Düsturlar və asan yollar
İqtisadiyyat23 düstur14 asan yol
Bu kursdakı bütün düsturlar və yadda saxlamağın asan yolları bir səhifədə.
İqtisadiyyatın əsasları
Başlanğıcİqtisadiyyat nədir?
Dərsə keçPul, banklar və ödənişlər
Dərsə keçBazar: tələb və təklif
Dərsə keçŞəxsi maliyyə
OrtaŞəxsi büdcə
Dərsə keçBalans müsbətdirsə — profisit (pul artır, yığmaq olar), mənfidirsə — kəsir (defisit): xərclər gəliri üstələyir və borc yaranır.
Əmanət, faiz və kredit
Dərsə keçBurada
- I
- faiz gəliri, ₼
- P
- ilkin məbləğ (anapul), ₼
- r
- illik faiz dərəcəsi onluq kəsrlə (10% = 0,1)
- t
- müddət, illə
Yekun məbləğ: A = P + I = P · (1 + r · t).
Burada
- A
- n ildən sonrakı məbləğ, ₼
- P
- ilkin məbləğ, ₼
- r
- illik faiz dərəcəsi onluq kəsrlə
- n
- illərin sayı
İnflyasiya və qiymətlər
Dərsə keçBurada
- π
- inflyasiya səviyyəsi, %
- P₀
- səbətin əvvəlki dövrdəki dəyəri, ₼
- P₁
- səbətin cari dövrdəki dəyəri, ₼
Dəqiq düstur: 1 + real = (1 + nominal) / (1 + inflyasiya). Kiçik faizlərdə təxmini düstur kifayətdir.
Biznes və dövlət
İrəliSahibkarlıq: öz biznesini qurmaq
Dərsə keçBurada
- Π
- mənfəət, ₼
- TR
- ümumi gəlir (P · Q), ₼
- TC
- ümumi xərclər (FC + VC), ₼
- P
- bir vahidin qiyməti, ₼
- Q
- satılan vahidlərin sayı
- AVC
- bir vahidə düşən dəyişən xərc, ₼
Burada
- Q*
- zərərsizlik nöqtəsi, vahid
- P − AVC
- bir vahidin sabit xərcləri örtməyə verdiyi pay, ₼
Dövlət və iqtisadiyyat
Dərsə keçUniversitet səviyyəsi: mikro və makroiqtisadiyyat
UniversitetMikroiqtisadiyyat: elastiklik, seçim və xərclər
Dərsə keçBurada
- Ed
- qiymətə görə tələbin elastikliyi (vahidsiz ədəd)
- Q₁, Q₂
- əvvəlki və yeni tələb həcmi, vahid
- P₁, P₂
- əvvəlki və yeni qiymət, ₼
Xətti tələb əyrisinin bir nöqtəsində: Ed = (dQ/dP) · (P/Q). |Ed| > 1 — elastik, |Ed| < 1 — qeyri-elastik, |Ed| = 1 — vahid elastiklik.
Burada
- x, y
- iki malın miqdarı
- Px, Py
- malların qiymətləri, ₼
- I
- istehlakçının gəliri (büdcəsi), ₼
- MUx, MUy
- marjinal faydalılıq, şərti vahidlə (ütil)
Qrafikdə bu, laqeydlik əyrisinin büdcə xəttinə toxunduğu nöqtədir: MRS = Px / Py.
Burada
- TC, FC, VC
- ümumi, sabit və dəyişən xərclər, ₼
- ATC, AVC, AFC
- orta ümumi, orta dəyişən və orta sabit xərclər, ₼/vahid
- MC
- marjinal (son hədd) xərc — bir əlavə vahidin xərci, ₼
- Q
- istehsal həcmi, vahid
Hamar funksiyalar üçün MC = dTC/dQ. Azalan məhsuldarlıq qanununa görə müəyyən həcmdən sonra MC artır.
