- Yazılı görevin ölçütlere göre nasıl puanlandığını açıklamak ve sonuç puanına etkisini hesaplamak.
- DİM’in 11 yazılı görev türünü tanımak ve her birinin cevabında hangi bölümlerin istendiğini belirlemek.
- Cevabı metinde bulup eksiksiz, kesin ve yazım bakımından doğru biçimde ifade etmek.
- Tipik puan kayıplarından kaçınmak: eş anlamlı tekrarı, metni kopyalama, fazladan yanlış düşünce.
11. sınıf sınavında 10 yazılı görev vardır ve puanları formülde 2 ile çarpılır: tam doğru bir yazılı cevap iki kapalı görev kadar — 5 puan — getirir, hepsi birlikte ise 100 puanın yarısını oluşturur. III. grup giriş sınavında da Azerbaycan dili bölümündeki 3 yazılı görev kısa bir metne dayanır. Burada «tahmin edip işaretlemek» olmaz: cevabı metinde bulmalı, görevin istediği biçimde yazmalı ve değerlendiricilerin ölçütlerine uymalısın. Bu derste önce puanın nasıl verildiğini, sonra 11 görev türünü iki özgün metin üzerinde örnek cevaplarla öğreneceğiz.
Yazılı görev nasıl puanlanır
- NBgöreli puan, nisbi bal (0–100)
- Wyazılı görevlerden alınan puanların toplamı (her biri 0 ile 1 arası)
- Cdoğru cevaplanan kapalı görevlerin sayısı
11. sınıf mezuniyet sınavı (öğretim dili olarak Azerbaycan dili): 20 kapalı ve 10 yazılı görev. 9. sınıfta puan = 100/34 · (2W + C); III. grup giriş sınavında Azerbaycan dili puanı = 100/33 · max(0, C − X/4) + 100/33 · (K + 2W); burada X yanlış kapalı cevap sayısı, K kodlanan görevlerdir.
DİM’in sınav modeline göre değerlendiriciler yazılı cevaba ölçütlere bakarak 0, ⅓, ½, ⅔ ya da 1 puan verir; hangi payın verileceğini görevin puan ölçeği belirler. DİM’in «20 deneme sınavı» kitaplarındaki Azerbaycan dili ölçütleri ise çoğu görevde üç basamaklıdır:
- 1 puan — görevin bütün bölümleri yapılmış ve hiçbir yanlış düşünce yazılmamış;
- ½ puan — bölümlerin yalnızca bir kısmı doğru, ya da hepsi doğru ama yanına bir yanlış düşünce de yazılmış;
- 0 puan — diğer durumlarda.
| Sınav | Yazılı görev | Tam cevap (1) | Yarım puan (½) |
|---|---|---|---|
| 11. sınıf | 10 | 5 puan | 2,5 puan |
| 9. sınıf | 4 | ≈ 5,88 puan | ≈ 2,94 puan |
| Giriş, III. grup (ders puanı) | 3 | ≈ 6,06 puan | ≈ 3,03 puan |
11. sınıf öğrencisi 20 kapalı görevden 16’sını doğru yaptı. Yazılı görevlerden aldığı puanlar: 1, 1, ½, ⅔, 0, 1, ½, 1, ⅓, 1. Göreli puanı kaçtır? İki ½ puan 1, 0 ise ½ olsaydı ne değişirdi?
Çözümü gösterÇözümü gizle
puan = 5/2 · (2 · 7 + 16) = 5/2 · 30 = 75
yeni W = 7 + ½ + ½ + ½ = 8,5
puan = 5/2 · (17 + 16) = 82,5
Yalnızca üç eksik cevabı tamamlamak 7,5 puan — üç kapalı görev kadar puan getirir.
