Babanla nənənin uşaqlığında dondurma, çörək və avtobus bileti indikindən qat-qat ucuz idi. Bəs niyə qiymətlər zaman keçdikcə artır? Və 10 il əvvəl yastıq altında saxlanan 100 manat bu gün niyə daha az şey almağa çatır? Bu sualların cavabı bir sözdədir — inflyasiya.
İnflyasiya nədir?
İnflyasiyaTərif
Mal və xidmətlərin qiymətlərinin ümumi səviyyəsinin uzun müddət davamlı artması. İnflyasiya zamanı pulun alıcılıq qabiliyyəti — eyni məbləğə alına bilən malların miqdarı — azalır.
Diqqət: bir malın bahalaşması hələ inflyasiya deyil — söhbət orta qiymət səviyyəsindən gedir. Bəzi mallar hətta ucuzlaşa bilər. Qiymətlərin ümumi səviyyəsinin düşməsinə deflyasiya deyilir. Mülayim, sabit inflyasiya adi haldır, çox yüksək və ya gözlənilməz inflyasiya isə iqtisadiyyata böyük ziyan vurur.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
İnflyasiyanı necə ölçürlər?
Statistika orqanları adi ailənin aldığı yüzlərlə mal və xidmətdən ibarət istehlak səbətinin dəyərini müntəzəm hesablayır: ərzaq, geyim, kommunal xidmətlər, nəqliyyat, təhsil. Səbətin dəyərinin dəyişməsi istehlak qiymətləri indeksi (İQİ) ilə ifadə olunur və inflyasiyanın əsas göstəricisidir.
Burada
- π
- inflyasiya səviyyəsi, %
- P₀
- səbətin əvvəlki dövrdəki dəyəri, ₼
- P₁
- səbətin cari dövrdəki dəyəri, ₼
| Səbətdəki mal (ayda) | Keçən il, ₼ | Bu il, ₼ |
|---|---|---|
| Çörək, 30 ədəd | 24,00 | 25,50 |
| Süd, 10 l | 18,00 | 19,00 |
| Ət, 5 kq | 70,00 | 75,00 |
| Kartof, 10 kq | 10,00 | 9,50 |
| Alma, 8 kq | 16,00 | 18,00 |
| Kommunal xidmətlər | 62,00 | 65,00 |
| Cəmi | 200,00 | 212,00 |
İnteraktiv
İnflyasiyanı hesablayaq
Məsələ
Cədvəldəki səbətin dəyəri bir ildə 200 ₼-dan 212 ₼-a qalxıb. İllik inflyasiya nə qədərdir? Bu il 1000 ₼ keçən ilin qiymətləri ilə nə qədər pula bərabərdir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Qiymətlər 1,06 dəfə artıb, deməli pulun alıcılıq qabiliyyəti azalıb: 1000 : 1,06 ≈ 943,40 ₼.
Yəni bu il 1000 ₼ ilə keçən il 943,40 ₼-a alına bilən qədər mal almaq olar.
İnflyasiyanın səbəbləri və nəticələri
- Tələb inflyasiyası: insanlar və dövlət iqtisadiyyatın istehsal edə biləcəyindən çox almaq istəyir — «çox pul az mal arxasınca qaçır».
- Xərc inflyasiyası: xammal, yanacaq, əməkhaqqı və ya idxal malları bahalaşır, istehsalçılar qiymətləri qaldırır.
- Pul kütləsinin həddən artıq artması: dövriyyədə pul mal və xidmətlərdən daha sürətlə artanda hər manat daha az dəyər daşıyır.
Yüksək inflyasiyadan ən çox sabit gəlirli insanlar (təqaüdçülər, tələbələr) və nağd pul saxlayanlar zərər çəkir. Borcalanlar isə bəzən qazanır, çünki qaytardıqları pul artıq daha az dəyərlidir. İnflyasiya çox yüksək olanda insanlar gələcəyi planlaya bilmir, yığmaq əvəzinə pulu tez xərcləməyə çalışır.
İnteraktiv
İnflyasiya və əmanətlər: real faiz
Bankın vəd etdiyi faiz nominal faizdir. Amma əmanətin həqiqətən nə qədər «varlandırdığını» bilmək üçün inflyasiyanı çıxmaq lazımdır. Bu, real faiz dərəcəsidir. Əgər inflyasiya əmanət faizindən yüksəkdirsə, pulun miqdarı artsa da, onunla alına bilən mal azalır.
Dəqiq düstur: 1 + real = (1 + nominal) / (1 + inflyasiya). Kiçik faizlərdə təxmini düstur kifayətdir.
Əmanət inflyasiyadan qoruyurmu?
Məsələ
Leyla 1000 ₼-ı illik 8%-lə əmanətə qoyur, inflyasiya isə ildə 5%-dir. Real gəliri təxminən nə qədərdir? Pulu evdə saxlasaydı, inflyasiya 10% olduqda nə baş verərdi?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Deməli, bir ildə Leylanın alıcılıq qabiliyyəti təxminən 3% artır.
3) Evdə saxlanan 1000 ₼ 10% inflyasiyada bir ildən sonra yalnız bugünkü 1000 : 1,1 ≈ 909,09 ₼-lıq mal almağa çatar — pul ~91 ₼ «itirər».
Mərkəzi Bank inflyasiyaya qarşı
Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankının əsas məqsədi qiymət sabitliyini təmin etməkdir. Onun əsas aləti uçot dərəcəsidir — bankların Mərkəzi Bankdan borc aldığı faizə təsir edən əsas faiz dərəcəsi. Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini qaldıranda kreditlər bahalaşır, əmanətlər isə cəlbedici olur: insanlar və şirkətlər az borc alıb çox yığır, tələb zəifləyir, inflyasiya yavaşlayır. Dərəcəni endirəndə isə əksinə, kreditlər ucuzlaşır və iqtisadi fəallıq canlanır.
Yadda saxla
- İnflyasiya qiymətlərin ümumi səviyyəsinin davamlı artmasıdır; o, pulun alıcılıq qabiliyyətini azaldır.
- İnflyasiya istehlak səbəti ilə ölçülür: π = (P₁ − P₀) / P₀ · 100%.
- Real faiz ≈ nominal faiz − inflyasiya; inflyasiya daha yüksəkdirsə, əmanət real dəyərini itirir.
- Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini qaldıraraq inflyasiyanı yavaşladır, endirərək iqtisadiyyatı canlandırır.
- Yüksək inflyasiyadan ən çox sabit gəlirlilər və nağd pul saxlayanlar zərər çəkir.