Bazar strukturları: rəqabətdən inhisara
Dərsə keçBurada
- P
- bazar qiyməti, ₼
- AVC, ATC
- orta dəyişən və orta ümumi xərclər, ₼/vahid
- MC
- marjinal xərc, ₼
Burada
- a, b
- xətti tələbin parametrləri (a — ₼, b — ₼/vahid)
- MR
- marjinal gəlir, ₼
- L
- Lerner indeksi — bazar hakimiyyətinin ölçüsü (0-dan 1-ə qədər)
- Ed
- optimal nöqtədə tələbin qiymətə görə elastikliyi
Burada
- sᵢ
- i-ci firmanın bazar payı, % (məsələn, 40% → 40)
- n
- bazardakı firmaların sayı
Makroiqtisadiyyat: ÜDM, inflyasiya, işsizlik və AD–AS
Dərsə keçBurada
- Y
- ÜDM, mlrd ₼
- C
- ev təsərrüfatlarının istehlak xərcləri
- I
- investisiyalar: avadanlıq, tikinti, ehtiyatların dəyişməsi
- G
- dövlətin mal və xidmət alışı (pensiya kimi transfertlər daxil deyil)
- X − M
- xalis ixrac: ixrac minus idxal
Burada
- Y₁ᵣ, Y₂ᵣ
- iki ardıcıl ilin real ÜDM-i (baza ilinin qiymətləri ilə)
Burada
- Səbətₜ, Səbət₀
- sabit istehlak səbətinin t ilində və baza ilində dəyəri, ₼
- İQİ
- istehlak qiymətləri indeksi (baza ili = 100)
- π
- inflyasiya səviyyəsi, %
Fişer tənliyi: 1 + i = (1 + r)(1 + π), təxminən r ≈ i − π (i — nominal, r — real faiz dərəcəsi).
Burada
- E
- məşğul olanlar
- U
- işsizlər — işi olmayan, fəal iş axtaran və işə başlamağa hazır olanlar
- LF
- işçi qüvvəsi (iqtisadi fəal əhali)
- N₁₅₊
- əmək qabiliyyətli yaşda əhali (adətən 15 yaşdan yuxarı); «iştirak» — işçi qüvvəsində iştirak səviyyəsi
Pul-kredit və fiskal siyasət, beynəlxalq ticarət və məzənnə
Dərsə keçBurada
- m
- sadə pul (depozit) multiplikatoru
- rr
- ehtiyat norması onluq kəsrlə (10% = 0,1)
- ΔR
- bank sisteminə daxil olan yeni ehtiyatlar (depozit), ₼
- ΔD
- depozitlərin maksimum ümumi artımı, ₼
Mənbəyi həndəsi silsilədir: 1000 + 900 + 810 + … = 1000 / (1 − 0,9) = 1000 / 0,1. Real multiplikator kiçikdir, çünki insanlar nağd pul saxlayır, banklar isə artıq ehtiyat tuta bilər.
Burada
- i
- tövsiyə olunan nominal faiz (uçot) dərəcəsi, %
- r*
- neytral real faiz dərəcəsi, %
- π, π*
- faktiki və hədəf inflyasiya, %
- (Y − Y*)/Y*(Y − Y*)/Y*
- ÜDM kəsiri (potensialdan kənarlaşma), %
Teylor qaydası — mərkəzi bankların qərarlarını təsvir edən sadə bələdçidir, məcburi qanun deyil. Bu yazılışda əmsallar 0,5-dir (klassik variant).
Burada
- k
- dövlət xərcləri multiplikatoru: ΔY = k · ΔG
- kT
- vergi multiplikatoru: ΔY = kT · ΔT
- MPC
- istehlaka marjinal meyl — əlavə gəlirin istehlaka xərclənən payı (0 < MPC < 1)
- MPM
- idxala marjinal meyl — əlavə gəlirin idxala xərclənən payı
Açıq iqtisadiyyat — xarici ticarəti olan iqtisadiyyatdır: əlavə gəlirin bir hissəsi idxala xərclənir və ölkədən «sızır».
Burada
- q
- real məzənnə — xarici malların yerli mallara nisbətən qiyməti
- e
- nominal məzənnə, ₼ / $
- P, P*
- ölkədaxili və xarici qiymət səviyyələri
- π, π*
- ölkədaxili və xarici inflyasiya, %
İkinci düstur — nisbi alıcılıq qabiliyyəti pariteti (PPP): uzun müddətdə inflyasiyası yüksək olan ölkənin valyutası ucuzlaşmağa meyillidir.