Dil ve konuşma kültürü: standart dilin normları

Bu derste öğreneceklerin

Dilin toplumsal bir olgu olduğunu gösteren özellikleri ve üç yazı türünü açıklamak.
Ses, sözcük ve dil bilgisi normlarını ayırt etmek ve her birinin tipik ihlallerini tanımak.
Uyum, hâl yönetimi, paronim ve pleonazm hatalarını bulup düzeltmek.
DİM’in küme görevlerini ve «yalnızca hatalı yerleri düzeltin» görevlerini adım adım çözmek.

Kitablar rəfdə səliqə ilə düzülüb mü, düzülüblər mi («kitaplar rafa düzgünce dizilmiş» — fiil tekil mi çoğul mu)? Yarışda iştirak etdi mi, yarışa iştirak etdi mi («yarışmaya katıldı» — bulunma hâli mi yönelme hâli mi)? İkisini de duymuşsundur, ama standart dilde yalnızca biri doğrudur. Bu seçimleri standart dilin normları belirler. DİM bu konuyu hem kapalı görevlerde («Dil. Nitq mədəniyyəti» — Dil. Konuşma kültürü), hem de hatalı cümleyi düzeltmeyi isteyen her yazılı görevde ölçer. Bu derste önce dilin kendisini ve yazı türlerini, sonra üç normu ve bunların nasıl çiğnendiğini göreceğiz.

Dil toplumsal bir olgudur

Dil toplumda doğar, topluma hizmet eder ve onunla birlikte gelişir; toplumun dışında dil yoktur. Bunu birkaç özellik kanıtlar:

Dil insanlar arasındaki en önemli iletişim aracıdır: düşünce alışverişi, ortak çalışma ve bilgi aktarımı onsuz mümkün değildir.
Dil kalıtımla geçmez: çocuk hangi dil ortamında büyürse o dili öğrenir.
Dil düşünceyle bağlıdır: düşünce dil aracılığıyla biçimlenir ve başkasına iletilir.
Dil toplumla birlikte değişir: en hızlı söz varlığı değişir — yeni kavramlarla yeni kelimeler gelir (smartfon, onlayn, dron), bazı kelimeler eskir.
Dil bir halkın tarihini ve kültürünü kuşaktan kuşağa aktarır: destanlar, atasözleri, yazılı anıtlar.

Tanım

Standart dil (ədəbi dil)

Halk dilinin işlenmiş, belirli normlara bağlı, yazılı ve sözlü biçimleri olan üst biçimi. Okulda, basında, bilimde ve resmî belgelerde standart dil kullanılır; ağızlar ise belirli bir bölgeye aittir.

Yazı ve türleri

Yazı, konuşma dilini görülebilir işaretlerle kaydeder ve zaman ile mesafe boyunca aktarır. İnsanlık tarihinde üç yazı türü birbirini izlemiştir; onları ayıran soru şudur: işaret neyi gösterir — nesnenin resmini mi, bir kavramı mı, yoksa bir sesi mi?

Yazı türü	İşaret neyi gösterir	Örnek	Özelliği
Piktografik yazı (resim yazısı)	nesnenin, olayın resmi	eski kaya resimleri; bugün havalimanlarındaki piktogramlar	Resim bütün bir bilgiyi verir, ama dilin kelimelerini ve dil bilgisini yansıtmaz.
İdeografik yazı	kavram (kelime)	Çin yazısı, eski Mısır hiyerogliflerinin bir bölümü; bugün rakamlar ve %, +, = işaretleri	Aynı işaret farklı dillerde farklı okunur: 5 — beş, five, fünf; işaret sayısı çok fazladır.
Ses yazısı: hece yazısı	hece	Japon kana yazısı	Her işaret bir hecedir; işaret sayısı birkaç düzinedir.
Ses yazısı: harf-ses (alfabe) yazısı	ses	Azerbaycan, Rus ve İngiliz alfabeleri	Birkaç düzine harfle her kelime yazılabilir; çağdaş Azerbaycan alfabesinde 32 harf vardır.

Ortaya çıkış sırası: piktografik → ideografik → ses yazısı. Azerbaycan yazısının tarihi için «Türk dilleri ailesinde Azerbaycan dili: tarih ve alfabeler» dersine bak.

