Maliyyə hesabatlarının təhlili: əmsallar və DuPont modeli

Bu dərsdə öyrənəcəksən

Likvidlik, rentabellik, dövriyyə və ödəmə qabiliyyəti əmsallarını hesablamaq və şərh etmək
ROE-ni DuPont modeli ilə üç amilə ayırmaq
Pul dövriyyəsi tsiklini hesablamaq və idarəetmə qərarları ilə əlaqələndirmək
Təhlil üçün verilənləri 1C-dən götürmək

Bank «Xəzər Ticarət» MMC-yə kredit verib-verməmək barədə qərar qəbul edir. Kredit mütəxəssisi hesabatlardakı yüzlərlə rəqəmi deyil, onların nisbətlərini oxuyur: şirkət qısamüddətli borclarını ödəyə bilərmi, hər manat satışdan nə qədər qazanır, mallar anbarda neçə gün yatır? Maliyyə əmsalları müxtəlif ölçülü şirkətləri və müxtəlif illəri müqayisə etməyə imkan verir.

Balans, ₼	31.12.2024	31.12.2025
Pul vəsaitləri (221, 223)	12 000	18 000
Alıcıların borcları (211)	26 000	30 000
Ehtiyatlar (205)	38 000	42 000
Qısamüddətli aktivlər	76 000	90 000
Əsas vəsaitlər, xalis (111 − 112)	104 000	110 000
Aktivlər cəmi	180 000	200 000
Malsatanlara borclar (531)	40 000	45 000
Digər qısamüddətli öhdəliklər	15 000	15 000
Qısamüddətli öhdəliklər	55 000	60 000
Uzunmüddətli bank kreditləri (401)	45 000	40 000
Kapital	80 000	100 000
Öhdəliklər və kapital cəmi	180 000	200 000

Mənfəət və zərər, 2025, ₼	Məbləğ
Satış, ƏDV-siz (601)	400 000
Satışın maya dəyəri (701)	280 000
Ümumi mənfəət	120 000
Kommersiya (711) və inzibati (721) xərclər	35 000 + 45 000
Əməliyyat mənfəəti (EBIT)	40 000
Faiz xərcləri	5000
Vergidən əvvəl mənfəət	35 000
Mənfəət vergisi (20%)	7000
Xalis mənfəət	28 000

Təlim nümunəsi. Kapital 80 000 ₼-dan 80 000 + 28 000 − 8000 (dividendlər) = 100 000 ₼-a çatıb.

Üfüqi və şaquli təhlil

Artım = (X₁ − X₀) / X₀ × 100%; Pay = X / Baza × 100%Artım = (X₁ − X₀) / X₀ × 100%; Pay = X / Baza × 100%

burada:

X₀, X₁maddənin əvvəlki və cari dövrdəki dəyəri
Bazaşaquli təhlildə balans üçün aktivlərin cəmi, mənfəət-zərər üçün satış

Üfüqi təhlil hər maddənin zamanla necə dəyişdiyini göstərir: aktivlər (200 000 − 180 000) / 180 000 ≈ 11,1% artıb, kapital isə 25%. Şaquli təhlil strukturu göstərir: maya dəyəri satışın 280 / 400 = 70%-i, ehtiyatlar aktivlərin 42 / 200 = 21%-idir. Hər iki təhlil «harada nəsə dəyişib?» sualına cavab verir, əmsallar isə «bu yaxşıdır, yoxsa pis?» sualına.

Likvidlik və ödəmə qabiliyyəti

Cari = QA / QÖ; Tez = (QA − E) / QÖ; Mütləq = P / QÖCari = QA / QÖ; Tez = (QA − E) / QÖ; Mütləq = P / QÖ

burada:

QA, QÖqısamüddətli aktivlər və qısamüddətli öhdəliklər
Eehtiyatlar — pula ən gec çevrilən qısamüddətli aktiv
Ppul vəsaitləri və ekvivalentləri

Ödəmə qabiliyyəti: Borc/Kapital = Öhdəliklər cəmi / Kapital; faiz örtüyü = EBIT / Faiz xərcləri.

Nümunə 1: likvidlik və borc yükü

31.12.2025 tarixinə «Xəzər Ticarət»in cari, tez və mütləq likvidlik əmsallarını, borc/kapital nisbətini və faiz örtüyünü hesabla. Bank kredit şərtində cari likvidliyin ən azı 1,2 olmasını tələb edir.

Həllini göstər

Cari: 90 000 / 60 000 = 1,5 — şərt (≥ 1,2) yerinə yetirilir.
Tez: (90 000 − 42 000) / 60 000 = 0,8 — ehtiyatlar nəzərə alınmadan hər 1 ₼ qısamüddətli borca 0,80 ₼ düşür.
Mütləq: 18 000 / 60 000 = 0,3.
Borc/Kapital: (60 000 + 40 000) / 100 000 = 1,0; öhdəliklər aktivlərin 50%-ini maliyyələşdirir.
Faiz örtüyü: 40 000 / 5000 = 8 dəfə.
Nəticə: likvidlik qənaətbəxşdir, amma borcların bir hissəsi malların satışından asılıdır.

Rentabellik və DuPont modeli

ROA = XM / Orta A; ROE = XM / Orta KROA = XM / Orta A; ROE = XM / Orta K

burada:

XMil üzrə xalis mənfəət
Orta A, Orta Kilin əvvəli və sonu üzrə aktivlərin və kapitalın orta qiyməti: (əvvəl + son) / 2

Marjalar: ümumi = ümumi mənfəət / satış, əməliyyat = EBIT / satış, xalis = xalis mənfəət / satış.