On bir görev türü
| Görevin yönergesi (Azerbaycanca) | Ne yazmalı | Puan nerede kaybedilir |
|---|---|---|
| 1. Qalın şriftlə verilmiş cümlələri mətnin üslubuna uyğun zənginləşdirin | İçeriği koru; benzetme, kişileştirme, istiare ya da sıfat ekle — her iki cümlede. | Yalnızca sıradan bir zarf ya da sıfat eklemek; içeriği değiştirmek; yeni hata. |
| 2. İşarə qoyulmuş sözlərin kontekstə uyğun mənasını yazın | Her kelime için metinde onun yerine konabilecek 1–2 eş anlamlı ya da kısa açıklama. | Kelimenin kökünü tekrarlamak; sözlükteki başka bir anlamı yazmak. |
| 3. Nöqtələrin yerinə mətnə uyğun fikirlər yazmaqla cümləni tamamlayın | Metne dayanan iki farklı düşünce, cümleye dil bilgisi bakımından uygun. | Aynı düşünceyi iki kez yazmak; metinde olmayan düşünce. |
| 4. Cədvəli tamamlayın: obraz — problemi — həllini nədə görür | Her hücreye metinden somut bir düşünce. | Sorunla çözümü ya da kişileri karıştırmak. |
| 5. Obrazın xarakterik xüsusiyyətlərini yazın və mətnlə əsaslandırın | Üç farklı özellik, her biri metinden bir davranış ya da sözle desteklenmiş. | Eş anlamlı özellikler bir sayılır; gerekçesiz özelliğe puan verilmez. |
| 6. Hər müddəa üçün mətndən iki fakt yazın | İddiayı kanıtlayan somut olgular: sayı, olay, eylem. | İddiayı başka sözlerle tekrarlamak; aynı olguyu iki kez yazmak. |
| 7. Səbəb — nəticə cədvəlini doldurun | Boş hücreye metindeki nedeni ya da sonucu yaz. | Neden yerine sonuç yazmak. |
| 8. Üç sütunlu cədvəl: məsələn, anlayış — mənası — mənbəyi | Her satır tek bir nesneyle ilgilidir; her sütunun başlığını oku. | Satırları karıştırmak; hücreyi boş bırakmak. |
| 9. Cümlədə uyğun düzəlişlər (yalnız qüsurlu məqamlarda) etməklə cümləni yenidən yazın | Cümlenin tamamını yaz, yalnızca hatalı kelimeleri değiştir. | Doğru kısmı değiştirmek; hatalardan birini görmemek; yeni hata. |
| 10. Fikri mətnlə əlaqələndirib münasibətinizi yazın | Tutum + metinden iki olgu + sonuç (3–4 cümle). | Yalnızca «katılıyorum» yazmak; metne dayanmamak. |
| 11. Uyğun bəndi qeyd edin (✓) və seçiminizi əsaslandırın | Bir maddeyi işaretle, metinden iki kanıt getir. | Gerekçesiz seçim; iki maddeyi birden işaretlemek. |
Edebî metin: 1–5. türler örnek cevaplarla
Yay tətilində Tural babasıgilə, dağ kəndinə gəlmişdi. Babası Səməd kişi ömrünü arıçılığa həsr etmişdi: bağın ətəyində iyirmi pətək düzülmüşdü. O, arıların arasında elə sakit gəzirdi ki, sanki onlarla danışırdı. Tural isə arılardan ▲ vahimələnirdi, onların vızıltısını eşidən kimi evə qaçırdı.
Bir gün günortadan sonra hava birdən qaraldı. Səməd kişi göyə baxıb pətəklərin qapaqlarını bərkitməyə tələsdi, amma ayağının ağrısı onu ■ ləngidirdi.
– Kömək lazımdır, – dedi. – Tək çatdıra bilmərəm.
Tural bir an ● tərəddüd etdi, sonra babasının köhnə arıçı toruna bürünüb pətəklərə tərəf qaçdı. Arılar başına fırlanırdı, amma o, qapaqları bir-bir bərkitdi. Bir arı onun biləyinə qondu; Tural nəfəsini içinə çəkib gözlədi, arı da uçub getdi. Yağış başlayanda iş artıq bitmişdi.
Axşam Səməd kişi nəvəsinin çiynini sığalladı:
– Arı qorxanı yox, tələsəni sancır. Sən bu gün həm cəsarətli, həm də səbirli idin.
Tural həmin gecə uzun müddət yata bilmədi. O başa düşmüşdü ki, (1) ………………………, (2) ……………………… .
Görev 1: kalın yazılmış cümleleri metnin edebî üslubuna uygun, mecazlı ifadelerle yeniden yaz. Görev 2: ▲ ■ ● işaretli kelimelerin bağlamdaki anlamını yaz.
1. Mətndə qalın şriftlə verilmiş cümlələri mətnin bədii üslubuna uyğun zənginləşdirməklə (məcazi mənalı ifadələrdən istifadə etməklə) yenidən yazın.
2. Mətndə əvvəlində işarə (▲, ■, ●) qoyulmuş sözlərin kontekstə uyğun mənasını yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
1) Bir gün günortadan sonra qara buludlar dağların başını qucaqladı, gün sanki qorxub onların arxasında gizləndi.
