Bu derste öğreneceklerin
- Ek gibi duyulan ayrı kelimeleri (də/da, ki) doğru yazmak
- Birleşik kelimeleri bitişik, kısa çizgiyle ve ayrı yazmak
- Büyük harf kurallarını uygulamak
- Virgül, tırnak ve çizgiyi yerinde kullanmak
Leyla arkadaşına yazıyor: Kitabım sən də qaldı? — “Kitabım sen de kaldı?” gibi anlamsız bir cümle çıkıyor. Leyla aslında səndə — “sende” demek istemişti: Kitabım səndə qaldı? — “Kitabım sende mi kaldı?” Tek bir boşluk anlamı değiştirdi! Orfoqrafiya (yazım) kelimelerin doğru yazılışı, durğu işarələri (noktalama) ise işaretlerin cümlede yerinde kullanılmasıdır. Bu derste en sık yanlış yapılan kurallara bakacağız.
Ek mi, ayrı kelime mi?
| Ne? | Nasıl yazılır? | Örnek |
|---|---|---|
| hâl eki -da², -dan² | bitişik | Kitab səndədir. Evdən gəldim. |
| da, də bağlacı (“de, dahi”) | ayrı | Sən də gəl. Mən də bilirəm. |
| ki bağlacı | ayrı, ardından virgül | Bilirəm ki, sən gələcəksən. |
| -kı, -ki eki (“-deki”) | bitişik | evdəki kitab, bağdakı ağac, səninki |
| soru eki -mı⁴ | bitişik | Gəlirsənmi? Bu doğrudurmu? |
| ilə edatı (“ile”) | ayrı ya da -la² biçiminde bitişik | qələm ilə = qələmlə |
Sık yanlış yazılan biçimler
| Kural | Doğru | Yanlış |
|---|---|---|
| Yazıda -dır⁴ tam yazılır | yaxşıdır, lazımdır, müəllimdir | yaxşıdı, lazımdı |
| Gelecek zaman standart biçimde | gələcəyəm, yazacağam | gələcəm, yazacam |
| Sonda ötümlü ünsüz | kitab, şagird, ağac, yarpaq | kitap, şagirt, ağaç, yarpax |
| Ünlü düşmesi | sinfi, fikri, şəkli, ağzı, oğlu | sinifi, fikiri, şəkili, ağızı |
| İkiz ünsüzler | müəllim, ədəbiyyat, cəmiyyət, təşəkkür | müəlim, ədəbiyat, cəmiyət, təşəkür |
| Eklerdeki d değişmez | işdə, getdi, kitabdan | iştə, getti, kitaptan |
Birleşik kelimeler ve büyük harfler
- Bitişik yazılır: yeni anlam kazanan birleşik kelimeler — ayaqqabı, günəbaxan (ayçiçeği), ağsaqqal, qayınana (kaynana), dəvəquşu (devekuşu); sıfatların pekiştirme biçimi — ağappaq, qapqara.
- Kısa çizgiyle yazılır: ikilemeler — ata-ana, bacı-qardaş, qab-qacaq (kap kacak), gecə-gündüz; tekrarlar — tez-tez (sık sık), yavaş-yavaş; yaklaşık sayılar — iki-üç, beş-altı; m'li tekrarlar — kitab-mitab (kitap mitap). Dikkat: Türkçede ikilemeler ayrı yazılır (sık sık), Azerbaycan dilinde ise kısa çizgiyle!
- Ayrı yazılır: birleşik sayılar — iyirmi beş; ən, lap, heç, hər, bir neçə ile kurulan öbekler — ən gözəl, heç kim, hər gün.
