- Çok anlamlı kelimeleri eş seslilerden, paronimleri eş anlamlılardan ayırmak
- Kelimenin kökenini özelliklerinden tahmin edip sözlükle doğrulamak
- Biçim bilgisel, söz dizimsel ve anlamsal kelime türetmeyi çözümlemek
- Gereksiz tekrar ve paronim hatalarını düzeltmek
Müəllim şagirdlərə kompüterdə yeni sözlər göstərdi. — “Öğretmen öğrencilere bilgisayarda yeni kelimeler gösterdi.” Bu basit cümledeki kelimeler dört farklı “yoldan” gelmiştir: müəllim Arapça, şagird Farsça kökenlidir, kompüter uluslararası bir kelimedir; yeni, söz, göstərmək ise Türkçe kökenli öz kelimelerdir. Bir dilin söz varlığı, tarihinin aynasıdır. Kelimelerin anlamını, kökenini ve oluşumunu inceleyen bilim dalı leksikologiyadır (sözlük bilimi).
Kelime anlamı ve anlam ilişkileri
Kelimenin sözlük anlamı neyi karşıladığıdır; dil bilgisel anlamı ise eklerle anlatılır (çokluk, hâl, zaman). Kelimeler tek anlamlı (termometr) ya da çok anlamlı olur: baş — vücudun bir parçası, dəstənin başı — grubun başı (lideri), ilin başı — yılın başı. Çok anlamlı kelimenin temel anlamı gerçek, ondan türeyenler çoğu zaman mecaz anlamdır: qızıl üzük (altın yüzük) — qızıl ürək (altın kalp).
| Olgu | Tanımı | Örnekler |
|---|---|---|
| Eş sesli kelimeler | aynı söylenen ama anlamca ilgisiz kelimeler | yaz: mevsim — yaz!; üz: yüz — yüz! (suda); at: hayvan — at! |
| Eş anlamlı kelimeler | farklı söylenen, aynı ya da yakın anlamlı kelimeler | gözəl — qəşəng — göyçək; igid — cəsur — qoçaq |
| Zıt anlamlı kelimeler | karşıt anlamlı kelimeler | isti — soyuq; gəlmək — getmək; dost — düşmən |
| Paronimler | söylenişi benzer, anlamı farklı kelimeler | həyat: hayat — həyət: avlu; adi: sıradan — adı: onun adı |
Söz varlığının kökeni
Söz varlığının temelini Türkçe kökenli öz kelimeler oluşturur: ana, ata, göz, su, daş, gəlmək, yaxşı, üç. Dil yüzyıllar boyunca başka dillerden de kelime almıştır: Orta Çağ'da din, bilim ve klasik edebiyat yoluyla Arapça ve Farsça kelimeler, XIX–XX. yüzyıllarda Rusçadan ve onun aracılığıyla Avrupa dillerinden kelimeler, son yıllarda ise özellikle İngilizceden teknoloji kelimeleri geçmiştir.
| Kaynak | Örnekler | Tanıma işaretleri |
|---|---|---|
| Türkçe kökenli | ana, göz, su, daş, qardaş, gəlmək, yaxşı | ünlü uyumuna uyar; iki ünsüzle başlamaz |
| Arapça | kitab, məktəb, elm, müəllim, mühəndis, cəmiyyət, ədəbiyyat | mü- ile başlayan kişi adları; -iyyət, -at sonları; ikiz ünsüzler |
| Farsça | şəhər, dost, rəng, pəncərə, şagird, günahkar | -kar, -dar, -xana, -stan parçaları; bi-, na- önekleri |
| Rusça ve Avrupa dilleri | stol, maşın, avtobus, universitet, respublika, televizor | kelime başında ünsüz öbeği (st-, tr-); e harfi; uyumun bozulması |
| İngilizce (güncel) | internet, onlayn, bloq, smartfon | teknoloji ve medya alanı |
Kelimelerin muhtemel kökenini göster ve işaretini açıkla: mühəndis (mühendis), pəncərə (pencere), qardaş, stol (masa), kitabxana (kütüphane), internet.
Çözümü gösterÇözümü gizle
pəncərə — Farsça: sözlükle doğrulanır (görünür işaret yok, uyuma bile uyuyor).
qardaş — Türkçe: uyuma uyar, öz kök.
stol — Rusça: iki ünsüzle (st-) başlar.
kitabxana — melez: Arapça kitab + Farsça -xana.
internet — İngilizce (uluslararası): güncel teknoloji kelimesi.
Terimler, yeni kelimeler ve eskimiş kelimeler
- Terim, bir bilim ya da meslek alanında kesin ve genellikle tek anlamda kullanılan kelimedir: mübtəda, xəbər (özne, yüklem — dil bilimi; ikisi de Arapça kökenli), təcil, sürət (ivme, hız — fizik), istifadəçi, şifrə, yükləmək (kullanıcı, şifre, indirmek — bilişim).
