Hammurabi’nin Babil’i (MÖ 18. yüzyıl) |
|---|---|---|
| Siyasi yapı | birçok bağımsız şehir, başında ensi | tek devlet, merkezî krallık gücü |
| Hukuk | her şehrin kendi gelenekleri | bütün ülke için yazılı kanunlar |
| Baş tanrı | her şehrin kendi koruyucusu | Marduk |
| Ortak özellikler | çivi yazısı, sulama, zigguratlar, çok tanrılı din, kölelik | çivi yazısı, sulama, zigguratlar, çok tanrılı din, kölelik |
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Babil’in II. Kiros’a teslim olması
2. Akadlı Sargon’un Mezopotamya’yı birleştirmesi
3. Ninova’nın yıkılması
4. Hammurabi’nin saltanatı
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: MÖ tarihlerde büyük sayı daha eskidir: 2300 > 1792 > 612 > 539.
Cevap: 2, 4, 3, 1.
Tuzak: 612 ile 539’u karıştırma; önce Asur, sonra Babil düştü.
Sınav görevi: “X’e özgü, Y’ye değil”
Problem
Hammurabi dönemindeki Babil’e özgü olup ilk Sümer şehir devletlerine özgü olmayanları seçin:
1. çivi yazısının kullanılması
2. ülkenin tek ve yazılı kanunlarla yönetilmesi
3. ziggurat yapılması
4. Marduk’un baş tanrı sayılması
5. sulama
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: kalanları kontrol et: tek kanunlar (2) ancak birleşik bir devlette mümkündü; Marduk (4) Babil’in yükselişiyle baş tanrı oldu.
Cevap: 2, 4.
Sınav görevi: eşleştirme
Problem
Eşleştirin:
1. Sargon
2. Urukagina
3. Asurbanipal
a. Ninova’da kil tablet kütüphanesi
b. Mezopotamya’nın ilk birleşmesi
c. Lagaş’ta reformlar
d. 282 maddelik kanunlar
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Cevap: 1-b, 2-c, 3-a.
Unutma
- Öngörülemeyen taşkınlar ve kurak yazlar sulamayı, onunla birlikte ortak emeği, yöneticileri ve yazıyı gerekli kıldı.
- MÖ 4. binyılın sonunda Sümerler şehir devletleri (Ur, Uruk, Lagaş) kurdu ve çivi yazısını icat etti.
- Akadlı Sargon (MÖ 24. yüzyıl) ilk imparatorluğu kurdu; MÖ 3. binyılın sonunda Kutiler Akad’a son verdi.
- Hammurabi (MÖ 1792–1750) Mezopotamya’yı Babil çevresinde birleştirdi ve 282 maddelik bir kanun derlemesi hazırladı.
- Asur, MÖ 9–7. yüzyıllarda Ön Asya’nın en güçlü devletiydi; MÖ 612’de Med ve Babil Ninova’yı yıktı, MÖ 539’da Babil II. Kiros’a teslim oldu.