- Altı hâlin adlarını ve sorularını bilmek
- Hâl eklerini ünlü uyumuna ve kaynaştırma ünsüzlerine göre seçmek
- Belirtili ve belirtisiz nesneyi ayırt etmek
- İyelik eki almış isimleri hâl ekleriyle çekimlemek
Leyla şöyle diyor: Evdən çıxdım, məktəbə getdim, kitabı Aysələ verdim. — “Evden çıktım, okula gittim, kitabı Aysel'e verdim.” Bir cümlede dört ek: -dən, -ə, -ı, -ə. Türkçedeki hâl ekleri Azerbaycan dilinde de vardır ve neredeyse aynı çalışır; ama birkaç önemli fark var.
Altı hâl
İsmin hâl ekleriyle değişmesine hallanma (hâl çekimi) denir. Azerbaycan dilinde altı hâl vardır. Her hâlin kendi soruları ve eki vardır; ek ünlü uyumuna göre seçilir, ünlüyle biten kelimelerde bazı hâllerde kaynaştırma ünsüzü (n, y) araya girer.
| Hâl | Soruları | Ünsüzden sonra | Ünlüden sonra | Örnekler |
|---|---|---|---|---|
| Yalın hâl (adlıq) | kim? nə? hara? — kim? ne? nere? | — | — | ev, kitab, ata |
| İlgi hâli (yiyəlik) | kimin? nəyin? — kimin? neyin? | -ın⁴ | -nın⁴ | evin, kitabın, atanın |
| Yönelme hâli (yönlük) | kimə? haraya? — kime? nereye? | -a² | -ya² | evə, kitaba, ataya |
| Belirtme hâli (təsirlik) | kimi? nəyi? — kimi? neyi? | -ı⁴ | -nı⁴ | evi, kitabı, atanı |
| Bulunma hâli (yerlik) | kimdə? harada? — kimde? nerede? | -da² | -da² | evdə, kitabda, atada |
| Ayrılma hâli (çıxışlıq) | kimdən? haradan? — kimden? nereden? | -dan² | -dan² | evdən, kitabdan, atadan |
| Hâl | kitab | şəhər | yol | Bakı |
|---|---|---|---|---|
| Yalın | kitab | şəhər | yol | Bakı |
| İlgi | kitabın | şəhərin | yolun | Bakının |
| Yönelme | kitaba | şəhərə | yola | Bakıya |
| Belirtme | kitabı | şəhəri | yolu | Bakını |
| Bulunma | kitabda | şəhərdə | yolda | Bakıda |
| Ayrılma | kitabdan | şəhərdən | yoldan | Bakıdan |
Kaynaştırma ünsüzleri ve ses değişmeleri
Ünlüyle biten kelimelere ilgi ve belirtme hâlinde n, yönelme hâlinde y getirilir: ata-n-ın, ata-n-ı, ata-y-a. Bulunma ve ayrılma hâlinde kaynaştırma ünsüzü olmaz: atada, atadan. Çok heceli kelimenin sonundaki q ve k, ünlüyle başlayan ekten önce ğ ve y olur: yarpaq → yarpağın, yarpağa, yarpağı, ama yarpaqda, yarpaqdan; ürək → ürəyə (yüreğe).
Belirtili ve belirtisiz
Türkçedeki belirtili ve belirtisiz nesne gibi, Azerbaycan dilinde de belirtme ve ilgi hâli müəyyən (belirtili) ve qeyri-müəyyən (belirtisiz) olabilir: Kitabı oxudum (belli kitabı okudum) — Kitab oxudum (kitap okudum). İlgi hâlinde de aynı: müəllimin kitabı (öğretmenin kitabı) — müəllim kitabı (öğretmen kitabı).
İyelik ekinden sonra
Türkçedeki gibi 3. şahıs iyelik ekinden (-ı⁴, -sı⁴) sonra her hâl ekinden önce n gelir: evi → evinin, evinə, evini, evində, evindən; atası → atasının, atasına, atasını, atasında, atasından. 1. ve 2. şahıstan sonra ek doğrudan gelir: evim → evimə, evimdə.
Parantezdeki kelimeyi uygun hâle getir:
Leyla ___ (məktəb) gedir.
Biz ___ (Gəncə) gəldik.
Mən ___ (bu kitab) oxudum.
Elvin ___ (dostu) zəng etdi.
Çözümü gösterÇözümü gizle
haradan? (nereden?) → ayrılma: Gəncədən
nəyi? (neyi?) → belirtili nesne: bu kitabı
kimə? (kime?) → yönelme; 3. şahıs iyelikten sonra n: dostuna
- 1.Aysel (kitabxana — haraya?) getdi.
- 2.Bu, (müəllim — kimin?) çantasıdır.
- 3.Mən bu (film — nəyi?) iki dəfə izləmişəm.
- 4.Uşaqlar (həyət — harada?) oynayır.
- 5.Qatar (Gəncə — haradan?) gəldi.
- 6.Kitabı (Leyla — kimə?) verdim.
- 7.Bu (yarpaq — nəyin?) rəngi sarıdır.
- 8.Murad (atası — kimdən?) icazə aldı.
Önemli noktalar
- Altı hâl vardır: yalın, ilgi, yönelme, belirtme, bulunma, ayrılma.
- Ekler: -ın⁴, -a², -ı⁴, -da², -dan²; ünlüden sonra -nın⁴, -ya², -nı⁴.
- Hâli soru belirler: haraya? → yönelme, harada? → bulunma, haradan? → ayrılma.
- Belirtme hâli belirtili (kitabı oxudum) ve belirtisiz (kitab oxudum) olur.
- 3. şahıs iyelikten sonra n gelir (atasına); özel isimler kesme işaretsiz yazılır (Bakıda).
Kendini test et
10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.