- Damaq ve dodaq ahəngini (büyük ve küçük ünlü uyumunu) açıklamak
- İki ve dört biçimli eklerin doğru biçimini seçmek
- Alıntı kelimelerde ve tek biçimli eklerde doğru davranmak
Neden kitablar ama evlər diyoruz? Neden dostluq ama gözəllik? Azerbaycan dilinde ekler sanki kelimeyi “dinler” ve onun sesine uyar. Bu olaya ahəng qanunu, yani ünlü uyumu denir. Türkçedeki büyük ve küçük ünlü uyumunu biliyorsan işin kolay: kurallar neredeyse aynıdır.
Ünlü uyumu nedir?
Kelimedeki ünlülerin birbirine uyması: kalın ünlüden sonra kalın, ince ünlüden sonra ince ünlü gelir. Ekin ünlüsü, kökün son ünlüsüne göre seçilir.
Ahəng qanununun iki türü vardır. Damaq ahəngi, Türkçedeki büyük ünlü uyumuna karşılık gelir: qardaş, uşaqlar, balıqçı kelimelerinde bütün ünlüler kalın, gözəl, çiçək, ürək kelimelerinde ise incedir. Dodaq ahəngi ise küçük ünlü uyumuna benzer: yuvarlak ünlüden sonra eklerde de çoğu zaman yuvarlak ünlü gelir: qolum, gözü, duzlu.
İki biçimli ekler
Geniş ünlülü eklerin iki biçimi vardır ve bunlar yalnızca damaq ahəngine uyar. Kökün son ünlüsü kalınsa (a, ı, o, u) ekte a, inceyse (e, ə, i, ö, ü) ekte ə bulunur. Türkçedeki -lar/-ler gibi, ama e yerine ə ile.
| Ek | Kalın ünlüden sonra | İnce ünlüden sonra |
|---|---|---|
| -lar / -lər (çoğul) | kitablar, qızlar, yollar | evlər, gözlər, güllər |
| -da / -də (nerede?) | dağda, yolda | evdə, göldə |
| -dan / -dən (nereden?) | bağdan, qutudan | şəhərdən, kənddən |
| -maq / -mək (mastar) | yazmaq, oxumaq | gəlmək, görmək |
| -ma / -mə (olumsuzluk) | yazma, oxuma | gəlmə, görmə |
| -acaq / -əcək (gelecek zaman) | yazacaq, oxuyacaq | gələcək, görəcək |
Dört biçimli ekler
Dar ünlülü ekler (ı, i, u, ü) dört biçimlidir ve iki uyuma birden uyar. Kural basittir ve Türkçedekiyle aynıdır: a, ı → ı; e, ə, i → i; o, u → u; ö, ü → ü.
| Kökün son ünlüsü | -lı, -li, -lu, -lü | -lıq, -lik, -luq, -lük | -dır, -dir, -dur, -dür |
|---|---|---|---|
| a, ı | dadlı | uşaqlıq | kitabdır |
| e, ə, i | evli | gözəllik | şəhərdir |
| o, u | duzlu | dostluq | yoldur |
| ö, ü | güclü | böyüklük | üzümdür |
Bu kelimelere çoğul ekini (-lar²) ve -lı⁴ ekini getir: dağ, gül, meşə (orman), ulduz (yıldız).
Çözümü gösterÇözümü gizle
gül: son ünlü ü (ince, yuvarlak) → güllər, güllü
meşə: son ünlü ə (ince, düz) → meşələr, meşəli (ormanlık)
ulduz: son ünlü u (kalın, yuvarlak) → ulduzlar, ulduzlu (yıldızlı)
Alıntı kelimeler ve tek biçimli ekler
Başka dillerden geçen kelimelerin çoğu ünlü uyumuna uymaz: kitab, insan, telefon, televizor. Böyle kelimelerde ek, son hecenin ünlüsüne göre seçilir: kitablar, kitabı; insanlar; telefonlar, telefonu. Bazı ekler ise hiç değişmez, bunlar tek biçimlidir: -daş (yoldaş, vətəndaş — vatandaş, sinifdaş — sınıf arkadaşı), -xana (kitabxana — kütüphane, xəstəxana — hastane, çayxana — çayhane).
- 1.Bağçada qırmızı (gül, -lar²) açıb.
- 2.Biz dünən (şəhər, -dan²) qayıtdıq.
- 3.Nənəmin bişirdiyi plov çox (dad, -lı⁴) idi.
- 4.Şorba bir az (duz, -lı⁴) olub.
- 5.Əsl (dost, -lıq⁴) çətin gündə bilinir.
- 6.Məktəbimizə yeni (müəllim, -lar²) gəlib.
- 7.Səbətdəki meyvə (üzüm, -dır⁴).
- 8.Aysel sabah bizə (gəl, -acaq²).
Önemli noktalar
- Ünlü uyumuna göre ekin ünlüsü kökün son ünlüsüne uyar.
- Damaq ahəngi: kalından sonra kalın, inceden sonra ince; dodaq ahəngi: yuvarlaktan sonra yuvarlak.
- İki biçimli ekler (-lar², -da², -maq²): a, ı, o, u → a; e, ə, i, ö, ü → ə.
- Dört biçimli ekler (-lıq⁴, -lı⁴, -dır⁴): a, ı → ı; e, ə, i → i; o, u → u; ö, ü → ü.
- Alıntı kelimelerde ek son heceye göre seçilir; -daş, -xana gibi ekler değişmez.
Kendini test et
10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.