- Basit ve birleşik cümleyi yüklem sayısına göre ayırt etmek
- Sıralı ve birleşik cümlelerde ve eş görevli ögelerde noktalamayı doğru yapmak
- Yan cümlenin türünü soruyla belirlemek ve doğrudan anlatımı doğru yazmak
Bir düşünce dört türlü söylenebilir: Yağış yağırdı. Evdə oturmuşduq. — iki basit cümle. Yağış yağırdı, biz evdə oturmuşduq. — sıralı cümle. Evdə oturmuşduq, çünki yağış yağırdı. — birleşik (bağımlı) cümle. Yağış yağdığı üçün evdə oturmuşduq. — yine basit cümle, çünkü yüklem tektir (sıfat-fiil grubu yan cümle sayılmaz). Cümlenin basit mi birleşik mi olduğunu bilmek, virgülü doğru koymanın anahtarıdır.
Basit cümle: tek ögeli cümleler ve eş görevli ögeler
Basit cümlede tek bir temel (özne-yüklem ilişkisi) vardır. İki ögeli cümlede hem özne hem yüklem bulunur; tek ögeli cümlede (təktərkibli cümlə) ise temel ögelerden yalnızca biri olur. Azerbaycan dil bilgisinde bu cümlelerin beş türü ayrılır ve sınavlarda sık sorulur.
| Tek ögeli cümle | Özelliği | Örnek |
|---|---|---|
| Belirli şahıslı | eylemi yapan şahıs ekinden bellidir | Sabah məktəbə gedirəm. Kitabı oxu! |
| Belirsiz şahıslı | 3. çoğul şahıs, yapan belli değil | Qapını döyürlər. Radioda xəbər verdilər. |
| Genel şahıslı | eylem herkes için geçerlidir | Dostu dar gündə tanıyarlar. |
| Şahıssız | özne yoktur ve olamaz | Bu barədə çox danışıldı. Buradan keçmək olmaz. |
| Ad cümlesi | yalnızca yalın hâlde bir isim | Payız. Axşam. Sakit küçə. |
Eş görevli ögeler (həmcins üzvlər) aynı soruya cevap verir ve aynı kelimeye bağlanır. Virgülle ayrılır; tek və, ilə, ya, yaxud'dan önce virgül konmaz, tekrarlanan bağlaçlarda (həm... həm də, nə... nə də, gah... gah) ise konur. Özetleyen kelime sıralamadan önce gelirse ondan sonra iki nokta, sıralamadan sonra gelirse ondan önce çizgi konur: Bazardan meyvə aldıq: alma, armud və heyva. Alma, armud, heyva — hamısı təzə idi. Açıklayıcı ögeler ve ara sözler virgülle ayrılır: Bakı, Azərbaycanın paytaxtı, Xəzərin sahilindədir. — Azerbaycan'ın başkenti Bakü, Hazar kıyısındadır.
Sıralı cümle
Birleşik yapılı cümle iki ve daha fazla yüklemden oluşur. Sıralı cümlede (tabesiz mürəkkəb cümlə) bölümler eşittir; bağlaçla ya da bağlaçsız, yalnızca tonlamayla bağlanır. Noktalama işareti bölümler arasındaki anlam ilişkisine bağlıdır.
| İlişki | İşaret | Örnek |
|---|---|---|
| Sıralama, bağlaçsız | virgül | Külək əsdi, yağış yağdı, hava soyudu. |
| və bağlacıyla | virgül konmaz | Günəş çıxdı və hava isindi. |
| amma, lakin, ancaq, fəqət | bağlaçtan önce virgül | Hava soyuq idi, amma biz gəzməyə çıxdıq. |
| Tekrarlanan bağlaçlar | bölümler arasında virgül | Gah yağış yağır, gah günəş çıxır. |
| İkinci bölüm açıklar ya da sebebi bildirir | iki nokta | Hamı sevinirdi: imtahanlar bitmişdi. |
| Sonuç, hızlı değişim, karşıtlık | çizgi | Yaz gəldi — bağlar çiçəkləndi. |
| İçinde virgül olan uzun bölümler | noktalı virgül | Böyüklər bağda, bostanda işləyirdi; uşaqlar isə çayın kənarında, kölgədə oynayırdı. |
Bağımlı birleşik cümle
Bağımlı birleşik cümlede bir bölüm — yan cümle (budaq cümlə) — diğerine, temel cümleye (baş cümlə) bağlıdır ve onun bir ögesini açıklar. Yan cümle bağımlılık bağlaçlarıyla (ki, çünki, əgər, hərçənd), şart eki -sa² ile ya da karşılıklı kelimelerle (kim — o, hara — oraya) bağlanır. Türünü bulmak için temel cümleden yan cümleye soru sor. Bölümler virgülle ayrılır; virgül ki'den sonra, çünki'den önce konur.
