Dünən dostumla parka getdik, amma yağışa görə tez qayıtdıq. Ah, hətta dondurma yeməyə vaxtımız olmadı! — “Dün arkadaşımla parka gittik ama yağmur yüzünden erken döndük. Ah, dondurma yemeye bile vaktimiz olmadı!” İsim ve fiillerden başka pek çok küçük kelime var: dünən, tez — zarf; ilə (dostumla), görə — edat (Azerbaycan dilinde qoşma); amma — bağlaç; hətta — pekiştirme sözü (ədat); ah — ünlem. Sınavlarda en zor sorular bu kelimelerle ilgilidir: aynı kelime bir cümlede zarf, başka bir cümlede edat olabilir.
Zarf
Zarf eylemin niteliğini — nasıl, ne zaman, nerede, ne kadar ve niçin gerçekleştiğini — bildirir. Genellikle fiile bağlıdır, hâl ve çoğul eki almaz; cümlede çoğunlukla zarf tümleci (zərflik) olur. Yapısına göre zarflar basit (tez — çabuk, indi — şimdi), türemiş (ucadan — yüksek sesle, dostcasına) ve birleşik olur (yavaş-yavaş, birdən-birə — birdenbire, get-gedə — gitgide, üzbəüz — karşı karşıya).
| Zarfın türü | Sorusu | Örnekler |
|---|---|---|
| Durum (tarz) | necə? nə cür? | yavaş, tez, birdən, ucadan, piyada, dostcasına |
| Zaman | nə vaxt? nə zamandan? | indi, dünən, sabah, həmişə, hələ, bayaq |
| Yer-yön | harada? haraya? haradan? | yuxarı, aşağı, irəli, geri, içəri |
| Miktar | nə qədər? | az, çox, xeyli, bir az, olduqca |
| Sebep-amaç | niyə? nə üçün? | qəsdən, bilərəkdən, acığa |
Edatlar (son çekim edatları)
Azerbaycan dilindeki qoşma, Türkçedeki son çekim edatına karşılık gelir: isimden, zamirden ya da fiilimsiden sonra gelerek onu başka bir kelimeye bağlar: dost üçün, dərsdən sonra, səhərə qədər. Tek başına anlamı yoktur, ayrı bir soruya cevap vermez ve önceki kelimeyle birlikte tek bir öge olur. Her edat, önündeki kelimenin belirli bir hâlde olmasını ister — Türkçedeki gibi.
| İstediği hâl | Edatlar | Örnekler |
|---|---|---|
| Yalın (şahıs zamirlerinde ilgi hâli) | ilə (-la²), üçün, kimi, haqqında, barədə | qələm ilə (qələmlə), vətən üçün, aslan kimi, kitab haqqında; mənim üçün, onun kimi, bizimlə |
| Yönelme | qədər, dək, doğru, tərəf, görə, qarşı, baxmayaraq, nisbətən | axşama qədər, səhərə dək, dənizə doğru, evə tərəf, yağışa görə, küləyə qarşı, çətinliyə baxmayaraq |
| Ayrılma | sonra, əvvəl, qabaq, bəri, başqa, əlavə, ötrü, savayı | dərsdən sonra, yeməkdən əvvəl, səhərdən bəri, səndən başqa, bundan əlavə, səndən ötrü |
Bağlaçlar
Bağlaçlar eş görevli ögeleri ya da birleşik cümlenin bölümlerini bağlar. Sıralama (tabesizlik) bağlaçları eşit bölümleri, bağımlılık (tabelilik) bağlaçları ise yan cümleyi temel cümleye bağlar. Noktalama bağlaca bağlıdır: və'den önce virgül konmaz, amma, lakin, çünki'den önce konur, ki'den ise sonra konur.