- Neologizm (yeni kelime), yeni bir kelime ya da eski kelimenin yeni anlamıdır: smartfon, onlayn; siçan (fare → bilgisayar faresi), pəncərə (pencere → program penceresi); çeviri yoluyla oluşan göydələn (gökdelen).
- Eskimiş kelimeler: tarihî kelimeler nesne ya da kavram ortadan kalktığı için kullanılmaz (xan, vəzir, carçı — tellal); arkaizmler ise başka kelimelerle değiştirilmiştir (ayıtmaq → demək, söylemek; us → ağıl, akıl). Bunlara “Dede Korkut Kitabı” gibi eski metinlerde rastlanır.
- Deyim (frazeologizm), anlamı içindeki kelimelerin anlamlarının toplamı olmayan kalıplaşmış söz öbeğidir: qulaq asmaq (kulak asmak = dinlemek), başa düşmək (anlamak), göz qoymaq (göz kulak olmak, izlemek), əl çəkmək (el çekmek, vazgeçmek), ürəyi yanmaq (yüreği yanmak, acımak).
Kelime türetme yolları
Azerbaycan dilinde yeni kelimeler başlıca üç yolla oluşur. Biçim bilgisel yol: köke yapım eki getirmek: sür- → sürücü → sürücülük. Söz dizimsel yol: bir söz öbeğinin birleşik kelimeye dönüşmesi: günə baxan → günəbaxan (ayçiçeği), əl-üz yuyan → əlüzyuyan (lavabo). Anlamsal yol: eski kelimenin yeni anlam kazanması ya da başka sözcük türüne geçmesi: siçan (bilgisayar faresi), gənc → gənclər (sıfat → isim). Ayrıca uzun adlar kısaltma yoluyla kısaltılır: BDU (Bakü Devlet Üniversitesi), BMT (Birleşmiş Milletler).
| Ek | Neden → ne | Örnekler |
|---|---|---|
| -çı⁴ | isim → isim (meslek) | balıqçı, dəmirçi, işçi |
| -lıq⁴ | isim, sıfat → isim | dostluq, uşaqlıq, gözəllik |
| -lı⁴ / -sız⁴ | isim → sıfat | ağıllı / ağılsız, dadlı / dadsız |
| -ıcı⁴ | fiil → isim (yapan) | oxucu, sürücü, satıcı |
| -ış⁴ | fiil → isim (eylem) | baxış, gəliş, yürüş |
| -la² | isim → fiil | işləmək, başlamaq, duzlamaq |
| -laş² | isim, sıfat → fiil | dostlaşmaq, yaxşılaşmaq, gözəlləşmək |
| -al² | sıfat → fiil | azalmaq, çoxalmaq |
Kelimelerin hangi yolla türediğini göster: sürücülük, dostlaşmaq (dostlaşmak), əlüzyuyan (lavabo), göydələn (gökdelen), siçan (bilgisayar faresi), BMT.
Çözümü gösterÇözümü gizle
dostlaşmaq = dost + -laş + -maq → biçim bilgisel (isimden fiil).
əlüzyuyan = əl + üz + yuyan → söz dizimsel (öbekten birleşik kelime).
göydələn = göy + dələn → söz dizimsel ve aynı zamanda İngilizce skyscraper örneğine göre çeviri kelime.
siçan → anlamsal: eski kelime yeni anlam kazanmış.
BMT → kısaltma: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı.
- 1.«İsti» sözünün antonimi sözüdür.
- 2.«Yaz» (fəsil) və «yaz» (feil) kimi eyni səslənən, mənaca əlaqəsi olmayan sözlərə deyilir.
- 3.«Həyat» və «həyət» kimi səslənişcə oxşar, mənaca fərqli sözlərə deyilir.
- 4.Bu il ailəmizdə hər şey yaxşıdır: (həyat / həyət + -ımız) xoşbəxt keçir.
- 5.Xan, vəzir, carçı kimi yox olmuş anlayışların adlarına deyilir.
- 6.Murad yeni sinifdə hamı ilə tez (dost + -laş + -dı).
- 7.«Göydələn» sözü ingiliscə skyscraper modeli ilə, yolu ilə yaranıb.
- 8.Doğma ekvivalent olanda «prezentasiya» əvəzinə sözünü işlətmək daha yaxşıdır.
Önemli noktalar
- Çok anlamlı kelimenin anlamları birbirinden türemiştir; eş seslilerin anlamları ise ilgisizdir.
- Paronimler (həyat — həyət) eş anlamlı değildir: karıştırılmaları ciddi bir hatadır.
- Söz varlığı: Türkçe kökenli çekirdek + Arapça, Farsça, Rusça/Avrupa ve güncel İngilizce alıntılar.
- Türetme yolları: biçim bilgisel (sürücü), söz dizimsel (günəbaxan), anlamsal (siçan), kısaltma (BMT).
- Gereksiz tekrardan (ən optimal) ve gereksiz alıntıdan kaçın; öz karşılığı seç (təqdimat, rəy).
Kendini test et
10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.