Düsturlar və asan yollar

İqtisadiyyat23 düstur14 asan yol

Bu kursdakı bütün düsturlar və yadda saxlamağın asan yolları bir səhifədə.

İqtisadiyyatın əsasları

Başlanğıc

İqtisadiyyat nədir?

Dərsə keç

Pul, banklar və ödənişlər

Dərsə keç

Bazar: tələb və təklif

Dərsə keç

Şəxsi maliyyə

Orta

Şəxsi büdcə

Dərsə keç
Balans = Gəlir − Xərclər

Balans müsbətdirsə — profisit (pul artır, yığmaq olar), mənfidirsə — kəsir (defisit): xərclər gəliri üstələyir və borc yaranır.

Aylıq yığım = Məqsədin məbləği ÷ Ayların sayı

Əmanət, faiz və kredit

Dərsə keç
I = P · r · t

Burada

I
faiz gəliri, ₼
P
ilkin məbləğ (anapul), ₼
r
illik faiz dərəcəsi onluq kəsrlə (10% = 0,1)
t
müddət, illə

Yekun məbləğ: A = P + I = P · (1 + r · t).

A = P · (1 + r)ⁿ

Burada

A
n ildən sonrakı məbləğ, ₼
P
ilkin məbləğ, ₼
r
illik faiz dərəcəsi onluq kəsrlə
n
illərin sayı

İnflyasiya və qiymətlər

Dərsə keç
π = (P₁ − P₀) / P₀ · 100%π = (P₁ − P₀) / P₀ · 100%

Burada

π
inflyasiya səviyyəsi, %
P₀
səbətin əvvəlki dövrdəki dəyəri, ₼
P₁
səbətin cari dövrdəki dəyəri, ₼
Real faiz ≈ Nominal faiz − İnflyasiya

Dəqiq düstur: 1 + real = (1 + nominal) / (1 + inflyasiya). Kiçik faizlərdə təxmini düstur kifayətdir.

Biznes və dövlət

İrəli

Sahibkarlıq: öz biznesini qurmaq

Dərsə keç
Π = TR − TC = P · Q − (FC + AVC · Q)

Burada

Π
mənfəət, ₼
TR
ümumi gəlir (P · Q), ₼
TC
ümumi xərclər (FC + VC), ₼
P
bir vahidin qiyməti, ₼
Q
satılan vahidlərin sayı
AVC
bir vahidə düşən dəyişən xərc, ₼
Q* = FC / (P − AVC)Q* = FC / (P − AVC)

Burada

Q*
zərərsizlik nöqtəsi, vahid
P − AVC
bir vahidin sabit xərcləri örtməyə verdiyi pay, ₼

Dövlət və iqtisadiyyat

Dərsə keç
Ticarət balansı = İxrac − İdxal

Universitet səviyyəsi: mikro və makroiqtisadiyyat

Universitet

Mikroiqtisadiyyat: elastiklik, seçim və xərclər

Dərsə keç
Ed = [(Q₂ − Q₁) / ((Q₁ + Q₂)/2)] ÷ [(P₂ − P₁) / ((P₁ + P₂)/2)]Ed = [(Q₂ − Q₁) / ((Q₁ + Q₂)/2)] ÷ [(P₂ − P₁) / ((P₁ + P₂)/2)]

Burada

Ed
qiymətə görə tələbin elastikliyi (vahidsiz ədəd)
Q₁, Q₂
əvvəlki və yeni tələb həcmi, vahid
P₁, P₂
əvvəlki və yeni qiymət, ₼

Xətti tələb əyrisinin bir nöqtəsində: Ed = (dQ/dP) · (P/Q). |Ed| > 1 — elastik, |Ed| < 1 — qeyri-elastik, |Ed| = 1 — vahid elastiklik.

Px · x + Py · y = IMUx / Px = MUy / PyPx · x + Py · y = IMUx / Px = MUy / Py

Burada

x, y
iki malın miqdarı
Px, Py
malların qiymətləri, ₼
I
istehlakçının gəliri (büdcəsi), ₼
MUx, MUy
marjinal faydalılıq, şərti vahidlə (ütil)

Qrafikdə bu, laqeydlik əyrisinin büdcə xəttinə toxunduğu nöqtədir: MRS = Px / Py.

TC = FC + VCATC = TC/QAVC = VC/QAFC = FC/QMC = ΔTC/ΔQTC = FC + VCATC = TC/QAVC = VC/QAFC = FC/QMC = ΔTC/ΔQ

Burada

TC, FC, VC
ümumi, sabit və dəyişən xərclər, ₼
ATC, AVC, AFC
orta ümumi, orta dəyişən və orta sabit xərclər, ₼/vahid
MC
marjinal (son hədd) xərc — bir əlavə vahidin xərci, ₼
Q
istehsal həcmi, vahid

Hamar funksiyalar üçün MC = dTC/dQ. Azalan məhsuldarlıq qanununa görə müəyyən həcmdən sonra MC artır.

