Bu derste öğreneceklerin
- Birleşik kelimeleri bitişik, kısa çizgili ve ayrı yazma kurallarını uygulamak
- Arapça ve Avrupa kökenli alıntıları doğru yazmak
- Rakam, sayı, zamir ve büyük harfle ilgili test sorularını çözmek
Testlerde “Hangi kelimede yazım yanlışı vardır?” ve “Hangi sırada bütün kelimeler doğru yazılmıştır?” türünden sorular çok yaygındır. Hatalar genellikle aynı yerlerde saklanır: birleşik kelimeler, büyük harf, alıntı kelimeler, rakamlar ve ekler. Bu derste bu “tuzakları” sistemli hâle getireceğiz. Temel kuralları “Yazım ve noktalama” dersinde gördün; şimdi daha zor durumlara geçiyoruz.
Bitişik mi, kısa çizgiyle mi, ayrı mı?
| Yazılış | Durum | Örnekler |
|---|---|---|
| bitişik | ilk parçası sayı olan birleşik sıfatlar | ikimərtəbəli, beşotaqlı, üçcildlik, birtərəfli |
| bitişik | yarım- ile kurulan terimler | yarımada, yarımkürə, yarımfinal (amma: yarım saat) |
| bitişik | -bə- ile kurulan zarflar; -sa² ile zamirler | üzbəüz, təkbətək, əlbəəl; kimsə, nəsə, haradasa |
| bitişik | birleşik yer adları | Ağdam, Göygöl, Qaradağ |
| kısa çizgiyle | ara yönler; vitse-, eks- | şimal-qərb, cənub-şərq; vitse-prezident, eks-çempion |
| kısa çizgiyle | kısaltma ve rakamdan sonra ek | BMT-nin, ABŞ-da, 5-ci, 1990-cı illər |
| ayrı | heç, hər, bir ile kurulan öbekler | heç kim, heç nə, hər kəs, hər şey, bir az, bir neçə |
| ayrı | birleşik fiiller, birleşik ve kesir sayılar | kömək etmək, qəbul etmək; on beş, iki yüz; üçdə bir |
| ayrı / bitişik | bu gün (bugün) — bugünkü | Bu gün imtahan var. Bugünkü imtahan asan idi. |
Büyük harf: incelikler
| Kural | Doğru | Yanlış |
|---|---|---|
| Gök cismi olarak Yer, Ay, Günəş büyük harfle | Yer Günəşin ətrafında fırlanır. | yer günəşin ətrafında fırlanır. |
| Bayram adlarında yalnız özel kısım büyük harfle | Novruz bayramı, Ramazan bayramı | Novruz Bayramı |
| Kurum adlarında temel kelimeler büyük harfle | Bakı Dövlət Universiteti, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı | Bakı dövlət universiteti |
| Coğrafi adlarda genel kelime küçük harfle | Xəzər dənizi, Kür çayı, Böyük Qafqaz | Xəzər Dənizi, Kür Çayı |
| Eser adında ilk kelime ve özel adlar büyük harfle | «Leyli və Məcnun», «Əli və Nino» | «Leyli Və Məcnun» |
| Ay, gün, millet ve dil adları küçük harfle | 15 oktyabr, bazar ertəsi, ingilis dili | 15 Oktyabr, İngilis dili |
Alıntı kelimelerin yazılışı
| Kural | Örnekler |
|---|---|
| Arapça kelimelerde ikiz ünsüz korunur | müəllim, təşəkkür, əhəmiyyət, müvəffəqiyyət, müvəqqəti, səhhət, ittifaq |
| Arapça kelimelerde yan yana gelen iki ünlü de yazılır | təəssüf, təəccüb, müəyyən, saat, camaat, təbii, bədii, şeir |
Rusçadaki ц → s, -ция → -siya | stansiya, prinsip, konsert, sirk, revolyusiya, konstitusiya |
г kalın ünlü ve ünsüzden önce q, ince ünlüden önce g | qram, proqram, qrammatika, qrup; geologiya, gimnastika |
