Zarf, edat, bağlaç, pekiştirme sözleri ve ünlem

Zarf türlerini, edatların istediği hâlleri, bağlaçları, pekiştirme sözlerini, kiplik sözlerini ve ünlemleri öğren; aynı kelimenin farklı sözcük türü olabildiği sınav tipi durumları ayırt et.

  • 7. sınıf
  • 22 dk
  • 10 soru
  • Ders 11 / 26

Bu derste öğreneceklerin

  • Zarf türlerini tanımak ve zarfı sıfattan ayırt etmek
  • Her edatın hangi hâli istediğini bilmek
  • Bağlaçları, pekiştirme sözlerini ve kiplik sözlerini ayırt etmek, noktalamayı doğru yapmak

Dünən dostumla parka getdik, amma yağışa görə tez qayıtdıq. Ah, hətta dondurma yeməyə vaxtımız olmadı! — “Dün arkadaşımla parka gittik ama yağmur yüzünden erken döndük. Ah, dondurma yemeye bile vaktimiz olmadı!” İsim ve fiillerden başka pek çok küçük kelime var: dünən, tez — zarf; ilə (dostumla), görə — edat (Azerbaycan dilinde qoşma); amma — bağlaç; hətta — pekiştirme sözü (ədat); ah — ünlem. Sınavlarda en zor sorular bu kelimelerle ilgilidir: aynı kelime bir cümlede zarf, başka bir cümlede edat olabilir.

Zarf

Zarf eylemin niteliğini — nasıl, ne zaman, nerede, ne kadar ve niçin gerçekleştiğini — bildirir. Genellikle fiile bağlıdır, hâl ve çoğul eki almaz; cümlede çoğunlukla zarf tümleci (zərflik) olur. Yapısına göre zarflar basit (tez — çabuk, indi — şimdi), türemiş (ucadan — yüksek sesle, dostcasına) ve birleşik olur (yavaş-yavaş, birdən-birə — birdenbire, get-gedə — gitgide, üzbəüz — karşı karşıya).

Zarfın türüSorusuÖrnekler
Durum (tarz)necə? nə cür?yavaş, tez, birdən, ucadan, piyada, dostcasına
Zamannə vaxt? nə zamandan?indi, dünən, sabah, həmişə, hələ, bayaq
Yer-yönharada? haraya? haradan?yuxarı, aşağı, irəli, geri, içəri
Miktarnə qədər?az, çox, xeyli, bir az, olduqca
Sebep-amaçniyə? nə üçün?qəsdən, bilərəkdən, acığa

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Edatlar (son çekim edatları)

Azerbaycan dilindeki qoşma, Türkçedeki son çekim edatına karşılık gelir: isimden, zamirden ya da fiilimsiden sonra gelerek onu başka bir kelimeye bağlar: dost üçün, dərsdən sonra, səhərə qədər. Tek başına anlamı yoktur, ayrı bir soruya cevap vermez ve önceki kelimeyle birlikte tek bir öge olur. Her edat, önündeki kelimenin belirli bir hâlde olmasını ister — Türkçedeki gibi.

İstediği hâlEdatlarÖrnekler
Yalın (şahıs zamirlerinde ilgi hâli)ilə (-la²), üçün, kimi, haqqında, barədəqələm ilə (qələmlə), vətən üçün, aslan kimi, kitab haqqında; mənim üçün, onun kimi, bizimlə
Yönelmeqədər, dək, doğru, tərəf, görə, qarşı, baxmayaraq, nisbətənaxşama qədər, səhərə dək, dənizə doğru, evə tərəf, yağışa görə, küləyə qarşı, çətinliyə baxmayaraq
Ayrılmasonra, əvvəl, qabaq, bəri, başqa, əlavə, ötrü, savayıdərsdən sonra, yeməkdən əvvəl, səhərdən bəri, səndən başqa, bundan əlavə, səndən ötrü

Bağlaçlar

Bağlaçlar eş görevli ögeleri ya da birleşik cümlenin bölümlerini bağlar. Sıralama (tabesizlik) bağlaçları eşit bölümleri, bağımlılık (tabelilik) bağlaçları ise yan cümleyi temel cümleye bağlar. Noktalama bağlaca bağlıdır: və'den önce virgül konmaz, amma, lakin, çünki'den önce konur, ki'den ise sonra konur.