2) Göy guruldayıb leysan sel kimi tökülməyə başlayanda iş artıq bitmişdi.
▲ vahimələnirdi — qorxurdu, çəkinirdi, ürkürdü
■ ləngidirdi — yavaşıdırdı, gecikdirirdi
● tərəddüd etdi — duruxdu, bir an qərarsız qaldı
Ölçüt: 1. görevde iki cümle de içeriğini koruyarak mecazlarla zenginleştirilmiş (qara buludlar, «kara bulutlar» — sıfat; buludlar qucaqladı, gün qorxub gizləndi, «bulutlar kucakladı, güneş korkup saklandı» — kişileştirme; sel kimi, «sel gibi» — benzetme) → 1; tek cümle → ½; yalnızca hava çox tez qaraldı (hava çok çabuk karardı) gibi sıradan bir kelime eklenmiş → 0. 2. görevde üç kelime → 1, bir-iki kelime → ½. Vahimələnirdi — vahimə edirdi yalnızca kökü tekrarlar, açıklama sayılmaz.
Görev 3: metnin son cümlesini metne uygun düşüncelerle tamamla. Görev 4: tabloyu doldur: kişi — sorunu — çözümü neyde görüyor.
3. Mətnin sonundakı cümlədə nöqtələrin yerinə mətnə uyğun fikirlər yazmaqla cümləni tamamlayın.
4. Mətnə əsasən cədvəli tamamlayın.
Obraz | Problemi | Problemin həllini nədə görür?
Səməd kişi | … | …
Tural | … | …
Çözümü gösterÇözümü gizle
3) O başa düşmüşdü ki, (1) qorxunu qaçmaqla yox, ona qarşı addım atmaqla yenmək olar, (2) babasının «Arı qorxanı yox, tələsəni sancır» sözlərində həyat haqqında da bir həqiqət var: çətin anda səbirli olmaq lazımdır.
4) Səməd kişi — problemi: yağış yaxınlaşır, pətəklərin qapaqlarını bərkitmək lazımdır, amma ayağı ağrıyır, tək çatdıra bilmir; həlli: nəvəsindən kömək istəyir.
Tural — problemi: arılardan qorxur, amma babasının köməyə ehtiyacı var; həlli: qorxusunu yenir, arıçı toruna bürünüb qapaqları bərkidir.
Ölçüt: 3. görevde metne dayanan iki farklı düşünce cümleye dil bilgisi bakımından uydurulmuşsa → 1, tek düşünce → ½; arıları sevməyə başlamışdı (arıları sevmeye başlamıştı) gibi metinle kanıtlanmayan düşünce puan getirmez. 4. görevde dört hücrenin hepsi → 1; yarım tablo → ½ (bazı ölçeklerde ⅔, ½, ⅓ basamaklarıyla).
Görev 5: Tural’ın üç belirgin özelliğini yaz ve her birini metinle gerekçelendir. Bir öğrenci aşağıdaki cevabı yazdı — kaç puan alır?
5. Mətndəki Tural obrazı əsasında cədvəli doldurun: üç xarakterik xüsusiyyət yazın və hər birini mətnlə əsaslandırın.
Şagirdin cavabı:
1) Cəsarətlidir — pətəklərə tərəf qaçdı.
2) Qorxmazdır — arıların arasından keçdi.
3) Babasını sevir.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Cəsarətlidir — arılardan qorxsa da, onların arasına qaçıb qapaqları bərkitdi.
Köməksevərdir — babasının ayağı ağrıyanda tərəddüdünü yenib ona kömək etdi.
Səbirlidir — arı biləyinə qonanda tələsmədi, nəfəsini içinə çəkib gözlədi.
Öğrencinin cevabı: cəsarətli (cesur) ve qorxmaz (korkusuz) eş anlamlıdır, bir özellik sayılır; 3. madde gerekçelendirilmemiş. Yani aslında tek bir gerekçeli özellik var: ölçeğe göre ⅓ ya da ½. Tam puan için üç farklı özellik ve her birine metinden somut bir davranış gerekir.
Publisistik metin: 6–11. türler örnek cevaplarla
Quraq yaylarda bağ-bostanı suvarmaq bir çox ailə üçün ciddi problemə çevrilir. Halbuki hər il damlarımızdan minlərlə litr yağış suyu boş yerə axıb gedir. Hesablamalara görə, 100 kvadratmetrlik damdan 1 millimetr yağış zamanı təxminən 100 litr su toplamaq olar.
