C# nədir? .NET və ilk proqramın

Unity-də yaradılmış oyunlar, onlayn mağazaların saytları, Windows üçün masaüstü proqramlar, buludda işləyən serverlər — bunların hamısını eyni dildə yazmaq olar: C# (oxunuşu: «si şarp»). Bu dərsdə C#-ın nə olduğunu öyrənəcək, onun arxasında dayanan .NET platforması ilə tanış olacaq və ilk proqramını yazacaqsan.

C# və .NET

C# Microsoft şirkətinin yaratdığı müasir, obyektyönlü proqramlaşdırma dilidir. Onu Anders Heylsberqin rəhbərlik etdiyi komanda hazırlayıb, ilk versiyası 2002-ci ildə çıxıb. C# statik tipli dildir: hər qiymətin tipi əvvəlcədən bəllidir, ona görə bir çox səhvi proqram hələ işə düşməmiş kompilyator tapır.

Yazdığın kodu kompüter birbaşa başa düşmür. Əvvəlcə C# kompilyatoru onu aralıq dilə (IL) çevirir, proqram işə düşəndə isə .NET-in icra mühiti (CLR) bu kodu prosessorun anladığı maşın koduna çevirir. Bu sayədə eyni proqram müxtəlif əməliyyat sistemlərində işləyə bilir.

C# harada istifadə olunur?

• Veb — ASP.NET Core ilə saytlar, veb-API-lər və onlayn xidmətlər.
• Oyunlar — Unity oyun mühərrikində skriptlər C#-da yazılır, çoxlu mobil və kompüter oyunu isə məhz Unity-də hazırlanır.
• Masaüstü proqramlar — WPF və Windows Forms ilə Windows tətbiqləri, .NET MAUI ilə həm də mobil tətbiqlər.
• Bulud — Microsoft Azure kimi bulud platformalarında işləyən servislər.
• Konsol proqramları — mətnlə işləyən kiçik alətlər. Bu kursda məhz onları yazacağıq.

İlk proqramın

Proqramçıların ənənəsinə görə yeni dildə ilk proqram ekrana «Hello, world!» (Salam, dünya!) yazır. Müasir C#-da bunun üçün bir sətir kifayətdir:

Console.WriteLine("Hello, world!");

Hello, world!

• Console konsolla (mətn pəncərəsi ilə) işləyən hazır sinifdir.
• WriteLine onun metodudur: mötərizədəki qiyməti ekrana yazır və yeni sətrə keçir. Nöqtə sinfi metodla birləşdirir.
• "Hello, world!" qoşa dırnaq içindəki mətndir, yəni sətir (string).
• ; — nöqtəli vergül: C#-da hər əmr onunla bitir.

Bu yazılış tərzinə üst səviyyəli əmrlər (top-level statements) deyilir və C# 9-dan (2020) mövcuddur. Köhnə kodlarda və kitablarda eyni proqramı daha uzun formada görəcəksən: Program sinfi və proqramın başladığı Main metodu ilə. Kompilyator qısa variantı da arxa planda məhz belə koda çevirir.

namespace HelloApp;

class Program
{
    static void Main(string[] args)
    {
        Console.WriteLine("Hello, world!");
    }
}

Hello, world!

Proqramı necə işə salmaq olar?

1. 1
   .NET SDK-nı quraşdır

   Pulsuz .NET SDK-nı Microsoft-un rəsmi saytından yüklə. Kod yazmaq üçün Visual Studio, C# Dev Kit əlavəsi ilə Visual Studio Code və ya JetBrains Rider uyğundur.

2. 2
   Layihə yarat

   Terminalda dotnet new console -o HelloApp əmrini yaz. Nəticədə HelloApp qovluğunda Program.cs faylı yaranacaq.

3. 3
   İşə sal

   cd HelloApp ilə qovluğa keç və dotnet run yaz. Proqram kompilyasiya olunacaq və ekranda Hello, World! görünəcək.

4. 4
   Və ya sadəcə bir fayl

   .NET 10-dan başlayaraq layihəsiz də işləmək olar: kodu app.cs faylına yaz və dotnet run app.cs əmrini ver.

dotnet new console -o HelloApp
cd HelloApp
dotnet run

Mətn və hesablamalar

Console.Write mətni yazır, amma yeni sətrə keçmir, Console.WriteLine isə yazandan sonra kursoru növbəti sətrə keçirir. Sətirləri + işarəsi ilə birləşdirmək olar. Proqram əmrləri yuxarıdan aşağıya, bir-bir icra edir.

Console.Write("Salam, ");
Console.Write("Aysel!");
Console.WriteLine();
Console.WriteLine("I live in Baku.");
Console.WriteLine("I am " + 12 + " years old.");

Salam, Aysel!
I live in Baku.
I am 12 years old.

C# həm də yaxşı kalkulyatordur. Diqqət et: dırnaq içindəki "2 + 3" sadəcə mətndir, dırnaqsız 2 + 3 isə hesablanır. İki tam ədədi / ilə böləndə nəticə də tam ədəd olur — kəsr hissə sadəcə atılır. Qalığı % operatoru verir.

Console.WriteLine(2 + 3);
Console.WriteLine("2 + 3");
Console.WriteLine(7 * 8);
Console.WriteLine(17 / 5);
Console.WriteLine(17 % 5);
Console.WriteLine("Total: " + (45 + 30));

5
2 + 3
56
3
2
Total: 75

Şərhlər və xətalar

Şərhləri kompilyator nəzərə almır: onlar kodu oxuyan insan üçündür. // sətrin sonuna qədər olan hər şeyi şərhə çevirir, /* ... */ isə bir neçə sətri əhatə edə bilər.

// This program greets the learner
Console.WriteLine("Welcome to Educora!"); // greeting
/* A comment on
   several lines */
// Console.WriteLine("This line is switched off");
Console.WriteLine("C# is fun!");

Welcome to Educora!
C# is fun!

Kompilyator səhv tapanda proqramı işə salmır və xəta kodu olan mesaj göstərir, məsələn, CS1002. Mesajda sətrin və sütunun nömrəsi də yazılır, ona görə səhvi tapmaq asandır.