Pek çok aile albümünde üniformalı büyük dedelerin fotoğrafları, dolaplarda ise cepheden yazılmış mektuplar saklanır. 20. yüzyılın iki dünya savaşı neredeyse her ülkeye ve her aileye dokundu. Bu derste savaşların neden başladığını, nasıl geliştiğini ve dünyayı nasıl değiştirdiğini göreceğiz; insanların hâlâ neden “Bir daha asla!” dediğini de.
Birinci Dünya Savaşı (1914–1918)
20. yüzyılın başında Avrupa’nın büyük devletleri sömürgeler, pazarlar ve nüfuz alanları için yarışıyor, silahlanıyordu. İki askerî bloka ayrılmışlardı: İtilaf Devletleri (Britanya, Fransa, Rusya) ve İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan; sonra onlara Osmanlı Devleti ve Bulgaristan katıldı). 28 Haziran 1914’te Avusturya-Macaristan tahtının varisi Arşidük Franz Ferdinand Saraybosna’da öldürüldü. Bir ay sonra, 28 Temmuz’da Avusturya-Macaristan Sırbistan’a savaş ilan etti ve ittifaklar zinciri bütün Avrupa’yı savaşa sürükledi.
Savaş herkesin beklediğinden çok daha uzun ve kanlı oldu. Batı Cephesi’nde ordular yıllarca siperlerde karşı karşıya kaldı, birkaç kilometrelik toprak için yüz binlerce asker öldü. Makineli tüfekler, ağır toplar, zehirli gazlar, tanklar ve uçaklar daha önce görülmemiş ölçüde kullanıldı. 1917’de ABD İtilaf Devletleri’nin yanında savaşa girdi; Rusya’da ise devrimler oldu ve Rusya Mart 1918’de savaştan çekildi.
11 Kasım 1918’de Almanya ateşkes imzaladı ve çatışmalar durdu. Savaşta 8 milyondan fazla asker hayatını kaybetmişti. Dört imparatorluk (Rus, Alman, Avusturya-Macaristan ve Osmanlı) çöktü ve yerlerinde yeni devletler kuruldu. Rus İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra, 28 Mayıs 1918’de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ilan edildi. 1919’da imzalanan Versay Antlaşması Almanya’ya ağır şartlar yükledi; 1920’de ise yeni savaşları önlemek için Milletler Cemiyeti kuruldu.
| Nedenler | Sonuçlar |
|---|---|
| büyük devletlerin sömürgeler ve pazarlar için rekabeti | hayatını kaybeden milyonlarca asker ve sivil |
| silahlanma yarışı | dört imparatorluğun çöküşü ve yeni devletlerin doğuşu |
| karşı karşıya duran iki askerî blok | Versay Antlaşması ve Almanya’daki hoşnutsuzluk |
| milliyetçilik ve Balkanlardaki gerginlik | Milletler Cemiyeti’nin kurulması |
İki savaş arasında
1929’da ABD’deki borsa çöküşüyle dünya çapında bir ekonomik kriz olan Büyük Buhran başladı: fabrikalar kapandı, on milyonlarca insan işsiz kaldı. Yoksulluk ve öfke totaliter rejimlerin güçlenmesine zemin hazırladı. İtalya’da 1922’den beri Mussolini’nin faşist hükümeti iktidardaydı. SSCB’de Stalin rejimi yerleşti ve kitlesel baskılar uygulandı. Almanya’da 1933’te Adolf Hitler önderliğindeki Naziler iktidara geldi: demokrasiyi ortadan kaldırdılar, Yahudileri haklarından yoksun bıraktılar ve yeni bir savaşa hazırlanmaya başladılar.
TotalitarizmTanım
Devletin toplumun her alanını tamamen denetlediği, muhalefetin, özgür seçimlerin ve ifade özgürlüğünün olmadığı rejim.