Bunun üçün mürəkkəb avadanlıq lazım deyil. Novçalardan gələn su əvvəlcə süzgəcdən keçir: süzgəc yarpaqları və tozu saxlayır. Sonra su qapalı çənə yığılır. Çənin qapağı möhkəm bağlanmalıdır, əks halda orada ağcaqanadlar çoxalır, su işıqdan yaşıllaşıb xarab olur.
Yağış suyu suvarma üçün çox yaxşıdır: onun tərkibində xlor yoxdur, özü də yumşaqdır. Lakin onu xüsusi təmizləmədən içmək olmaz.
Şəhərlərdə bu üsul başqa bir problemi də yüngülləşdirir. Asfalt və beton suyu torpağa buraxmır, ona görə də leysan zamanı küçələri su basır. Suyun bir hissəsi çənlərdə qaldıqda kanalizasiyaya düşən yük azalır.
Mütəxəssislər bu üsulun gələcək perspektivlərini yüksək qiymətləndirərək sakinləri təcrübəyə iştirak etməyə çağırırlar. Kim bilir, bəlkə də bir gün hər həyətdəki kiçik çən həm qənaətin, həm də təbiətə qayğının rəmzinə çevriləcək.
Görev 6: her iddia için metinden iki olgu yaz. Görev 7: neden — sonuç tablosunun boş hücrelerini doldur.
6. Mətnə əsasən cədvəli tamamlayın: hər müddəa üçün mətndən iki fakt yazın.
Müddəa 1: Yağış suyunu toplamaq çətin deyil. → 1) … 2) …
Müddəa 2: Yağış suyu bağ üçün faydalıdır. → 1) … 2) …
7. Mətnə əsasən cədvəlin boş xanalarını doldurun.
Çənin qapağı açıq qalır. → …
… → Leysan zamanı küçələri su basır.
Suyun bir hissəsi çənlərdə qalır. → …
Çözümü gösterÇözümü gizle
6) Müddəa 1: 1) bunun üçün mürəkkəb avadanlıq lazım deyil; 2) su novçalardan süzgəcdən keçib qapalı çənə yığılır.
Müddəa 2: 1) yağış suyunun tərkibində xlor yoxdur; 2) o, yumşaqdır (və ya: quraq yaylarda suvarma problemini yüngülləşdirir).
7) Nəticə: ağcaqanadlar çoxalır, su işıqdan yaşıllaşıb xarab olur.
Səbəb: asfalt və beton suyu torpağa buraxmır.
Nəticə: kanalizasiyaya düşən yük azalır.
Ölçüt: 6. görevde dört olgu → 1, eksik → ½. Yağış suyu çox faydalıdır (yağmur suyu çok faydalıdır) yazmak iddiayı tekrarlamaktır, olgu değildir; aynı olgu iki kez bir sayılır. 7. görevde üç hücre → 1. Okun yönüne dikkat: ikinci satırda neden isteniyor.
Görev 8: üç sütunlu tabloyu doldur. Görev 9: kalın yazılmış cümleyi yalnızca hatalı yerlerini düzelterek yeniden yaz.
8. Mətnə əsasən cədvəli doldurun.
Qurğunun hissəsi | Nə edir? | Nəyin qarşısını alır?
süzgəc | … | …
çənin qapağı | … | …
9. Mətndə qalın şriftlə verilmiş cümlədə uyğun düzəlişlər (yalnız qüsurlu məqamlarda) etməklə cümləni yenidən yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
8) süzgəc — yarpaqları və tozu saxlayır — onların çənə düşüb suyu çirkləndirməsinin;
çənin qapağı — çəni bağlı saxlayır — ağcaqanadların çoxalmasının, suyun işıqdan yaşıllaşıb xarab olmasının.
9) Mütəxəssislər bu üsulun perspektivlərini yüksək qiymətləndirərək sakinləri təcrübədə iştirak etməyə çağırırlar.
9. görevde iki hata var: gələcək perspektiv (gelecek perspektifi) bir pleonazmdır, perspektif zaten geleceğe aittir; təcrübəyə iştirak etmək bir yönetim hatasıdır — iştirak etmək (katılmak) bulunma hâli ister: təcrübədə. Perspektivlərini yerine gələcəyini (geleceğini), iştirak etməyə yerine qoşulmağa (katılmaya) da kabul edilir. İki düzeltme, doğru kısımlar olduğu gibi → 1; tek düzeltme ya da yeni hata → ½. Cümleyi baştan yazmak (Alimlər camaatı səsləyir…) görevin istediği değildir.