DİM tarzı görev: yazı türleri

Yazı türleriyle ilgili doğru yargıları seç. (Sınavda: Yazının tipləri ilə bağlı doğru fikirləri müəyyən edin.)
1. Piktoqrafik yazıda işarə əşyanın şəklini verir.
2. İdeoqrafik yazıda hər işarə bir səsi bildirir.
3. Rəqəmlərin müxtəlif dillərdə fərqli oxunması ideoqrafik yazıya xas xüsusiyyətdir.
4. Fonetik yazının iki növü var: heca yazısı və hərf-səs yazısı.
5. Müasir Azərbaycan əlifbası heca yazısıdır.
A) 1, 3, 4 B) 2, 3, 5 C) 1, 2, 4 D) 3, 4, 5 E) 1, 4

Çözümü göster

1 — doğru: piktogram bir resimdir.
2 — yanlış: ideografik yazıda işaret sesi değil, kavramı gösterir.
3 — doğru: 5 her dilde kendi kelimesiyle okunur, bu ideogramın özelliğidir.
4 — doğru.
5 — yanlış: Azerbaycan alfabesi harf-ses yazısıdır; her harf çoğunlukla bir sesi gösterir.
Cevap: A (1, 3, 4).

Standart dilin üç normu

Tanım

Norm

Standart dilde kabul görmüş ve herkes için bağlayıcı olan söyleyiş, kelime kullanımı ve dil bilgisi kuralları. Normlara uymak konuşma kültürünün temelidir; kültürlü konuşma ayrıca kesin, açık, özlü ve etkileyicidir.

Norm	Neyi düzenler	İhlal ✗	Doğru ✓
Ses (söyleyiş) normu	seslerin ve kelimelerin standart söylenişi, vurgu	[uşaq], [kitab], [gəlinlər]	[uşax], [kitap], [gəlinnər]
Sözcük normu	kelimenin anlamına uygun seçilmesi ve başka kelimelerle doğru birleşmesi	böyük əhəmiyyət oynayır, münsiflər həyəti, ilk debüt	böyük rol oynayır, münsiflər heyəti, debüt
Dil bilgisi: biçim bilgisi	kelime biçimleri: ekler, sayı, derece	beş kitablar, ən daha gözəl	beş kitab, ən gözəl
Dil bilgisi: söz dizimi	kelime grubu ve cümle yapısı: uyum, yönetim, söz dizimi	Kitablar rəfdədirlər, kompüteri istifadə edir	Kitablar rəfdədir, kompüterdən istifadə edir

Ses normu «Ses bilgisi ve doğru söyleyiş: hece, vurgu, ses olayları» dersinde ayrıntılı anlatılmıştır: kitab [kitap], uşaq [uşax], gəlinlər [gəlinnər], alim [a:lim]. Ağız söyleyişi ve her harfi yazıldığı gibi okumak bu normu çiğner.

En sık çiğnenen sözcük ve dil bilgisi normları

Birbirine uymayan kelimeler. Her kalıplaşmış birleşmenin kendi fiili vardır: rol oynamaq (rol oynamak), əhəmiyyət kəsb etmək (daşımaq) (önem taşımak), töhfə vermək (katkıda bulunmak). İkisi karıştırılınca əhəmiyyət oynamaq («önem oynamak») gibi hatalar doğar. Kelime anlamca da uymalıdır: fiyatlar gelişmez, artar — inkişaf edən qiymətlər ✗ → artan qiymətlər ✓.
Paronimler — sesçe yakın, anlamca farklı kelimeler: həyat (hayat) — həyət (avlu) — heyət (kurul: münsiflər heyəti, jüri); əsər (eser) — əsir (esir); mətn (metin) — mətin (sağlam, dayanıklı); səfər (yolculuk) — səfir (büyükelçi); alim (bilim insanı) — aləm (dünya, âlem).
Pleonazm — aynı anlamın gereksiz tekrarı: ilk debüt («ilk çıkış»ın ilki), öz avtobioqrafiyası (oto- zaten «kendi» demektir), gələcək perspektiv (gelecek perspektifi), ən optimal (en optimal), boş vakansiya (boş kadro).
Biçim normu. Sayıdan ve bir neçə, neçə (birkaç, kaç) kelimelerinden sonra isim tekil olur: beş kitablar, bir neçə şagirdlər ✗ → beş kitab, bir neçə şagird ✓. Daha ve ən (en) birlikte kullanılmaz: ən daha gözəl ✗.
Uyum. Yüklem özneyle kişi ve sayı bakımından uyuşur, ama: cansız varlık bildiren çoğul özneyle yüklem genellikle tekildir (Kitablar rəfdə düzülüb — kitaplar rafa dizilmiş); cansız sıralı öznelerle de tekildir (Masa, stul və şkaf otağa gətirildi — masa, sandalye ve dolap odaya getirildi); insan bildiren sıralı öznelerle genellikle çoğuldur (Aysel və Murad yarışda qalib gəldilər — Aysel ile Murad yarışmayı kazandılar); topluluk adıyla tekildir (Camaat meydana toplaşdı — halk meydanda toplandı).
Yönetim. Fiil, bağlı kelimenin belirli bir hâlde olmasını ister: kompüterdən istifadə etmək (bilgisayarı kullanmak — ayrılma hâli; kompüteri istifadə etmək ✗), yarışda iştirak etmək (yarışmaya katılmak — bulunma hâli; yarışa ✗), müəllimə təşəkkür etmək (öğretmene teşekkür etmek — yönelme hâli; müəllimdən ✗), uğura nail olmaq (başarıya ulaşmak — yönelme hâli).