İkinci Dünya Savaşı (1939–1945)
1 Eylül 1939’da Almanya Polonya’ya saldırdı, iki gün sonra Britanya ve Fransa Almanya’ya savaş ilan etti. 1940’ta Almanya Fransa’yı yendi. 22 Haziran 1941’de Almanya Sovyetler Birliği’ne saldırdı. 7 Aralık 1941’de Japonya’nın Pearl Harbor’daki Amerikan deniz üssüne saldırmasının ardından ABD de savaşa girdi. Dünya iki kampa bölündü: Mihver Devletleri (Almanya, İtalya, Japonya) ve Müttefikler (Britanya, SSCB, ABD, Çin ve diğerleri).
Dönüm noktası, Şubat 1943’te sona eren Stalingrad Muharebesi oldu. 6 Haziran 1944’te Müttefikler Fransa’nın Normandiya kıyısına çıkarma yaptı. 8 Mayıs 1945’te Almanya kayıtsız şartsız teslim oldu; SSCB’de ve Azerbaycan dâhil birçok eski Sovyet ülkesinde Zafer Günü 9 Mayıs’ta kutlanır. Ağustos 1945’te ABD, Japonya’nın Hiroşima ve Nagazaki şehirlerine atom bombası attı. Savaş, Japonya’nın 2 Eylül 1945’te teslim olmasıyla sona erdi.
İkinci Dünya Savaşı insanlık tarihinin en yıkıcı savaşı oldu: farklı tahminlere göre 70–85 milyon insan hayatını kaybetti; bunların yarısından fazlası sivildi. En ağır suçlardan biri Holokost idi: Nazi Almanyası Avrupa’daki yaklaşık altı milyon Yahudiyi sistemli biçimde katletti. Naziler Romanları, engelli insanları, savaş esirlerini ve daha birçok kişiyi de öldürdü. Bu trajedinin hatırası, insan haklarını korumanın ne kadar önemli olduğunu hatırlatır.
| Özellik | Birinci Dünya Savaşı | İkinci Dünya Savaşı |
|---|---|---|
| Tarihler | 1914–1918 | 1939–1945 |
| Taraflar | İtilaf ve İttifak Devletleri | Müttefikler ve Mihver Devletleri |
| Savaşın niteliği | çoğunlukla siper savaşı | tank ve uçaklarla hareketli savaş |
| Siviller | ağır kayıplar | ölenlerin yarısından fazlası; Holokost |
| Barış örgütü | Milletler Cemiyeti (1920) | Birleşmiş Milletler (1945) |
Etkileşimli
- 28 Haziran 1914
Saraybosna suikastı
- 1917
ABD savaşa girer; Rusya’da devrimler
- 28 Mayıs 1918
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ilan edilir
- 11 Kasım 1918
Ateşkes — savaşın sonu
- 1929
Büyük Buhran başlar
- 1933
Naziler Almanya’da iktidara gelir
- 1 Eylül 1939
Almanya Polonya’ya saldırır
- 22 Haziran 1941
Almanya SSCB’ye saldırır
- 7 Aralık 1941
Pearl Harbor; ABD savaşa girer
- Şubat 1943
Stalingrad Muharebesi’nin sonu
- 6 Haziran 1944
Normandiya Çıkarması
- 8–9 Mayıs 1945
Almanya teslim olur
- 2 Eylül 1945
Japonya teslim olur — savaş sona erer
Unutma
- Birinci Dünya Savaşı (1914–1918), büyük devletlerin rekabetinden ve ittifaklar zincirinden doğdu.
- Savaştan sonra dört imparatorluk çöktü ve Azerbaycan Halk Cumhuriyeti de dâhil yeni devletler kuruldu.
- Büyük Buhran ve Versay Antlaşması’na duyulan öfke totaliter rejimlerin güçlenmesine yardım etti.
- İkinci Dünya Savaşı (1939–1945) tarihin en yıkıcı savaşıydı; dönüm noktası Stalingrad Muharebesi oldu.
- Holokost’ta Naziler Avrupa’daki yaklaşık altı milyon Yahudiyi katletti.