- Büyük harfle yazılır: cümlenin ilk kelimesi, kişi adları, coğrafi adlar (Xəzər dənizi, Kür çayı, Böyük Qafqaz), devlet ve kurum adları (Azərbaycan Respublikası, Bakı Dövlət Universiteti). Küçük harfle: ay ve gün adları (yanvar, bazar ertəsi — ocak, pazartesi), millet ve dil adları (azərbaycanlı, ingilis dili); ama Azərbaycan dili — ülke adından dolayı. Türkçede dil adları büyük harfle yazılır (İngilizce), Azerbaycan dilinde küçük harfle!
Noktalama işaretleri
| Durum | Kural | Örnek |
|---|---|---|
| Eş görevli ögeler | virgül; və'den önce virgül konmaz | Aysel, Leyla və Murad gəldilər. |
| Hitap | virgülle ayrılır | Aysel, bura gəl. Salam, Murad! |
| Ara sözler | virgülle ayrılır | Əlbəttə, gələcəyəm. Məncə, o haqlıdır. |
| o, bu özne olunca | ardından virgül | O, müəllimdir. Bu, mənim kitabımdır. |
| ki | ki'den sonra virgül | Bilirəm ki, sən haqlısan. |
| amma, lakin, ancaq, çünki | bağlaçtan önce virgül | Gəlmək istədim, amma vaxtım olmadı. |
| Alıntı ve adlar | « » tırnak işareti | Nizaminin «Leyli və Məcnun» poeması |
| Diyalog | her konuşma çizgiyle başlar | — Haradasan? — Evdəyəm. |
Örnek: metni düzelt
Hataları bul ve düzelt:
salam aysel. kitabım sən də qalıb? mən də sabah gələcəm çünki müəlim deyib ki sinifə gəlmək lazımdı.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Salam, Aysel. — cümle başı ve ad büyük harfle; hitap virgülle ayrılır.
Kitabım səndə qalıb? — hâl eki bitişik.
Mən də sabah gələcəyəm, — buradaki də “de” bağlacıdır, ayrı yazılır; standart biçim gələcəyəm; çünki'den önce virgül.
çünki müəllim deyib ki, — çift l; ki'den sonra virgül.
sinfə gəlmək lazımdır. — sinif + ə → sinfə (ünlü düşer); -dır tam yazılır.
Kitabım səndə qalıb? — hâl eki bitişik.
Mən də sabah gələcəyəm, — buradaki də “de” bağlacıdır, ayrı yazılır; standart biçim gələcəyəm; çünki'den önce virgül.
çünki müəllim deyib ki, — çift l; ki'den sonra virgül.
sinfə gəlmək lazımdır. — sinif + ə → sinfə (ünlü düşer); -dır tam yazılır.
Doğru yaz: boşlukları doldur
- 1.Kitabım qalıb? (sənin yanında)
- 2.Mən kinoya gedirəm. gəl! (sən + də ədatı)
- 3.Bu fikir çox (yaxşı + -dır⁴).
- 4.Sabah mütləq (gəlmək — qəti gələcək, I şəxs tək).
- 5.Bizim (sinif + -ə) yeni şagird gəlib.
- 6.Qonşumuzun (oğul + -u) məktəbə gedir.
- 7.Şagirdlərə dərs deyən şəxs adlanır.
- 8.Bilirəm sən haqlısan.
1 / 9
Önemli noktalar
- də/da bağlacı ve ki ayrı; -da² hâl eki, -ki eki ve -mı⁴ soru eki bitişik yazılır.
- Yazıda standart biçimler: yaxşıdır, gələcəyəm; kitab, şagird; sinfi, fikri; müəllim.
- Birleşik kelimeler bitişik (ayaqqabı), kısa çizgiyle (ata-ana, tez-tez) ya da ayrı (iyirmi beş, ən gözəl) yazılır.
- Ay, gün, millet ve dil adları küçük harfle yazılır: yanvar, ingilis dili.
- Virgül: hitap ve ara sözlerde, özne olan o/bu'dan sonra, ki'den sonra, amma/çünki'den önce.
Kendini test et
10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.
1 / 10
Hangi cümle doğru yazılmıştır?