Sözcük normunun çiğnendiği cümleler

Hangi cümlelerde sözcük normu çiğnenmiştir? (Sınavda: Hansı cümlələrdə leksik norma pozulmuşdur?)
1. Münsiflər həyəti qalibi elan etdi.
2. Gənc müğənninin ilk debütü uğurlu alındı.
3. Bu kəşf elmin inkişafında böyük rol oynadı.
4. Bazarda inkişaf edən qiymətlər alıcıları narahat edir.
5. Səfir rəsmi səfərə yola düşdü.
A) 1, 2, 4 B) 2, 3, 5 C) 1, 3 D) 2, 4, 5 E) 1, 4, 5

Çözümü göster

1 — paronim: heyəti (kurul, jüri) yerine həyəti (avlu) ✗
2 — pleonazm: debüt zaten ilk çıkıştır ✗
3 — rol oynamaq (rol oynamak) doğru bir birleşmedir ✓
4 — uyumsuz birleşme: fiyatlar gelişmez, artar ✗
5 — səfir (büyükelçi) ve səfər (yolculuk) kendi anlamlarında kullanılmış ✓
Cevap: A (1, 2, 4).

Şiirsel serbestlik ve DİM görevleri

Şair ve yazar etkileyicilik için normdan bilerek ayrılabilir: yüklemi cümlenin başına alır (devrik cümle: Gəldi bahar, oyandı torpaq — «Geldi bahar, uyandı toprak»), bir ögeyi düşürür (eksiltili anlatım), eski kelimeler kullanır. Bu bir hata değil, üslup aracıdır (şiirsel serbestlik): yazar normu bilir ve onu bilerek çiğner. Hata ise normu bilmemekten doğar ve hiçbir üslup amacına hizmet etmez: Qələm, dəftər və kitab çantaya yığıldılar (cansız öznelerle çoğul yüklem).

Küme görevi: dil bilgisi normu

Kümeyi tamamlayan cümleleri seç. Merkezde: Qrammatik normaya uyğundur: Uşaqlar parkda oynayırdılar (dil bilgisi normuna uygundur: «çocuklar parkta oynuyorlardı»).
Qrammatik normaya uyğundur: Uşaqlar parkda oynayırdılar.
1. Divardakı şəkillər otağa xüsusi gözəllik verirdi.
2. Qələm, dəftər və kitab çantaya yığıldılar.
3. Gəldi bahar, oyandı torpaq.
4. Tələbələr seminarda fəal iştirak etdilər.
5. Bir neçə şagirdlər olimpiadaya hazırlaşır.
A) 1, 4 B) 2, 3 C) 1, 3, 4 D) 2, 5 E) 3, 4

Çözümü göster

Merkezdeki örnek norma uygun bir cümledir; ona «katılacak» cümleler de norma uygun olmalıdır.
1 — cansız çoğul özne (şəkillər, resimler), tekil yüklem (verirdi) ✓
2 — cansız sıralı öznelerle yüklem tekil olmalı: yığıldı ✗
3 — devrik cümle: yansız söz diziminden ayrılır, norma uygun sayılmaz ✗
4 — insan bildiren çoğul özne, çoğul yüklem ✓
5 — bir neçə şagird olmalı ✗
Cevap: A (1, 4).