| Tür | Bağlaçlar | Örnek |
|---|---|---|
| Bağlama | və, ilə, həm... həm də, həmçinin | Aysel və Leyla gəldi. Həm oxuyur, həm də işləyir. |
| Karşıtlık | amma, ancaq, lakin, fəqət, isə | Gəlmək istədim, amma vaxtım olmadı. Mən gəldim, o isə gəlmədi. |
| Seçenek | ya... ya da, yaxud, və ya, gah... gah | Ya bu gün, ya da sabah zəng edərəm. Hava gah isti olur, gah soyuq. |
| Olumsuzluk | nə... nə də | Nə məktub yazdı, nə də zəng etdi. |
| Bağımlılık | ki, çünki, əgər, madam ki, baxmayaraq ki, hərçənd, sanki, guya | Dərsə gecikdim, çünki avtobus gəlmədi. Əgər vaxtın olsa, bizə gəl. |
Pekiştirme sözleri, kiplik sözleri ve ünlemler
Ədat (Türkçede pekiştirme, soru ve olumsuzluk edatlarına, yani parçacıklara karşılık gelir) kelimeye ya da cümleye ek bir anlam katar: pekiştirir, sınırlar, soru, onay, olumsuzluk ya da istek bildirir. Cümlenin ögesi olmaz. Kiplik sözleri (modal sözlər) konuşanın tutumunu bildirir ve ara söz olarak virgülle ayrılır: Əlbəttə, gələcəyəm. — Elbette geleceğim. Sən, deyəsən, yorulmusan. — Sen galiba yorulmuşsun. Ünlemler (nidalar) duygu (ah, oh, vay, of, bəh-bəh, ura) ya da seslenme (ey, ay, hey) bildirir, virgül ya da ünlem işaretiyle ayrılır: Ah, nə gözəl gündür! Hitaptan önce gelen ey, ay ise ondan virgülle ayrılmaz: Ey dostlar! Ay Leyla, bəri gəl!
| Türü | Sözler | Örnek |
|---|---|---|
| Pekiştirme | axı, hətta, belə, lap | Axı mən sənə demişdim. Uşaqlar belə bunu bilir. |
| Sınırlama | ancaq, yalnız, təkcə | Bu sirri yalnız Aysel bilir. |
| Soru | -mı⁴, məgər, bəyəm | Bu doğrudurmu? Məgər sən bilmirdin? |
| Onay ve olumsuzluk | bəli, hə, xeyr, yox, deyil | — Gələcəksən? — Bəli. Bu, mənim kitabım deyil. |
| İstek ve emir | kaş, kaşki, qoy | Kaş yay tez gələ! Qoy uşaqlar oynasın. |
| Belirtme | məhz, elə, düz | Mən məhz bunu deyirdim. Elə indi gəl. |
Örnek: sözcük türünü bul
Problem
1) Dərsdən sonra kitabxanaya getdik.
2) Sonra evə qayıtdıq.
3) Bu sirri ancaq Aysel bilir.
4) Hamı gəldi, ancaq Aysel gəlmədi.
5) Murad ilə Elvin yarışda qalib gəldi.
6) Məktubu qələm ilə yazdım.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) zarf — tek başınadır, “ne zaman?” sorusuna cevap verir.
3) pekiştirme sözü (ədat) — “yalnız” anlamındadır.
4) bağlaç — amma ile değiştirilebilir, iki bölümü karşılaştırır.
5) bağlaç — Murad və Elvin denebilir.
6) edat — “ne ile?” sorusunun cevabındadır.
Etkileşimli
- 1.Bu hədiyyəni almışam. (sən + üçün)
- 2.Dərs saat ikiyə davam etdi. (sərhəd bildirən qoşma)
- 3.Yağışa biz gəzintiyə çıxdıq. (güzəşt bildirən qoşma)
- 4.Mən səni gözlədim, sən gəlmədin. (qarşılaşdırma bağlayıcısı)
- 5.Dərsə gecikdim, avtobus gəlmədi. (səbəb bağlayıcısı)
- 6. mən sənə bu barədə demişdim! (qüvvətləndirici ədat)
- 7., nə gözəl mənzərədir! (heyranlıq bildirən nida)
- 8.Qatar stansiyaya yaxınlaşırdı. (yavaş sözünün təkrarı)
Unutma
- Zarf eylemin niteliğini bildirir: tarz, zaman, yer, miktar, sebep-amaç.
- İsme bağlı nitelik sözü sıfat, fiile bağlı olan zarftır: yaxşı insan — yaxşı danışır.
- Edatlar hâl ister: yalın (üçün, kimi, ilə), yönelme (qədər, görə, doğru), ayrılma (sonra, bəri, başqa).
- Bağlaçlar sıralama (və, amma, ya... ya da, nə... nə də) ve bağımlılık (ki, çünki, əgər) bağlaçlarıdır.
- Pekiştirme sözleri anlam katar, öge olmaz; kiplik sözleri virgülle ayrılır; ünlemden sonra virgül ya da ünlem işareti konur.