Görev 10: «büyük değişiklikler küçük adımlarla başlar» düşüncesini metinle ilişkilendirip görüşünü yaz (3–4 cümle). Görev 11: yazarın tutumunu yansıtan maddeyi işaretle ve seçimini metinle gerekçelendir.
10. «Böyük dəyişikliklər kiçik addımlardan başlayır» fikrini mətnlə əlaqələndirib münasibətinizi yazın (3–4 cümlə).
11. Mətnə əsasən müəllifin yağış suyunun toplanmasına münasibətini əks etdirən bəndi qeyd edin (✓) və seçiminizi əsaslandırın.
☐ Bu üsulu yalnız kənd təsərrüfatı üçün faydalı sayır.
☐ Bu üsulu həm həyət-bağ, həm də şəhər üçün faydalı sayır.
☐ Yağış suyunun içməli suyu tamamilə əvəz edə biləcəyini düşünür.
Çözümü gösterÇözümü gizle
10) Bu fikirlə razıyam. Mətndə deyilir ki, 100 kvadratmetrlik damdan 1 millimetr yağış zamanı təxminən 100 litr su toplamaq olar, bunun üçün mürəkkəb avadanlıq da lazım deyil. Hər həyətdəki kiçik çən həm bağın suvarılmasına kömək edir, həm də şəhərdə kanalizasiyaya düşən yükü azaldır. Deməli, minlərlə belə kiçik addım birləşəndə böyük qənaətə və təbiətə qayğıya çevrilir.
11) ✓ Bu üsulu həm həyət-bağ, həm də şəhər üçün faydalı sayır. Əsaslandırma: müəllif yağış suyunun suvarma üçün çox yaxşı olduğunu yazır (xlor yoxdur, yumşaqdır); şəhərlərdə isə bu üsulun leysan zamanı küçələrin su basması problemini yüngülləşdirdiyini, kanalizasiyaya düşən yükü azaltdığını göstərir. Üçüncü bənd uyğun deyil: müəllif bu suyu xüsusi təmizləmədən içməyin olmaz olduğunu deyir.
Ölçüt: 10. görevde açık bir tutum + metinden en az iki olgu + mantıklı sonuç → 1; tutum ve tek olgu ya da metne dayanmayan genel görüş → daha az puan. 11. görevde doğru madde + metinden iki kanıt → 1; doğru madde ama zayıf gerekçe → puanın bir kısmı; yanlış madde → 0. Kanıtlar senin deneyiminden değil, yazarın sözlerinden gelmelidir.
Cevabı bulmak ve doğru ifade etmek
- 1Görevi bölümlere ayır
Ne isteniyor: anlam, olgu, özellik, düzeltme, görüş? Kaç bölüm: 3 kelime, 2 olgu, 3 özellik, 4 hücre?
- 2Kaynağı bul
Metinde işaretli kelimeyi, kalın cümleyi ya da gereken paragrafı bul ve cevabı nereden alacağını işaretle.
- 3Metinden al, kendi sözlerinle kur
Paragrafı kopyalama. Anahtar ifadeyi alıntılayabilirsin, ama cevap görevin sorusuna doğrudan yanıt olmalıdır.
- 4Biçime uy
Tabloda her hücreye bir düşünce; «cümleyi tamamlayın» görevinde bütün ve dil bilgisi bakımından doğru bir cümle; görüşte 3–4 cümle.
- 5Kontrol et
Yazım ve noktalama, her bölümün numarası, fazladan yanlış düşünce olmaması.
Önemli noktalar
- 11. sınıfta tam doğru yazılı cevap 5 puan getirir (puan 2 ile çarpılır) — iki kapalı görev kadar.
- Model 0, ⅓, ½, ⅔ ve 1 basamaklarına izin verir; DİM’in deneme ölçütlerinde genellikle 1 / ½ / 0 kullanılır.
- Tam puan için bütün bölümler yapılmalı ve yanlış düşünce yazılmamalıdır; şüpheli bir ekleme puan kaybettirebilir.
- İstenen bölümleri say ve cevapta numarala: 3 kelime, 2 olgu, 3 özellik, 4 hücre.
- Eş anlamlı özellikler bir kez sayılır, kökü tekrarlamak açıklama, iddiayı tekrarlamak olgu değildir.
- Düzeltme görevinde yalnızca hatalı yerleri değiştir, cümlenin geri kalanını olduğu gibi bırak.
Kendini test et
12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.