1
Birleşmeleri kontrol et
Her «isim + fiil» birleşmesini (rol oynamaq), paronimleri ve alıntı kelimeleri (pleonazm) kontrol et.
2
Dil bilgisi bağlarını kontrol et
Sayı + isim, özne + yüklem (uyum), fiil + hâl eki (yönetim).
3
Hataların altını çiz
Genellikle iki hata olur. Her birine ad ver: paronim, pleonazm, yönetim, uyum, sayı + isim.
4
Yalnızca hatalı kelimeleri değiştir
Cümlenin tamamını yaz; söz dizimine, eş anlamlılara ve doğru biçimlere dokunma.
5
Yeniden oku
Yeni cümlede yazımı ve uyumu bir kez daha kontrol et: düzeltme yeni bir hata doğurmamalıdır.

«Yalnızca hatalı yerleri düzeltin»

Cümleleri yalnızca hatalı yerlerini düzelterek yeniden yaz. (Sınavda: uyğun düzəlişlər (yalnız qüsurlu məqamlarda) etməklə cümləni yenidən yazın.)
a) Bu kitab gənclərin tərbiyəsində böyük əhəmiyyət oynayır və müəllimlər onu dərslərdə geniş istifadə edirlər.
b) Sərgidə 20-dən çox ölkələrin rəssamlarının əsərləri nümayiş olundu, münsiflər həyəti isə ən yaxşı tabloları seçdi.

Çözümü göster

a) Bu kitab gənclərin tərbiyəsində böyük rol oynayır və müəllimlər ondan dərslərdə geniş istifadə edirlər.
Hatalar: əhəmiyyət oynamaq iki birleşmenin karışımıdır (rol oynamaq ya da əhəmiyyət kəsb etmək); onu istifadə edirlər bir yönetim hatasıdır (nədən istifadə etmək — ayrılma hâli).
b) Sərgidə 20-dən çox ölkənin rəssamlarının əsərləri nümayiş olundu, münsiflər heyəti isə ən yaxşı tabloları seçdi.
Hatalar: 20-dən çox ölkələrin — sayıdan sonra isim tekil olur; həyəti bir paronimdir. Tuzak: əsərləri … nümayiş olundu doğrudur (cansız çoğul özne, tekil yüklem) — onu olundular yapmak yeni bir hata olurdu.

Norma uygun biçimi yaz

1.Oğlan telefondan deyil, istifadə edirdi. (kompüter)
2.Münsiflər qalibləri elan etdi. (həyəti / heyəti)
3.Masa, stul və şkaf dünən otağa . (gətirildi / gətirildilər)
4.Yarışda bir neçə iştirak edirdi. (komanda / komandalar)
5.Bu kəşf elmin inkişafında böyük oynadı. (rol / əhəmiyyət)
6.Gənc aktyorun uğurlu alındı. (ilk debütü / debütü)
7.Şagirdlər iştirak etdilər. (olimpiadaya / olimpiadada)

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…

Çiğnenen normun adını da söyle: uyum, sayı + isim, yönetim, pleonazm, derece.

Önemli noktalar

Dil toplumsal bir olgudur: toplumda doğar, iletişim aracıdır, kalıtımla geçmez ve toplumla birlikte değişir.
Yazı türleri: piktografik (resim), ideografik (kavram), ses yazısı (hece ya da ses); Azerbaycan alfabesi harf-ses yazısıdır.
Standart dilin üç normu: ses (söyleyiş), sözcük (kelime seçimi ve birleşmesi), dil bilgisi (biçimler ve cümle yapısı).
Cansız varlık bildiren çoğul ve sıralı öznelerle yüklem tekil, insan bildiren sıralı öznelerle genellikle çoğuldur.
Paronimler, pleonazmlar, uyumsuz birleşmeler ve yönetim hataları «hatalı cümleyi düzeltin» görevlerinin temelidir.
Şiirdeki devrik yapı bir hata değil, üslup aracıdır; ama DİM görevinde «norma uygun» cümleler arasına girmez.

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

1 / 12

Hangi yazı türünde işaret sesi değil kavramı gösterir ve aynı işaret farklı dillerde farklı okunur?