TürBağlaçlarÖrnek
Bağlamavə, ilə, həm... həm də, həmçininAysel və Leyla gəldi. Həm oxuyur, həm də işləyir.
Karşıtlıkamma, ancaq, lakin, fəqət, isəGəlmək istədim, amma vaxtım olmadı. Mən gəldim, o isə gəlmədi.
Seçenekya... ya da, yaxud, və ya, gah... gahYa bu gün, ya da sabah zəng edərəm. Hava gah isti olur, gah soyuq.
Olumsuzluknə... nə dəNə məktub yazdı, nə də zəng etdi.
Bağımlılıkki, çünki, əgər, madam ki, baxmayaraq ki, hərçənd, sanki, guyaDərsə gecikdim, çünki avtobus gəlmədi. Əgər vaxtın olsa, bizə gəl.

Pekiştirme sözleri, kiplik sözleri ve ünlemler

Ədat (Türkçede pekiştirme, soru ve olumsuzluk edatlarına, yani parçacıklara karşılık gelir) kelimeye ya da cümleye ek bir anlam katar: pekiştirir, sınırlar, soru, onay, olumsuzluk ya da istek bildirir. Cümlenin ögesi olmaz. Kiplik sözleri (modal sözlər) konuşanın tutumunu bildirir ve ara söz olarak virgülle ayrılır: Əlbəttə, gələcəyəm. — Elbette geleceğim. Sən, deyəsən, yorulmusan. — Sen galiba yorulmuşsun. Ünlemler (nidalar) duygu (ah, oh, vay, of, bəh-bəh, ura) ya da seslenme (ey, ay, hey) bildirir, virgül ya da ünlem işaretiyle ayrılır: Ah, nə gözəl gündür! Hitaptan önce gelen ey, ay ise ondan virgülle ayrılmaz: Ey dostlar! Ay Leyla, bəri gəl!

TürüSözlerÖrnek
Pekiştirmeaxı, hətta, belə, lapAxı mən sənə demişdim. Uşaqlar belə bunu bilir.
Sınırlamaancaq, yalnız, təkcəBu sirri yalnız Aysel bilir.
Soru-mı⁴, məgər, bəyəmBu doğrudurmu? Məgər sən bilmirdin?
Onay ve olumsuzlukbəli, hə, xeyr, yox, deyil— Gələcəksən? — Bəli. Bu, mənim kitabım deyil.
İstek ve emirkaş, kaşki, qoyKaş yay tez gələ! Qoy uşaqlar oynasın.
Belirtmeməhz, elə, düzMən məhz bunu deyirdim. Elə indi gəl.

Örnek: sözcük türünü bul

Problem

1) Dərsdən sonra kitabxanaya getdik.
2) Sonra evə qayıtdıq.
3) Bu sirri ancaq Aysel bilir.
4) Hamı gəldi, ancaq Aysel gəlmədi.
5) Murad ilə Elvin yarışda qalib gəldi.
6) Məktubu qələm ilə yazdım.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) edat — ayrılma hâlindeki dərsdən kelimesiyle kullanılmış.
2) zarf — tek başınadır, “ne zaman?” sorusuna cevap verir.
3) pekiştirme sözü (ədat) — “yalnız” anlamındadır.
4) bağlaç — amma ile değiştirilebilir, iki bölümü karşılaştırır.
5) bağlaç — Murad və Elvin denebilir.
6) edat — “ne ile?” sorusunun cevabındadır.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Uygun zarfı, edatı, bağlacı, pekiştirme sözünü ya da ünlemi yaz
  1. 1.Bu hədiyyəni almışam. (sən + üçün)
  2. 2.Dərs saat ikiyə davam etdi. (sərhəd bildirən qoşma)
  3. 3.Yağışa biz gəzintiyə çıxdıq. (güzəşt bildirən qoşma)
  4. 4.Mən səni gözlədim, sən gəlmədin. (qarşılaşdırma bağlayıcısı)
  5. 5.Dərsə gecikdim, avtobus gəlmədi. (səbəb bağlayıcısı)
  6. 6. mən sənə bu barədə demişdim! (qüvvətləndirici ədat)
  7. 7., nə gözəl mənzərədir! (heyranlıq bildirən nida)
  8. 8.Qatar stansiyaya yaxınlaşırdı. (yavaş sözünün təkrarı)
1 / 10

Unutma

  • Zarf eylemin niteliğini bildirir: tarz, zaman, yer, miktar, sebep-amaç.
  • İsme bağlı nitelik sözü sıfat, fiile bağlı olan zarftır: yaxşı insan — yaxşı danışır.
  • Edatlar hâl ister: yalın (üçün, kimi, ilə), yönelme (qədər, görə, doğru), ayrılma (sonra, bəri, başqa).
  • Bağlaçlar sıralama (və, amma, ya... ya da, nə... nə də) ve bağımlılık (ki, çünki, əgər) bağlaçlarıdır.
  • Pekiştirme sözleri anlam katar, öge olmaz; kiplik sözleri virgülle ayrılır; ünlemden sonra virgül ya da ünlem işareti konur.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. Hangi cümlede gözəl zarftır?