-ия → -iya; я, ю → ya, yu | Rusiya, Almaniya, biologiya; yubiley, Yaponiya |
| Avrupa kökenli kelimelerin başında e yazılır | ekran, effekt, element, ekskursiya |
Rakamlar, sayılar ve zamirler
| Kural | Doğru | Yanlış |
|---|---|---|
| Rakamdan sonra sıra eki kısa çizgiyle, son kelimenin ünlüsüne göre | 5-ci sinif, 2026-cı il, 1990-cı illər | 5 ci sinif, 2026-ci il |
| Roma rakamından sonra ek yazılmaz | XXI əsr, II hissə | XXI-ci əsr |
| Üleştirme sayıları: -ar², ünlüden sonra -şar² | birər, üçər, beşər; ikişər, altışar | ikiər, altıar |
| Kesir sayıları ayrı yazılır | üçdə bir, dörddə üç | üçdəbir |
| o, bu hâl ekinden önce n alır: onu, buna | onu, onun, buna, bundan | ou, bua |
| nəyə — “neye”; niyə — “niçin” | Nəyə baxırsan? Niyə gəlmədin? | Nəyə gəlmədin? (səbəb) |
| de-, ye- fiillerinde ünlüden önce y | deyir, deyəcək, yeyir, yeyəcək | diyir, yiyəcək |
Örnek: sınav tipi soru
Hangi sırada bütün kelimeler doğru yazılmıştır?
A) təəssüf, müəyən, ikimərtəbəli
B) təəccüb, əhəmiyyət, yarımada
C) qramatika, bu gün, heçkim
D) müvəqqəti, kimsə, iki mərtəbəli (ev)
E) stansiya, proqramm, üzbəüz
Çözümü gösterÇözümü gizle
Cevap: B.
A) müəyən ✗ → müəyyən (çift y).
C) qramatika ✗ → qrammatika; heçkim ✗ → heç kim (bu gün doğrudur).
D) iki mərtəbəli ev ✗ → ikimərtəbəli ev (nasıl ev?).
E) proqramm ✗ → proqram.
Yöntem: kelimeleri tek tek kontrol et, bir hata bulur bulmaz o sırayı ele — zaman kazanırsın.
A) müəyən ✗ → müəyyən (çift y).
C) qramatika ✗ → qrammatika; heçkim ✗ → heç kim (bu gün doğrudur).
D) iki mərtəbəli ev ✗ → ikimərtəbəli ev (nasıl ev?).
E) proqramm ✗ → proqram.
Yöntem: kelimeleri tek tek kontrol et, bir hata bulur bulmaz o sırayı ele — zaman kazanırsın.
Kelimeyi doğru yaz
- 1.Biz (iki + mərtəbə + -li) evdə yaşayırıq.
- 2.Abşeron (yarım + ada, mənsubiyyət şəkilçisi ilə) Xəzər dənizinə uzanır.
- 3.Məktəbimiz parkla (üz + bə + üz) yerləşir.
- 4.Bu sirri (heç + kim) bilmir.
- 5.Bu, (BMT + yiyəlik hal) qərarıdır.
- 6.Atam illərdə anadan olub. (1970 + sıra şəkilçisi)
- 7.Şagirdlər sinfə (iki — bölgü sayı) daxil oldular.
- 8. bu qədər gec gəldin? (səbəb sualı)
1 / 12
Önemli noktalar
- Sayı + isim + -lı⁴ bitişik (ikimərtəbəli), sayı + isim ayrı (iki mərtəbə); yarım-, -bə-, -sa² ile kelimeler bitişik.
- heç, hər, bir öbekleri, birleşik fiiller ve sayılar ayrı; kısaltma ve rakamdan sonra ek kısa çizgiyle.
- Gök cismi olarak Yer, Ay, Günəş büyük harfle; bayram ve yer adlarındaki genel kelime küçük harfle.
- Arapça kelimelerde ikiz ünsüz ve yan yana ünlüler korunur: müəyyən, təəssüf, səhhət.
- Rusça ve Avrupa kökenli kelimelerde
ц→ s,г→ q/g: stansiya, qrammatika, proqram; Roma rakamından sonra ek yok: XXI əsr.
Kendini test et
10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.
1 / 10
Hangi kelimede yazım yanlışı vardır?