- Kelimede kökü ve ekleri belirlemek
- Yapım eklerini (lüğəvi) ve çekim eklerini (qrammatik) ayırt etmek
- Kelimeleri basit, türemiş ve birleşik olarak sınıflandırmak
- Sözcük türlerini ve sorularını bilmek
Balıqçılarımızdan tek bir kelimedir; Türkçesi de tek kelime: balıkçılarımızdan. Azerbaycan dilinde de kelime bir yapboz gibi kurulur: köke ekler belli bir sırayla tek tek eklenir ve her parçanın kendi görevi vardır. Hadi bu yapıyı söküp yeniden kurmayı öğrenelim.
Kök ve ek
Kelimenin temel anlamını taşıyan ve daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan bölümü: göz, iş, yaz, gəl (gel).
Köke eklenen ve ona yeni bir anlam ya da dil bilgisel bir anlam katan parça. Azerbaycan dilinde ekler her zaman kökten sonra gelir.
| Parça | Türü | Anlamı |
|---|---|---|
| balıq | kök | balık |
| -çı | yapım eki | meslek: balıkçı |
| -lar | çekim eki | çoğul |
| -ımız | çekim eki | iyelik: bizim |
| -dan | çekim eki | ayrılma hâli: kimden? |
Yapım ekleri ve çekim ekleri
Lüğəvi şəkilçilər Türkçedeki yapım eklerine karşılık gelir: yeni kelime türetir; bu kelime sözlükte ayrı madde olarak yer alır ve çoğu zaman başka bir sözcük türüne geçer. Qrammatik şəkilçilər ise çekim ekleridir: yeni kelime türetmez, yalnızca kelimenin biçimini değiştirir; çokluk, iyelik, hâl, şahıs ya da zaman bildirir.
| Ek türü | Ne yapar? | Örnekler |
|---|---|---|
| Yapım eki | yeni kelime türetir | iş → işçi, dost → dostluq, dad → dadlı, su → susuz, bil → bilik, iş → işlə(mək) |
| Çekim eki | kelimenin biçimini değiştirir | işçi → işçilər, işçim, işçiyə; yaz → yazdı, yazıram |
Yapısına göre kelimeler
- Basit kelime (sadə söz) yalnızca kökten oluşur; çekim ekleri yapısını değiştirmez: ev, dağ, gül, evlər, dağda.
- Türemiş kelime (düzəltmə söz) kök ve yapım ekinden oluşur: işçi, dağlıq (dağlık), bilik (bilgi), oxucu (okur).
- Birleşik kelime (mürəkkəb söz) iki ya da daha çok kökten oluşur, bitişik veya kısa çizgiyle yazılır: ayaqqabı (ayakkabı), günəbaxan (ayçiçeği), ağsaqqal (aksakal), ata-ana (anne baba).
Kelimeleri kök ve eklerine ayır: işçilərimiz, oxucuya, dostluqdan.
Çözümü gösterÇözümü gizle
oxu (oxumaq “okumak” fiilinin kökü) + -cu (yapım eki) + -ya (yönelme hâli; y kaynaştırma ünsüzü) → oxucuya — okura
dost (kök) + -luq (yapım eki) + -dan (ayrılma hâli) → dostluqdan — dostluktan
Sözcük türleri
Kelimeler anlamlarına, sorularına ve dil bilgisel özelliklerine göre sözcük türlerine ayrılır. Altı ana sözcük türü vardır: isim, sıfat, sayı (say), zamir (əvəzlik), fiil (feil) ve zarf (zərf). Türkçeden farklı olarak Azerbaycan dil bilgisinde sayılar ayrı bir tür sayılır. Yardımcı türler — qoşma, bağlayıcı, ədat — bağımsız anlam taşımaz ve soruya cevap vermez. Ayrıca modal sözler (əlbəttə — elbette, bəlkə — belki) ve ünlemler (ah, oy, vay) ayrı gruplardır.
| Sözcük türü | Soruları | Örnekler |
|---|---|---|
| isim | kim? nə? hara? | Aysel, kitab, Bakı |
| sıfat (sifət) | necə? nə cür? hansı? | gözəl, qırmızı, ağıllı |
| sayı (say) | neçə? nə qədər? neçənci? | beş, onuncu, yarım |
| zamir (əvəzlik) | yerini tuttuğu kelimenin soruları | mən, bu, kim, hamı |
| fiil (feil) | nə etmək? nə olmaq? | yazmaq, gəlmək, oxudu |
| zarf (zərf) | necə? nə vaxt? hara? nə qədər? | tez, dünən, irəli, çox |
| yardımcı: qoşma, bağlayıcı, ədat | soruya cevap vermez | ilə, üçün; və, amma; hətta, məhz |
- 1.Balıq tutan adama deyilir.
- 2.Maşın sürən adama deyilir.
- 3.Səhra isti və (su + -suz) yerdir.
- 4.Oxumaq insana (bil + -ik) verir.
- 5.«İşçilərimiz» sözünün kökü sözüdür.
- 6.«Ayaqqabı» quruluşuna görə sözdür.
- 7.Kök və lüğəvi şəkilçidən yaranan söz söz adlanır.
- 8.«Neçə?» və «neçənci?» suallarına cavab verən nitq hissəsi adlanır.
Önemli noktalar
- Kelime kök ve eklerden oluşur; ekler her zaman kökten sonra gelir.
- Yapım eki yeni kelime türetir (iş → işçi), çekim eki biçimi değiştirir (işçi → işçilər).
- Sıra: kök + yapım + çekim (çokluk → iyelik → hâl): iş-çi-lər-imiz-ə.
- Yapısına göre kelimeler basit (ev), türemiş (işçi) ve birleşik (ayaqqabı) olur.
- Ana sözcük türleri: isim, sıfat, sayı, zamir, fiil, zarf; yardımcı türler: qoşma, bağlayıcı, ədat.
Kendini test et
10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.