DuPont modeli ROE kəsrini eyni ədədlərə vurub bölməklə alınır: ROE = XM / K = (XM / S) · (S / A) · (A / K). Birinci amil xalis marja (hər manat satışdan mənfəət), ikinci aktivlərin dövriyyəsi (hər manat aktivdən satış), üçüncü maliyyə leverici (kapital multiplikatoru, borcun rolu). Beləliklə, eyni ROE yüksək marjadan, sürətli dövriyyədən və ya böyük borcdan yarana bilər — risk isə tamamilə fərqli olur.

ROE = (XM / S) × (S / Orta A) × (Orta A / Orta K)ROE = (XM / S) × (S / Orta A) × (Orta A / Orta K)

burada:

SƏDV-siz satış (gəlir)

Nümunə 2: marjalar, ROA, ROE və DuPont

2025-ci il üçün ümumi, əməliyyat və xalis marjanı, ROA və ROE-ni (orta qalıqlarla) hesabla və ROE-ni DuPont amillərinə ayır.

Həllini göstər

Marjalar: 120 000 / 400 000 = 30%; 40 000 / 400 000 = 10%; 28 000 / 400 000 = 7%.
Orta aktivlər (180 000 + 200 000) / 2 = 190 000; orta kapital (80 000 + 100 000) / 2 = 90 000.
ROA = 28 000 / 190 000 ≈ 14,7%; ROE = 28 000 / 90 000 ≈ 31,1%.
DuPont: 0,07 × (400 000 / 190 000 ≈ 2,105) × (190 000 / 90 000 ≈ 2,111) ≈ 0,311 = 31,1% ✓.
Şərh: ROE-nin yüksək olması əsasən sürətli dövriyyə və maliyyə leverici hesabınadır, marja isə orta səviyyədədir.

Dövriyyə və pul dövriyyəsi tsikli

DIO = 365 × Orta E / MD; DSO = 365 × Orta DB / S; DPO = 365 × Orta KB / Alış həcmi; PDT = DIO + DSO − DPODIO = 365 × Orta E / MD; DSO = 365 × Orta DB / S; DPO = 365 × Orta KB / Alış həcmi; PDT = DIO + DSO − DPO

burada:

MDsatışın maya dəyəri
Orta DB, Orta KBalıcıların və malsatanlara borcların orta qalığı
Alış həcmiil ərzində alınan mallar = MD + ehtiyatın son qalığı − ilkin qalığı
PDTpul dövriyyəsi tsikli: puldan mala və yenidən pula keçən günlər

Dövriyyə əmsalı = 365 / günlər; məsələn, ehtiyatların dövriyyəsi = MD / Orta E.

Nümunə 3: pul neçə gün «ilişib qalır»?

2025-ci il üçün DIO, DSO, DPO və pul dövriyyəsi tsiklini hesabla (il = 365 gün). Malsatanlar ödəniş müddətini 10 gün qısaltsa, tsikl necə dəyişər?

Həllini göstər

Orta ehtiyat (38 000 + 42 000) / 2 = 40 000 → dövriyyə 280 000 / 40 000 = 7 → DIO = 365 / 7 ≈ 52,1 gün.
Orta debitor borcu 28 000 → DSO = 365 × 28 000 / 400 000 ≈ 25,6 gün.
Alış = 280 000 + 42 000 − 38 000 = 284 000; orta kreditor borcu 42 500 → DPO = 365 × 42 500 / 284 000 ≈ 54,6 gün.
Tsikl = 52,1 + 25,6 − 54,6 ≈ 23,1 gün.
DPO 10 gün azalsa, tsikl ≈ 33,1 günə uzanır — şirkətə daha çox dövriyyə kapitalı (və ya kredit) lazım olar.

Verilənləri 1C-dən götürmək

Qalıqlar üçün Оборотно-сальдовая ведомость (ilin əvvəli və sonu), gəlir və xərclər üçün Анализ счета və ya ilin dövriyyələri kifayətdir; hesabatı Excel-ə saxlayıb əmsalları orada hesablamaq rahatdır. Proqramçılar isə eyni rəqəmləri sorğu ilə alır: Бухгалтерия предприятия əsasında hazırlanmış konfiqurasiyalarda mühasibat registri Хозрасчетный adlanır.

1C Query

ВЫБРАТЬ
    Остатки.Счет.Код КАК Счет,
    Остатки.СуммаОстатокДт КАК ОстатокДт,
    Остатки.СуммаОстатокКт КАК ОстатокКт
ИЗ
    РегистрБухгалтерии.Хозрасчетный.Остатки(&НаДату, , , Организация = &Организация) КАК Остатки
УПОРЯДОЧИТЬ ПО
    Счет

Hesablar üzrə qalıqlar. &НаДату üçün növbəti günün başlanğıcını ver (məsələn, 01.01.2026) — onda 31.12.2025-in sonuna qalıqlar alınır.

Əsas fikirlər

Üfüqi təhlil dəyişməni, şaquli təhlil strukturu, əmsallar isə vəziyyətin keyfiyyətini göstərir.
Likvidlik: cari = QA/QÖ, tez = (QA − E)/QÖ, mütləq = P/QÖ.
DuPont: ROE = xalis marja × aktivlərin dövriyyəsi × kapital multiplikatoru.
Pul dövriyyəsi tsikli = DIO + DSO − DPO; qısa tsikl daha az dövriyyə kapitalı tələb edir.
Axın/qalıq nisbətlərində orta qalıq götür, satışı ƏDV-siz götür və sahələri ehtiyatla müqayisə et.

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

1 / 10

QA = 90 000 ₼, ehtiyatlar = 42 000 ₼, QÖ = 60 000 ₼. Tez likvidlik əmsalı nədir?