Bazar strukturları: rəqabətdən inhisara

Dərsə keç
Qısa müddət: P < min AVC olarsa — istehsalı dayandıruzun müddət: P = MC = min ATC

Burada

P
bazar qiyməti, ₼
AVC, ATC
orta dəyişən və orta ümumi xərclər, ₼/vahid
MC
marjinal xərc, ₼
P = a − bQ ⇒ MR = a − 2bQL = (P − MC) / P = −1 / EdP = a − bQ ⇒ MR = a − 2bQL = (P − MC) / P = −1 / Ed

Burada

a, b
xətti tələbin parametrləri (a — ₼, b — ₼/vahid)
MR
marjinal gəlir, ₼
L
Lerner indeksi — bazar hakimiyyətinin ölçüsü (0-dan 1-ə qədər)
Ed
optimal nöqtədə tələbin qiymətə görə elastikliyi
HHI = s₁² + s₂² + … + sₙ² = ∑ sᵢ²

Burada

sᵢ
i-ci firmanın bazar payı, % (məsələn, 40% → 40)
n
bazardakı firmaların sayı

Makroiqtisadiyyat: ÜDM, inflyasiya, işsizlik və AD–AS

Dərsə keç
Y = C + I + G + (X − M)

Burada

Y
ÜDM, mlrd ₼
C
ev təsərrüfatlarının istehlak xərcləri
I
investisiyalar: avadanlıq, tikinti, ehtiyatların dəyişməsi
G
dövlətin mal və xidmət alışı (pensiya kimi transfertlər daxil deyil)
X − M
xalis ixrac: ixrac minus idxal
Deflyator = (Nominal ÜDM / Real ÜDM) · 100real artım = (Y₂ᵣ − Y₁ᵣ) / Y₁ᵣ · 100%Deflyator = (Nominal ÜDM / Real ÜDM) · 100real artım = (Y₂ᵣ − Y₁ᵣ) / Y₁ᵣ · 100%

Burada

Y₁ᵣ, Y₂ᵣ
iki ardıcıl ilin real ÜDM-i (baza ilinin qiymətləri ilə)
İQİₜ = (Səbətₜ / Səbət₀) · 100π = (İQİₜ − İQİₜ₋₁) / İQİₜ₋₁ · 100%İQİₜ = (Səbətₜ / Səbət₀) · 100π = (İQİₜ − İQİₜ₋₁) / İQİₜ₋₁ · 100%

Burada

Səbətₜ, Səbət₀
sabit istehlak səbətinin t ilində və baza ilində dəyəri, ₼
İQİ
istehlak qiymətləri indeksi (baza ili = 100)
π
inflyasiya səviyyəsi, %

Fişer tənliyi: 1 + i = (1 + r)(1 + π), təxminən r ≈ i − π (i — nominal, r — real faiz dərəcəsi).

LF = E + Uu = U / LF · 100%iştirak = LF / N₁₅₊ · 100%LF = E + Uu = U / LF · 100%iştirak = LF / N₁₅₊ · 100%

Burada

E
məşğul olanlar
U
işsizlər — işi olmayan, fəal iş axtaran və işə başlamağa hazır olanlar
LF
işçi qüvvəsi (iqtisadi fəal əhali)
N₁₅₊
əmək qabiliyyətli yaşda əhali (adətən 15 yaşdan yuxarı); «iştirak» — işçi qüvvəsində iştirak səviyyəsi

Pul-kredit və fiskal siyasət, beynəlxalq ticarət və məzənnə

Dərsə keç
m = 1 / rrΔD(maks) = m · ΔRm = 1 / rrΔD(maks) = m · ΔR

Burada

m
sadə pul (depozit) multiplikatoru
rr
ehtiyat norması onluq kəsrlə (10% = 0,1)
ΔR
bank sisteminə daxil olan yeni ehtiyatlar (depozit), ₼
ΔD
depozitlərin maksimum ümumi artımı, ₼

Mənbəyi həndəsi silsilədir: 1000 + 900 + 810 + … = 1000 / (1 − 0,9) = 1000 / 0,1. Real multiplikator kiçikdir, çünki insanlar nağd pul saxlayır, banklar isə artıq ehtiyat tuta bilər.

i = r* + π + 0,5 · (π − π*) + 0,5 · (Y − Y*)/Y*i = r* + π + 0,5 · (π − π*) + 0,5 · (Y − Y*)/Y*

Burada

i
tövsiyə olunan nominal faiz (uçot) dərəcəsi, %
r*
neytral real faiz dərəcəsi, %
π, π*
faktiki və hədəf inflyasiya, %
(Y − Y*)/Y*(Y − Y*)/Y*
ÜDM kəsiri (potensialdan kənarlaşma), %

Teylor qaydası — mərkəzi bankların qərarlarını təsvir edən sadə bələdçidir, məcburi qanun deyil. Bu yazılışda əmsallar 0,5-dir (klassik variant).

k = 1 / (1 − MPC)kT = −MPC / (1 − MPC)açıq iqtisadiyyatda: k = 1 / (1 − MPC + MPM)k = 1 / (1 − MPC)kT = −MPC / (1 − MPC)açıq iqtisadiyyatda: k = 1 / (1 − MPC + MPM)

Burada

k
dövlət xərcləri multiplikatoru: ΔY = k · ΔG
kT
vergi multiplikatoru: ΔY = kT · ΔT
MPC
istehlaka marjinal meyl — əlavə gəlirin istehlaka xərclənən payı (0 < MPC < 1)
MPM
idxala marjinal meyl — əlavə gəlirin idxala xərclənən payı

Açıq iqtisadiyyat — xarici ticarəti olan iqtisadiyyatdır: əlavə gəlirin bir hissəsi idxala xərclənir və ölkədən «sızır».

q = e · P* / P%Δe ≈ π − π*q = e · P* / P%Δe ≈ π − π*

Burada

q
real məzənnə — xarici malların yerli mallara nisbətən qiyməti
e
nominal məzənnə, ₼ / $
P, P*
ölkədaxili və xarici qiymət səviyyələri
π, π*
ölkədaxili və xarici inflyasiya, %

İkinci düstur — nisbi alıcılıq qabiliyyəti pariteti (PPP): uzun müddətdə inflyasiyası yüksək olan ölkənin valyutası ucuzlaşmağa meyillidir.