| Yan cümle | Soru | Örnek |
|---|---|---|
| Özne yan cümlesi | kim? nə? | Kim çalışsa, o qazanar. |
| Yüklem yan cümlesi | nədir? necədir? | Arzum budur ki, sən yaxşı oxuyasan. |
| Nesne yan cümlesi | nəyi? nəyə? | Bilirəm ki, sən gələcəksən. |
| Niteleme yan cümlesi | necə? hansı? | Elə kitab oxu ki, səni düşündürsün. |
| Yer yan cümlesi | haraya? harada? | Hara getsən, mən də oraya gedəcəyəm. |
| Şart yan cümlesi | hansı şərtlə? | Əgər vaxtın olsa, bizə gəl. |
| Sebep yan cümlesi | niyə? nə səbəbə? | Dərsə gecikdim, çünki avtobus gəlmədi. |
| Amaç yan cümlesi | nə məqsədlə? | Müəllim yavaş danışırdı ki, hamı başa düşsün. |
| Karşıtlık (tavizli) yan cümlesi | nəyə baxmayaraq? | Hərçənd yağış yağırdı, biz gəzintiyə çıxdıq. |
Doğrudan ve dolaylı anlatım
Başkasının sözleri aynen aktarılınca doğrudan anlatım (vasitəsiz nitq) olur ve « » tırnak içine alınır. Anlatıcının sözleri önce gelirse ardından iki nokta konur: Murad dedi: «Sabah gələcəyəm». Alıntı önce gelirse ondan sonra virgül ve çizgi gelir: «Sabah gələcəyəm», — dedi Murad. Soru ve ünlem işareti tırnağın içinde kalır: «Sən də gələcəksən?» — deyə Aysel soruşdu. Dolaylı anlatımda (vasitəli nitq) tırnak olmaz, şahıs değişir: Murad dedi ki, sabah gələcək.
Noktalama işaretlerini koy ve cümlenin türünü göster:
1) Bilirdim ki sən gələcəksən
2) Hava soyuq idi amma biz gəzməyə çıxdıq
3) Bazardan meyvə aldıq alma armud heyva
4) Murad evə gəldi və dərslərini hazırladı
5) Hamı sevinirdi imtahanlar bitmişdi
6) Sabah gələcəyəm dedi Aysel
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Hava soyuq idi, amma biz gəzməyə çıxdıq. — sıralı cümle; amma'dan önce virgül.
3) Bazardan meyvə aldıq: alma, armud, heyva. — basit cümle; özetleyen kelimeden sonra iki nokta.
4) Murad evə gəldi və dərslərini hazırladı. — eş görevli yüklemli basit cümle; virgül yok.
5) Hamı sevinirdi: imtahanlar bitmişdi. — bağlaçsız sıralı cümle; ikinci bölüm sebebi bildirir.
6) «Sabah gələcəyəm», — dedi Aysel. — doğrudan anlatım.
- 1.Bilirəm sən bu gün gələcəksən.
- 2.Bazardan meyvə aldıq alma, armud və heyva.
- 3.Alma, armud, heyva hamısı təzə idi.
- 4.Hamı sevinirdi imtahanlar bitmişdi.
- 5.Böyüklər bağda, bostanda işləyirdi uşaqlar isə çayın kənarında, kölgədə oynayırdı.
- 6. vaxtın olsa, bizə gəl.
- 7.Kim çalışsa, qazanar.
- 8.Müəllim yavaş danışırdı hamı başa düşsün.
Önemli noktalar
- Basit cümlede bir, birleşik yapılı cümlede iki ve daha fazla temel vardır; fiilimsi grupları yüklem değildir.
- Tek ögeli cümleler: belirli şahıslı, belirsiz şahıslı, genel şahıslı, şahıssız, ad cümlesi.
- Özetleyen kelime: önce iki nokta, sonra çizgi; tek və'den önce virgül yok.
- Bağlaçsız cümlede: sıralama — virgül, açıklama ve sebep — iki nokta, sonuç — çizgi, uzun bölümler — noktalı virgül.
- Yan cümlenin türünü temel cümleden sorulan soru belirler; doğrudan anlatım: «…», — dedi.
Kendini test et
10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.